XXXVI. Rozwiązanie
Oto nasze ostatnie spostrzeżenie. Obawiam się bowiem, kochany czytelniku, że to dzieło zaczyna ci się wydawać nieco męczące, podobnie jak i sam temat, o ile jesteś żonaty.
Ta książka, która, zdaniem autora, jest dla Fizjologii małżeństwa323 tym, czym historia jest dla filozofii, czym jest przykład dla teorii, miała swoją logikę, tak samo, jak ją ma i życie brane w swoich wielkich liniach.
I oto, jaką jest ta logika: logika fatalna, straszliwa. W chwili, gdy zamykała się pierwsza część tej książki, której każdy żart kryje w sobie tyle głębi, Adolf, musieliście to zauważyć, doszedł do zupełnej obojętności w kwestiach matrymonialnych.
Musiał czytywać powieści, w których autorowie radzą niedogodnym mężom to, aby się wynieśli na tamten świat, to znów, aby żyli w przykładnej zgodzie z ojcami swoich dzieci, kochali ich i pielęgnowali; bowiem, jeżeli literaturę mamy uważać za odbicie obyczajów, trzeba by przypuścić, iż obyczaje uznają niedostatki wykazane przez Fizjologię małżeństwa w tej podstawowej instytucji. Niejeden świetny talent wymierzył straszliwe ciosy w tę podwalinę społeczną, nie mogąc jej naruszyć.
Adolf przede wszystkim o wiele zanadto przewertował swoją żonę i pokrywa swą obojętność głębokim słowem: wyrozumiałość. Jest wyrozumiały dla Karoliny, widzi w niej tylko matkę swoich dzieci, dobrego kolegę, pewnego przyjaciela, brata.
W chwili gdy dobiegają tutaj do końca małe niedole kobiety, Karolina, o wiele sprytniejsza, nauczyła się korzystać z tej wygodnej wyrozumiałości; jednakże nie wyrzeka się przez to swego kochanego Adolfa. Leży w naturze kobiet nic nie ustępować ze swoich praw. Bóg i moje prawo... małżeńskie! — jest, jak wiadomo, dewizą Anglii, zwłaszcza dzisiaj. Kobiety mają tak wielką namiętność panowania, że moglibyśmy na ten temat opowiedzieć anegdotę, która nie ma jeszcze dziesięciu lat. Jak na anegdotę jest przeto bardzo świeża.
Jeden z wysokich dygnitarzy Izby Parów324 miał swoją Karolinę, lekką jak prawie wszystkie Karoliny. To imię przynosi kobietom szczęście. Dygnitarz ten, wówczas już bardzo stary, siedział po jednej stronie kominka, Karolina po drugiej. Karolina doszła do tego okresu, w którym kobiety już nie mówią o swoich latach. Pewien przyjaciel przyszedł oznajmić im o małżeństwie jenerała325, który był niegdyś przyjacielem w ich domu.
Karolina wpada w rozpacz, zalewa się łzami, wydaje głośne krzyki, rozbija głowę sędziwemu dygnitarzowi tak bardzo, że ten próbuje ją pocieszyć. Wśród różnych frazesów, wreszcie wymyka się hrabiemu następujące zdanie:
— Ostatecznie, czego ty chcesz, moja droga! Nie mógł się przecież z tobą ożenić!
A był to jeden z największych dostojników państwa, lecz był zarazem przyjacielem Ludwika XVIII, a tym samym nieco w stylu Pompadour326.
Cała różnica sytuacji Adolfa i Karoliny polega na tym: że o ile pan nie troszczy się już o panią, pani zachowuje prawo troszczenia się o pana.
A teraz posłuchajmy tego, co się zowie opinią świata, a jest przedmiotem zakończenia tego dzieła.
XXXVII. Komentarz, który objaśnia słowo „felichitta327” finałów operowych
Któż nie słyszał kiedy w życiu jakiejkolwiek opery włoskiej... Musieliście zatem zauważyć muzyczne nadużywanie słowa felichittà328, tak obficie rzucanego przez poetę i przez chóry, wówczas gdy cała publiczność opuszcza czym prędzej swoje loże i krzesła.
Straszliwy obraz życia. Opuszcza się je w chwili, gdy dochodzi się do felichittà.
Czy rozmyślaliście kiedy nad głęboką prawdą, jaka unosi się nad tym finale329, w chwili gdy muzyk rzuca w powietrze swą ostatnią nutę, zaś autor swój ostatni wiersz, gdy orkiestra daje swoje ostatnie pociągnięcia smyczka, ostatni dech, gdy śpiewacy mówią do siebie: „chodźmy na kolację!”, gdy chórzyści wykrzykują „co za szczęście, deszcz przestał padać!”... Tak i w życiu! We wszystkich sytuacjach życia dochodzi się do momentu, w którym żart się kończy, sztuka jest odegrana, gdzie wszystko jakoś się układa i każdy zaczyna śpiewać felichittà na swoją rękę. Przebywszy wszystkie duety, sola, stretty330, cody331, ensemble332, duettini333, nokturny334, wszystkie fazy, które naznaczyliśmy wam w tych kilku scenkach zaczerpniętych z oceanu życia małżeńskiego i które są tematem o wariacjach równie zrozumiałych dla człowieka rozumnego, jak dla głupca (gdzie chodzi o cierpienie, tam wszyscy jesteśmy równi!), większość małżeństw paryskich dochodzi w danym momencie do następującego chóralnego finału:
Żona
do kobiety, która znajduje się w lecie św. Marcina335 małżeńskim.
— Moja droga, jestem najszczęśliwszą żoną pod słońcem. Adolf jest wzorem mężów, dobry, niedokuczliwy, uprzejmy. Prawda Ferdynandzie?
(Karolina zwraca się do kuzyna Adolfa, młodego człowieka w ładnym krawacie, z lśniącymi włosami, w lakierowanych bucikach, fraku skrojonym według najostatniejszej mody, szapoklaku336, rękawiczkach, umiejętnie dobranej kamizelce, pysznym wąsiku, faworytach, małej bródce à la Mazarin, i który jest przepełniony niemym, głębokim, pełnym skupienia uwielbieniem dla Karoliny.)
Ferdynand
— Adolf jest tak szczęśliwy, że ma taką żonę jak pani. Cóż mu brakuje? Nic.
Żona
— W początkach sprzeczaliśmy się bez ustanku, ale teraz zgadzamy się doskonale. Adolf robi, co mu się podoba, nie krępuje się; nie pytam się go ani dokąd idzie, ani skąd wraca. Wyrozumiałość, moja droga, to cała tajemnica szczęścia. Wy jeszcze jesteście w okresie sprzeczek, fałszywych zazdrości, szpileczek, kłótni. Na co to wszystko? Życie jest tak krótkie dla nas kobiet! Cóż my mamy? Dziesięć pięknych lat! Po cóż je wypełniać nudą i przykrościami? I ja byłam taka jak ty; ale pewnego pięknego dnia, poznałam panią Foullepointe, przemiłą kobietę, która rozjaśniła mi w głowie i nauczyła mnie, co trzeba robić, aby uczynić mężczyznę szczęśliwym... Od tego czasu Adolf zmienił się do niepoznania: zrobił się wprost rozkoszny. Jeśli np. kiedy mam iść do teatru, a o godzinie siódmej jeszcze jesteśmy sami, pierwszy mówi mi z niepokojem, przestrachem nawet: „Ferdynand ma przecież przyjść po ciebie, prawda?”. Prawda, Ferdynandzie?
Ferdynand
— Tak, żyjemy z sobą jak najlepsi kuzyni w świecie.
Strapiona młoda kobieta
— Czyżbym i ja miała dojść do tego?
Ferdynand
— Jest pani tak ładna, że przyjdzie to pani bez najmniejszej trudności.
Żona
zirytowana
— Do widzenia zatem, moja mała. (Strapiona młoda kobieta wychodzi). Zapłacisz mi za te słowa, Ferdynandzie.
Mąż,
na bulwarze
— Mój drogi — (przytrzymuje pana de Fischtaminel za guzik od paltota337) — ty sobie jeszcze wyobrażasz, że małżeństwo opiera się na miłości. Kobiety mogą ostatecznie kochać jednego mężczyznę, ale my!... Mój Boże, społeczeństwo nie może pokonać natury. Ot, widzisz, co jest najlepsze w małżeństwie, to żeby jedna strona miała dla drugiej absolutną wyrozumiałość, pod warunkiem oczywiście zachowania pozorów. Ja jestem mężem najszczęśliwszym w świecie. Karolina jest mi najbardziej oddaną przyjaciółką, poświęciłaby dla mnie wszystko, nawet mego kuzyna Ferdynanda, gdyby było tego trzeba... Tak, śmiej się, a ja ci mówię, że ona jest gotowa wszystko zrobić dla mnie. Ty jeszcze się szamoczesz w komicznych pojęciach o godności, honorze, cnocie, porządku społecznym. Życia nie powtarza się dwa razy, trzeba więc je wypchać rozkoszą, ile się zmieści. Oto mija dwa lata, jak między mną a Karoliną nie padło ani jedno cierpkie słowo. Mam w Karolinie towarzyszkę, której się mogę ze wszystkiego zwierzać i która umiałaby mnie pocieszyć w krytycznej sytuacji. Nie ma pomiędzy nami żadnego oszukaństwa i wiemy, co mamy sądzić o sobie nawzajem. Nasze zbliżenia są chwilami zemsty, rozumiesz mnie? Zmieniliśmy w ten sposób obowiązek na przyjemność. Ona powiada mi nieraz: „Jestem wściekła dzisiaj, zostaw mnie, idź sobie”. Burza spada na mego kuzyna. Karolina nie przybiera już swoich min ofiary, wyraża się o mnie przed wszystkimi jak najlepiej. Cieszy się moimi przyjemnościami. A że to jest bardzo uczciwa kobieta, okazuje największą delikatność we wszystkich naszych sprawach majątkowych. Dom prowadzony jest u mnie wzorowo. Żona moja pozwala mi rozporządzać moją rezerwą bez najmniejszej kontroli. Oto masz. My zapuszczamy oliwą koła naszego wozu, ty, mój drogi, wkładasz pod nie kamienie. Trzeba się zdecydować, albo tak, albo tak; albo nóż weneckiego Murzyna338, albo dłutko poczciwego Józefa339. Kostium Otella, mój drogi, jest bardzo niewygodny, wygląda dziś zanadto karnawałowo; ja, jako dobry katolik, wolę być skromnym cieślą.
Chór
w salonie, podczas balu
— Pani Karolina jest osobą czarującą.
Dama w turbanie
— Tak, pełna godności, poczucia form.
Żona, która ma siedmioro dzieci
— Ach, tak, ta sobie umiała dać radę z mężem.
Przyjaciel Ferdynanda
— Ależ ona bardzo kocha swego męża. Adolf jest zresztą człowiekiem bardzo miłym, znającym świat.
Przyjaciółka pani de Fischtaminel
— Ubóstwia swoją żonę. U nich w domu, cóż za swoboda, bawią się wszyscy doskonale.
Pan Foullepointe
— Tak, to dom bardzo miły.
Kobieta, o której mówią dużo złego
— Karolina jest dobra, przychylna, o nikim źle nie mówi.
Dama tańcząca
która wraca na swoje miejsce
— Czy pamiętacie jeszcze, jaka ona była nudna wówczas, kiedy bywała jeszcze u państwa Deschars?
Pani de Fischtaminel
— Ach, u tych! Ona i jej mąż, istne dwie wiązki ostu... ustawiczne kłótnie (pani de Fischtaminel odchodzi).
Artysta
— Ale bo też pan Deschars puszcza się na dobre, bywa za kulisami; zdaje się, że żona sprzedawała mu w końcu swoją cnotę zbyt drogo.
Dama z miasta
przestraszona, ze względu na swoją córkę, obrotem, jaki przybiera rozmowa
— Pani de Fischtaminel wygląda dziś zachwycająco.
Dama czterdziestoletnia
z rodzaju nieużytków
— Pan Adolf wydaje się równie szczęśliwy jak jego żona.
Młoda osoba
— Jaki on przystojny, ten pan Ferdynand. (Matka trąca ją nieznacznie nogą). Czego chcesz, mamo?
Matka
spogląda na córkę znacząco
— Tak mówi się, moja droga, tylko o swoim narzeczonym; pan Ferdynand nie jest do wzięcia.
Dama
wydekoltowana do drugiej nie mniej wydekoltowanej
— Czy wiesz, moja droga, jaki z tego morał? Oto, że jedynie szczęśliwe są małżeństwa we czworo.
Przyjaciel
do którego autor lekkomyślnie zwrócił się o zdanie.
— To wierutny fałsz.
Autor
— A, tak pan sądzi?
Przyjaciel
który świeżo się ożenił
— Zużywasz cały twój atrament, aby w naszych oczach zohydzić podstawy życia społecznego i to pod pretekstem oświecenia nas!... Ech, mój drogi, bywają małżeństwa sto razy, tysiąc razy szczęśliwsze niż te zachwalane przez ciebie małżeństwa we czworo.
Autor
— Więc jakże? Trzeba zatem oszukiwać ludzi mających się dopiero żenić? Mamy wykreślić to słowo?
Przyjaciel
— Nie, może ono zostać jako dowcip karnawałowy.
Autor
— Także sposób, aby nie mijać się z prawdą.
Przyjaciel
który nie chce dać za wygraną
— Tak, prawdą, która przemija.
Autor
chcąc mieć ostatnie słowo
— Cóż nie przemija? Gdy twoja żona będzie miała o dwadzieścia lat więcej, dokończymy naszej rozmowy naszą rozmowę. Być może, że wówczas będziecie szczęśliwi już tylko we troje.
Przyjaciel
— Mścisz się krwawo za to, że nie możesz napisać historii małżeństw szczęśliwych.
Przypisy:
1. Fizjologia małżeństwa — pierwszy utwór cyklu Komedia ludzka Honoré de Balzaca z 1829 r. [przypis edytorski]
2. esprit (fr.) — myśl, dowcip, zdolność, duch. [przypis edytorski]
3. comedia del’arte (z wł. commedia dell’arte) — komedia ludowa powstała na terenie Włoch w XVI w.; operowała szablonowymi typami postaci poważnych i komicznych, takimi jak Pierrot, Kolombina, Arlekin, Dottore (Doktor), Capitano (Kapitan), Pantalone, Poliszynel. [przypis edytorski]
4. mer (fr. a. łac. maior: większy) — przewodniczący rady miejskiej lub gminnej we Francji. [przypis edytorski]
5. feniks — mit. ptak, symbol Słońca i odradzania się życia. [przypis edytorski]
6. podagra (med.) — stan chorobowy stawów palucha stopy; podagryk: osoba cierpiąca na podagrę. [przypis edytorski]
7. sukcesja — następstwo prawne, w wyniku którego zbywca przenosi swoje prawa na nabywcę np. spadek, spuścizna; tu forma zdr.: sukcesyjka; [przypis edytorski]
8. liberia (daw.) — uniform służby, początkowo królewskiej lub magnackiej. [przypis edytorski]
9. dandys — mężczyzna przesadnie zwracający uwagę na strój i formy towarzyskie. [przypis edytorski]
10. konsylium lekarskie (z łac. consilium) — narada lekarzy przeprowadzana np. w celu rozpoznania choroby i ustalenia sposobu leczenia. [przypis edytorski]
11. puchlina wodna (med.) — historyczne sformułowanie medyczne odnoszące się do gromadzenia nadmiernej ilości płynu w tkankach. [przypis edytorski]
12. skrofuloza (med.) — przewlekła gruźlica szyjnych węzłów chłonnych; tu forma przym.: skrofuliczny. [przypis edytorski]
13. funt — jednostka wagi, równa zwykle w krajach anglosaskich ok. 0,45 kg; tu: raczej stosowany we Francji livre usuelle, równy 0,5 kg. [przypis edytorski]
14. lato św. Marcina — wg włoskiej tradycji 11 listopada to dodatkowy jeden dzień lata otrzymywany od Boga w zamian za połowę płaszcza ofiarowanego przez świętego ubogiemu; tu: przedłużona młodość, uroda kobiety. [przypis edytorski]
15. tertio voto (łac.) — z trzeciego małżeństwa. [przypis edytorski]
16. exposé (fr.) — wystąpienie, przemówienie. [przypis edytorski]
17. ministerialny — związany z ministerstwem, ministrem; tu: (iron.) poważny, urzędowy. [przypis edytorski]
18. zminotauryzować — patrz: Fizjologia małżeństwa, Rozmyślanie VII. [przypis tłumacza]
19. Chimera (mit. gr.) — ziejący ogniem potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża. [przypis edytorski]
20. wist — gra pełną talią kart, w której uczestniczą dwie pary osób grające przeciw sobie. [przypis edytorski]
21. podług (daw.) — według. [przypis edytorski]
22. gdzie się to mieści (daw.) — gdzie się to znajduje; gdzie to jest. [przypis edytorski]
23. lancknecht (z niem.) — hazardowa gra w karty popularna do początku XX wieku. [przypis edytorski]
24. mâle (fr.) — mężczyzna; samiec. [przypis tłumacza]
25. Loth — też: Lot; postać biblijna, ocalony w ucieczce z Sodomy po wygnaniu przez Boga. Żona Lota mimo zakazu obejrzała się w stronę Sodomy i została zamieniona w słup soli za nieposłuszeństwo wobec Boga. [przypis edytorski]
26. galera (daw.) — okręt wojenny lub statek handlowy o niskich burtach, z dwoma lub trzema żaglami, poruszany głównie wiosłami; tu: wymierzana kara polegająca na ciężkiej pracy przy wiosłowaniu na galerze. [przypis edytorski]
27. Nabuchodonozor — król Babilonii. [przypis edytorski]
28. zefir — ciepły, łagodny wiatr. [przypis edytorski]
29. fular — chustka lub szal z jedwabnej tkaniny. [przypis edytorski]
30. rendez-vous (z fr.) — spotkanie w umówionym miejscu i czasie. [przypis edytorski]
31. allegro (wł.) — dosł.: żywy, wesoły, radosny; muz.: szybkie tempo. [przypis edytorski]
32. andante (wł.) — dosł.: zwykły, prosty, średniej jakości; w muz.: tempo umiarkowane. [przypis edytorski]
33. nie zbywać na czym — nie brakować czego. [przypis edytorski]
34. Rouen — miejscowość i gmina we Francji, w górnej Normandii; tu forma przym.: roueńska (szalupa). [przypis edytorski]
35. landara — ciężka i duża kareta podróżna, (pot.): niezgrabny pojazd. [przypis edytorski]
36. drapać się — tu: wdrapywać się. [przypis edytorski]
37. masztalerz (daw.) — starszy stajenny mający w dworskich stajniach nadzór nad służbą i końmi. [przypis edytorski]
38. zaniemieć — dziś: oniemieć a. zaniemówić. [przypis edytorski]
39. Orest (mit. gr.) — skrót od: Orestes; mszcząc się za śmierć swego ojca, Agamemnona, zabił on matkę, Klitajmestrę oraz jej kochanka, a następnie był ścigany i doprowadzony do obłędu przez Erynie (tj. rzym. Furie), boginie zemsty, za przelanie krwi członka rodziny. [przypis edytorski]
40. słowy — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]
41. pąsowy — kolor jasnoczerwony. [przypis edytorski]
42. natrącać (daw.) — wspominać, nadmieniać, czynić wzmiankę. [przypis edytorski]
43. wiktuały (daw.) — produkty spożywcze. [przypis edytorski]
44. tualeta (daw.) — elegancki ubiór, kreacja; także: czynności pielęgnacyjne, mycie, czesanie, golenie się, ubieranie. [przypis edytorski]
45. party (daw.) — partia. [przypis edytorski]
46. szczwany — przebiegły, chytry. [przypis edytorski]
47. gapiowaty — bezmyślny, roztargniony. [przypis edytorski]
48. mania — tu: mocne zamiłowanie do czegoś. [przypis edytorski]
49. kontent (z fr. content) — zadowolony, szczęśliwy, usatysfakcjonowany. [przypis edytorski]
50. co kiedy — tu: coś czasem. [przypis edytorski]
51. walać (daw.) — brudzić, plamić. [przypis edytorski]
52. kapelusz stosowany — też: bikorn, dwuróg; rodzaj nakrycia głowy w XVIII i XIX w., użytkowany w Europie i Ameryce Północnej, głównie w wojsku i w marynarce, kojarzony z Napoleonem Bonaparte. [przypis edytorski]
53. tualeta — tu: ubiór; zwyczajowe zabiegi towarzyszące ubieraniu się, szykowaniu. [przypis edytorski]
54. łajać — ostro strofować, ganić. [przypis edytorski]
55. mezzo termine (wł.) — dosł.: termin średni, wypośrodkowany. [przypis edytorski]
56. Bordeaux — miasto i gmina we Francji, w regionie Akwitanii. [przypis edytorski]
57. emfaza — przesadna emocjonalność. [przypis edytorski]
58. kolegium (z łac. collegium) — tu: nazwa szkoły dla młodzieży najczęściej z domów szlacheckich, połączona z internatem (bursą, konwiktem). [przypis edytorski]
59. Trybunał Kasacyjny — został ustanowiony w czasie rewolucji francuskiej w 1790 r., nadzorował sądy niższej instancji; dziś: Sąd Kasacyjny. [przypis edytorski]
60. bona (daw.) — wychowawczyni małych dzieci w zamożnych rodzinach. [przypis edytorski]
61. na wewnątrz — dziś popr.: wewnątrz. [przypis edytorski]
62. oświetlać — dziś: naświetlać; wyjaśniać. [przypis edytorski]
63. tualeta — tu: ubiór. [przypis edytorski]
64. onomatopeja — wyraz a. zespół wyrazów naśladujący swym brzmieniem dźwięki naturalne, przyrody. [przypis edytorski]
65. tualetowy — dotyczący tualety, tj. stroju i sposobów dbania o swój wygląd. [przypis edytorski]
66. dywidenda — część rocznego zysku spółki akcyjnej dzielona między osoby posiadające akcje względem posiadanych przez nich akcji. [przypis edytorski]
67. myszaty — barwa szara sierści konia, często z ciemną pręgą na grzbiecie i pręgowaniem na przedramionach. [przypis edytorski]
68. bułany — płowy, żółtawobrązowy koń, z czarną grzywą i czarnym ogonem. [przypis edytorski]
69. możebny (daw.) — możliwy. [przypis edytorski]
70. przyjść do skutku — dziś popr.: dojść do skutku. [przypis edytorski]
71. par — członek wyższej izby parlamentu we Francji, w latach 1814–1848. [przypis edytorski]
72. tualeta — elegancki ubiór, kreacja; też: mycie, czesanie, golenie się, ubieranie. [przypis edytorski]
73. talar — duża moneta srebrna, bita w Europie od XV w. [przypis edytorski]
74. Kadyks — miasto w południowo-zachodniej Hiszpanii, w regionie Andaluzji. [przypis edytorski]
75. rzęzić — wydawać chrapliwe dźwięki wynikające z trudności w oddychaniu; tu w znaczeniu: jeszcze żyć, dogorywać. [przypis edytorski]
76. nautyczny — związany z nawigacją morską, żeglarstwem. [przypis edytorski]
77. jaki — dziś popr.: jakiś. [przypis edytorski]
78. rafa podwodna (geol.) — skała podwodna, powstająca z wapiennych szkieletów organizmów morskich; tu (przen.): przeszkoda uniemożliwiająca osiągnięcie celu. [przypis edytorski]
79. chyżość — szybkość, szybkie poruszanie się, wykonywanie czegoś. [przypis edytorski]
80. dystyngowańszy — dziś popr.: bardziej dystyngowany. [przypis edytorski]
81. lady (z ang.) — angielski tytuł szlachecki kobiet; też: elegancka i dystyngowana kobieta. [przypis edytorski]
82. captain (ang.) — kapitan, przywódca. [przypis edytorski]
83. mustyk (zool.) — drobny owad, którego samice żywią się krwią ssaków. [przypis edytorski]
84. tarakan (reg.) — karaluch. [przypis edytorski]
85. à propos (fr.) — przy sposobności, w związku z tematem. [przypis edytorski]
86. szpilka Damoklesa — w mit. gr. miecz Demoklesa przen.: wyrok losu, niebezpieczeństwo, zagrożenie wiszące nad człowiekiem. [przypis edytorski]
87. Hale — tu: hale targowe w Paryżu; stąd również nazwa dzielnicy miasta. [przypis edytorski]
88. lato św. Marcina — wg włoskiej tradycji 11 listopada to dodatkowy jeden dzień lata otrzymywany od Boga w zamian za jałmużnę z połowy płaszcza; tu: przedłużona młodość, uroda kobiety. [przypis edytorski]
89. Rocher de Cancale — paryska restauracja. [przypis edytorski]
90. kapłon — wykastrowany kogut kury domowej. [przypis edytorski]
91. gryzetka (daw.) — we Francji dziewczyna pracująca jako ekspedientka, szwaczka lub modystka. [przypis edytorski]
92. tualeta — elegancki ubiór, kreacja. [przypis edytorski]
93. opera komiczna — opera buffa, wł. opera popularna w XVIII w., zawierająca pierwiastki ludowe. [przypis edytorski]
94. kolegium (z łac. collegium) — tu: nazwa szkoły dla młodzieży najczęściej z domów szlacheckich, połączona z internatem (bursą, konwiktem). [przypis edytorski]
95. szaleństwa — kłamstwo zawierające potrójny grzech główny (kłamstwo, pycha, zazdrość) i do jakiego są zdolne tylko dewotki, gdyż pani Deschars jest zagorzałą dewotką; nie opuszcza ani jednej mszy w kościele św. Rocha od czasu jak kwestowała z królową. [przypis autorski]
96. lampartować się (daw.) — prowadzić rozpustne życie; tu: forma dk.cz.przesz.lm: polampartowali się. [przypis edytorski]
97. crescendo (wł.) — w muz.: stopniowe zwiększanie siły dźwięku. [przypis edytorski]
98. trzynasta praca Herkulesa — w mit. gr. dwanaście prac Herkulesa: kara nałożona przez wyrocznię delficką na Heraklesa (a. Herkulesa) za wymordowanie swojej rodziny; prace miały przewyższać możliwości jednego człowieka; tu: autor wzmacnia wielkość wykonywanego wysiłku poprzez użycie kontekstu kulturowego. [przypis edytorski]
99. brykla (daw.) — stalowa lub fiszbinowa listewka w gorsecie. [przypis edytorski]
100. cynober — kolor czerwony z odcieniem brunatnym. [przypis edytorski]
101. wist — gra pełną talią kart, w której uczestniczą dwie pary osób, grające przeciw sobie; tu: forma przym.: wistowy. [przypis edytorski]
102. inwit — w brydżu, wiście: odzywka do partnera zachęcająca do licytowania gry premiowanej. [przypis edytorski]
103. renons — w brydżu, wiście: brak kart w danym kolorze u grającego. [przypis edytorski]
104. markować — pozorować czynność lub stan; w brydżu, wiście: sygnalizować partnerowi wartość własnych kart przy pomocy wyjść lub zrzutek. [przypis edytorski]
105. arak (z ar.) — aromatyczny napój alkoholowy o smaku anyżowym. [przypis edytorski]
106. cynober — kolor czerwony z odcieniem brunatnym. [przypis edytorski]
107. tualeta — tu: elegancki ubiór, kreacja. [przypis edytorski]
108. Marnes — miejscowość i gmina we Francji, w regionie Poitou-Charentes, departament Deux-Sèvres. [przypis edytorski]
109. Ville-d’Avray — miejscowość i gmina we Francji, w regionie Île-de-France, departament Hauts-de-Seine. [przypis edytorski]
110. oń (daw.) — skr.: o niego. [przypis edytorski]
111. Sèvres — miejscowość i gmina we Francji, w regionie Île-de-France, departament Hauts-de-Seine. [przypis edytorski]
112. wodewil — komediowe lub farsowe widowisko sceniczne, przeplatane piosenkami i wstawkami baletowymi. [przypis edytorski]
113. Hale — tu: hale targowe w Paryżu; od nich również pochodzi nazwa dzielnicy miasta. [przypis edytorski]
114. talar — duża moneta srebrna, bita w Europie od XV w. [przypis edytorski]
115. jaką — dziś popr.: jakąś. [przypis edytorski]
116. zajęcie — tu: zainteresowanie. [przypis edytorski]
117. tonik — tu zdr. od: ton. [przypis edytorski]
118. coda — końcowa część utworu. [przypis edytorski]
119. 18. brumaire — data wg kalendarza rewolucyjnego odpowiadająca 9 XI 1799 r.; w tym dniu gen. Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu i objął władzę jako pierwszy konsul. [przypis edytorski]
120. przez przeciąg — dziś: w ciągu; przez czas. [przypis edytorski]
121. feniks — mit. ptak, symbol Słońca i odradzania się życia. [przypis edytorski]
122. merynos — daw. rodzaj tkaniny wełnianej. [przypis edytorski]
123. mantylka (daw.) — krótka jedwabna pelerynka damska; tu forma zdr. [przypis edytorski]
124. jenerał — dziś: generał. [przypis edytorski]
125. 18. brumaire — data wg kalendarza rewolucyjnego odpowiadająca 9 XI 1799 r.; w tym dniu gen. Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu i objął władzę jako pierwszy konsul. [przypis edytorski]
126. podeszły — tu: w podeszłym wieku. [przypis edytorski]
127. tualeta — elegancki ubiór, kreacja. [przypis edytorski]
128. tualeta — elegancki ubiór, kreacja. [przypis edytorski]
129. materie (daw.) — materiały, tkaniny. [przypis edytorski]
130. znajdować (daw.) — przekonywać się o czym; zastawać co. [przypis edytorski]
131. rok 1814 — pierwszy pokój paryski; traktat pokojowy zawarty 30 maja 1814 w Paryżu; data ta oznacza koniec wojen napoleońskich w Europie i przypieczętowanie klęski Napoleona I. [przypis edytorski]
132. serwitut — prawo do korzystania z cudzej nieruchomości w określonym zakresie, np. do przejazdu, czerpania wody; służebność. [przypis edytorski]
133. pomieszkanie (daw.) — stałe miejsce zamieszkania, mieszkanie. [przypis edytorski]
134. gryzetka (daw.) — we Francji dziewczyna pracująca jako ekspedientka, szwaczka lub modystka. [przypis edytorski]
135. muślin — lekka, przezroczysta tkanina o luźnym splocie, często jedwabna i jednobarwna, używana niegdyś na firanki do dekoracji okien. [przypis edytorski]
136. tualeta — tu: zwyczajowe czynności higieniczne, jak mycie, czesanie, golenie się oraz ubieranie. [przypis edytorski]
137. ajent (daw.) — agent, pośrednik. [przypis edytorski]
138. podworzec (daw.) — podwórze, dziedziniec. [przypis edytorski]
139. turkawka (zool.) — ptak z podrodziny gołębi zamieszkujący lasy. [przypis edytorski]
140. lord Byron właśc. George Gordon Byron (1788–1824) — angielski poeta i dramaturg; większość utworów Byrona posiada powikłaną i nie do końca jasną fabułę, dla której charakterystyczne są gwałtowne zwroty akcji i niedomówienia; typ bohatera bajronowskiego to samotny, zbuntowany przeciw światu indywidualista, dumny i mściwy, który pod pozorem cynizmu kryje cierpienie i melancholię. [przypis edytorski]
141. Don Juan — postać literacka będąca uosobieniem kochanka; bohater sztuki Tirso de Moliny Zwodziciel z Sewilli i kamienny gość (1630), następnie dramatu Moliera (Don Juan, 1665), opery Mozarta (Don Juan, 1788) i poematu dygresyjnego Georga Byrona (Don Juan 1818); pot. uwodziciel, entuzjasta przygód miłosnych. [przypis edytorski]
142. Sylen — w mit. gr. bożek przyrody o postaci starca z końskimi uszami i ogonem. [przypis edytorski]
143. jowialny — świadczący o pogodnym usposobieniu i rubasznym poczuciu humoru. [przypis edytorski]
144. jakiej — dziś popr.: jakiejś. [przypis edytorski]
145. zatrapiać — dziś: trapić; martwić, zamartwiać. [przypis edytorski]
146. czym się to dzieje — dziś: jak to się dzieje. [przypis edytorski]
147. krepa (daw.) — czarna tkanina wykorzystywana w ubiorze osób i do wystroju miejsc z okazji pogrzebu i żałoby. [przypis edytorski]
148. rozumieć się na czym — dziś: znać się na czym. [przypis edytorski]
149. trismus — kurczowe zwarcie szczęk, szczękościsk. [przypis edytorski]
150. fularowy — z jedwabnej tkaniny. [przypis edytorski]
151. pochwycić — tu: zauważyć, zrozumieć. [przypis edytorski]
152. tyrada (lit.) — długa przemowa bohatera. [przypis edytorski]
153. wprząc — zmusić kogoś do prac, obowiązków; tu forma imiesłowu przym. M.lp r.ż.: wprzężona. [przypis edytorski]
154. jarzmo — uprząż dla bydła pociągowego; tu: obowiązek, niewola. [przypis edytorski]
155. conjungium (z łac. coniungium) — małżeństwo; małżonek; spółkowanie. [przypis edytorski]
156. Janus (mit. rzym.) — bóg początków, opiekun drzwi, bram i mostów, patron umów, układów sojuszniczych; tradycyjnie przedstawiany z dwiema twarzami, z kluczami i laską, co symbolizować miało władzę nad ziemią i niebem, czy też przeszłością i przyszłością. [przypis edytorski]
157. Alcest — postać z dramatu Moliera Mizantrop; człowiek szlachetny, ale mało elastyczny; tytułowy mizantrop, nielubiący ludzi i nieumiejący z nimi współżyć; zakochany w Celimenie, czyni jej wyrzuty z powodu swojej zazdrości. [przypis edytorski]
158. Filint — postać z dramatu Moliera Mizantrop; rzecznik zdrowego rozsądku oraz konformizmu pozwalającego uchronić się przed kłopotami. [przypis edytorski]
159. androgyna (z gr. androgynés; od: andrós: mężczyzna i gyné: kobieta) — osoba łącząca cechy męskie i kobiece, hermafrodyta; tu: przedstawienie sprawy małżeństwa z punktu widzenia zarówno mężczyzny, jak i kobiety. [przypis edytorski]
160. buduar (daw.) — pokój odpoczynkowy pani domu. [przypis edytorski]
161. muślin — lekka, przezroczysta tkanina o luźnym splocie, często jedwabna i jednobarwna, używana na firany do ozdoby okien. [przypis edytorski]
162. portiera — zasłona u drzwi lub okna z grubego, ciężkiego materiału. [przypis edytorski]
163. kontredans — figurowy taniec towarzyski popularny we Francji pod koniec XVIII w. [przypis edytorski]
164. palisander — bardzo ciężkie i twarde drewno, używane głównie do wykonywania mebli i przedmiotów artystycznych, instrumentów muzycznych. [przypis edytorski]
165. szyldwach (daw.) — żołnierz stojący na warcie. [przypis edytorski]
166. pomada — tłusty, pachnący środek kosmetyczny używany dawniej do smarowania włosów dla nadania im połysku i miękkości. [przypis edytorski]
167. niebieskie pończochy a. błękitne pończochy (ang. blue-stocking) — pot. określenie kobiet wykształconych i wyemancypowanych w Wielkiej Brytanii; we Francji częściej używano określenia sawantka. [przypis edytorski]
168. tedy (daw.) — więc. [przypis edytorski]
169. wist — gra pełną talią kart, w której uczestniczą dwie pary osób, grające przeciw sobie. [przypis edytorski]
170. sukcesja — spadek. [przypis edytorski]
171. mustyk (zool.) — drobny owad, którego samice żywią się krwią ssaków. [przypis edytorski]
172. bytność — tu: wizyta. [przypis edytorski]
173. foyer — sala lub korytarz obok sali koncertowej gromadząca publiczność podczas przerw. [przypis edytorski]
174. słuszny (daw.) — o człowieku: wysoki, postawny. [przypis edytorski]
175. domyślnik — zwrot aluzyjny, coś, czego trzeba się domyślać. [przypis edytorski]
176. skreślić — tu: napisać coś w pośpiechu, zwięźle. [przypis edytorski]
177. perkalik — gatunek parkalu, cienkiego płótna bawełnianego. [przypis edytorski]
178. gynecea (z gr.) — część domu przeznaczona dla kobiet. [przypis edytorski]
179. zausznik (daw.) — powiernik potajemnie dostarczający informacji. [przypis edytorski]
180. prowadzić szpady — tu: posługiwać się szpadą, wymierzać ciosy a. podburzać do waśni i do walki. [przypis edytorski]
181. dependent (daw.) — pomocnik adwokata lub notariusza. [przypis edytorski]
182. castigat ridendo mores (łac.) — śmiejąc się, poprawia obyczaje; autor cytatu: J. Santeul, francuski poeta wczesnorenesansowy. [przypis edytorski]
183. pochlubić się — szczycić się, chwalić się czym; być z czego dumnym. [przypis edytorski]
184. materia (daw.) — materiał, tkanina. [przypis edytorski]
185. zrazu (daw.) — początkowo. [przypis edytorski]
186. tualeta — elegancki ubiór, kreacja. [przypis edytorski]
187. wist — gra pełną talią kart, w której uczestniczą dwie pary osób, grające przeciw sobie. [przypis edytorski]
188. możebny (daw.) — możliwy. [przypis edytorski]
189. niemożebny (daw.) — niemożliwy. [przypis edytorski]
190. tonik — tu zdr.: ton. [przypis edytorski]
191. feniks — mit. ptak, symbol Słońca i odradzania się życia. [przypis edytorski]
192. Tuillerie — dzielnica w Paryżu, między Luwrem, Placem Zgody i Sekwaną. [przypis edytorski]
193. płacz Magdaleny — nawiązanie do płaczu Marii Magdaleny przy opustoszałym grobie Jezusa po jego Zmartwychwstaniu. [przypis edytorski]
194. tualetowy — dziś: toaletowy, służący do czynności higienicznych i upiększających, takich jak mycie, czesanie, golenie się, ubieranie. [przypis edytorski]
195. wykrygowany — od czas. krygować się, oznaczającego nienaturalne zachowanie, wdzięczenie się, w przesadnym okazywaniu swojej skromności i dobrego wychowania. [przypis edytorski]
196. brykla (daw.) — stalowa lub fiszbinowa listewka w gorsecie. [przypis edytorski]
197. kibić (daw.) — talia. [przypis edytorski]
198. faworyt (daw.) — pasmo zarostu pozostawione na policzku. [przypis edytorski]
199. buduar (daw.) — pokój odpoczynkowy pani domu. [przypis edytorski]
200. cesarz — tu: Napoleon Bonaparte; Napoleon I (1769–1821). [przypis edytorski]
201. pan de Bourgarel — ten sam Ferdynand de Bourgarel, którego opłakuje Polityka, Sztuka i Miłość, według wyrażenia użytego w mowie pogrzebowej, wygłoszonej przez Adolfa nad jego grobem. [przypis autorski]
202. Restauracja — tu: przywrócenie do władzy obalonej przez Rewolucją Francuską dynastii Bourbonów (1814 po abdykacji Napoleona). [przypis edytorski]
203. buduar (daw.) — pokój odpoczynkowy pani domu. [przypis edytorski]
204. ongi (daw.) — kiedyś. [przypis edytorski]
205. tualeta — tu: czynności higieniczne i pielęgnacyjne: mycie, czesanie, golenie się, ubieranie. [przypis edytorski]
206. sukcesja — spadek, spuścizna. [przypis edytorski]
207. columbella (z łac.) — rodzaj małych ślimaków morskich. [przypis edytorski]
208. Prowansja — kraina w południowo-wschodniej Francji. [przypis edytorski]
209. Alzacja — region administracyjny i kraina hist. we wschodniej Francji. [przypis edytorski]
210. nimi — tu w zn.: jako kobiety. [przypis edytorski]
211. tonik — tu zdr.: ton. [przypis edytorski]
212. Celimena — postać z dramatu Moliera Mizantrop; kobieta pełna kokieterii. [przypis edytorski]
213. afiszować — tu: ostentacyjnie obnosić się, promować. [przypis edytorski]
214. szyldwach (daw.) — żołnierz stojący na warcie. [przypis edytorski]
215. Fénelon, François właśc. François Salignac de la Mothe (1651–1715) — francuski teolog, pedagog, pisarz i kaznodzieja; prekursor idei oświecenia; autor powieści Historia Telemaka. [przypis edytorski]
216. bas-bleu (fr.) — dosł. niebieska pończocha; kobieta wykształcona i wyemancypowana, sawantka; też iron.: pedantka, literatka. [przypis edytorski]
217. paroksyzm — gwałtowne wystąpienie a. nasilenie się objawów chorobowych, emocjonalnych itp. [przypis edytorski]
218. materia (daw.) — materiał, tkanina. [przypis edytorski]
219. Ville-Parisis — dziś: Villeparisis; miejscowość i gmina we Francji, region Île-de-France. [przypis edytorski]
220. ekwipaż (daw.) — lekki, ekskluzywny pojazd konny; tu ogólnie: powóz. [przypis edytorski]
221. ciągniony — dziś: ciągnięty. [przypis edytorski]
222. tyczący (daw.) — dziś: tyczący się, dotyczący. [przypis edytorski]
223. etap (daw.) — miejsce postoju w czasie podróży. [przypis edytorski]
224. talar — duża moneta srebrna, bita w Europie od XV w. [przypis edytorski]
225. Fizjologia małżeństwa — pierwszy utwór cyklu Komedia ludzka Honoré de Balzaca z 1829 r. [przypis edytorski]
226. Duprez, Gilbert (1806–1896) — sławny tenor opery fr., nauczyciel śpiewu w Paryżu, założył własną szkołę, komponował opery. [przypis edytorski]
227. Nourrit, Adolphe (1802–1839) a. Nourrit, Louis (1780–1832) — francuscy tenorzy; Adolphe: syn, Louis: ojciec. [przypis edytorski]
228. tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski]
229. paroksyzm — gwałtowne wystąpienie a. nasilenie się objawów chorobowych, emocjonalnych itp. [przypis edytorski]
230. tualetowy — dziś: toaletowy; dotyczący higieny i pielęgnacji. [przypis edytorski]
231. gotowalnia (daw.) — pomieszczenie przeznaczone do ubierania się. [przypis edytorski]
232. berżerka — zdr. od berżera (fr. bergere); wygodny, wyściełany fotel z pełnym, cofniętym oparciem i luźno położoną poduszką na niskim, szerokim siedzeniu. [przypis edytorski]
233. obrąbka (daw.) — dziś popr.: obrąbek a. obrębek; obrębienie, wykończenie brzegów tkaniny zabezpieczające przed strzępieniem. [przypis edytorski]
234. wyprawa (daw.) — bielizna, pościel, sprzęty itp., otrzymywane przez dziewczynę wychodzącą za mąż od rodziców. [przypis edytorski]
235. walencjanki — tu: połączenia ozdobnych wykończeń z główną tkaniną ubioru. [przypis edytorski]
236. fil d’Ecosse (fr.) — miękkie, lśniące nici bawełniane przeznaczane na wyrób pończoch. [przypis edytorski]
237. prunela — mocna, cienka tkanina jedwabna. [przypis edytorski]
238. trzewiczki na korkach — trzewiki mające obcas lub całą podeszwę z masy korkowej. [przypis edytorski]
239. czepeczek (daw.) — zdr. czepek; kobiece nakrycie głowy noszone dawniej przez mężatki i wdowy, dzisiaj zachowane w niektórych strojach ludowych. [przypis edytorski]
240. materie (daw.) — materiały, tkaniny. [przypis edytorski]
241. tualeta — elegancki ubiór, kreacja. [przypis edytorski]
242. Pieśń nad Pieśniami — hebrajski poemat miłosny z IV–III w. p.n.e., zaliczany do ksiąg dydaktycznych Starego Testamentu. [przypis edytorski]
243. tualetowy — dziś: toaletowy; odnoszący się do higieny i pielęgnacji. [przypis edytorski]
244. żółciowy — tu: przepełniony goryczą, złością. [przypis edytorski]
245. brewiarz — książka zawierająca zbiór obowiązkowych modlitw dla duchownych katolickich. [przypis edytorski]
246. stangret — służący powożący końmi w bryczce, karecie. [przypis edytorski]
247. à la millanaise (fr.) — po mediolańsku. [przypis edytorski]
248. fungi trifolati (wł.) — grzyby smażone w oliwie z dodatkiem czosnku i pietruszki. [przypis edytorski]
249. nomenklatura — ogół terminów używanych w jakiejś dziedzinie nauki, sztuki itp. [przypis edytorski]
250. à la bordelaise (fr.) — wg przepisu z Bordeaux. [przypis edytorski]
251. Ab uno disce omnes (łac.) — dosł.: po tym jednym (przykładzie) sądź wszystkich; cytat z Eneidy Wergiliusza; słowa Eneasza, opowiadającego Dydonie o koniu trojańskim Greków. [przypis edytorski]
252. zaranie — wschód słońca, jutrzenka; przen.: pierwszy okres. [przypis edytorski]
253. megiera (pot.) — kobieta kłótliwa i złośliwa. [przypis edytorski]
254. kasetka — tu: zamykane pudełko do przechowywania pieniędzy, kosztowności lub dokumentów. [przypis edytorski]
255. tualetka — tu: toaletka; stolik z lustrem, z szufladami na przybory do higieny i pielęgnacji. [przypis edytorski]
256. paroksyzm — gwałtowne wystąpienie a. nasilenie się objawów chorobowych, emocjonalych itp. [przypis edytorski]
257. kolegium (z łac. collegium) — tu: szkoła dla młodzieży, najczęściej z domów szlacheckich, połączona z internatem (bursą, konwiktem). [przypis edytorski]
258. gryzetka (daw.) — we Francji dziewczyna pracująca jako ekspedientka, szwaczka lub modystka. [przypis edytorski]
259. Salpêtrière — szpital w Paryżu; w 1656 r. został przekształcony w przytułek dla ubogich; służył także jako więzienie dla przestępców, prostytutek, chorych psychicznie i epileptyków. [przypis edytorski]
260. gaża — wynagrodzenie za pracę, pensja; dziś: głównie w odniesieniu do zawodu aktora, artysty scenicznego. [przypis edytorski]
261. obrywka a. obrywek (daw.) — dodatkowa korzyść, dochód z czegoś. [przypis edytorski]
262. Aria della Calumnia (z łac. calumnia a. wł. calunnia) — dosł. solowa pieśń operowa (aria) oszczerstw; aria o plotce. [przypis edytorski]
263. don Basilio — postać opery buffa Gioacchina Rossiniego (1792–1868) Cyrulik sewilski (wł. Il Barbiere di Siviglia); rola nauczyciela muzyki przy użyciu głosu basowego; aktorem w premierze z 20 lutego 1816 r. był Zenobio Vitarelli; la calunnia (aria o plotce) to jedna ze składowych arii tej opery. [przypis edytorski]
264. kulfon (pot.) — o literze, znaku, napisanym niestarannie, krzywo. [przypis edytorski]
265. ortopedia (z gr. orthos: prosty, prawidłowy; paideía: wychowanie, wykształcenie) — dział medycyny zajmujący się diagnostyką i leczeniem chorób i urazów narządów ruchu; tu: metodyczne prostowanie. [przypis edytorski]
266. uważcie — dziś: zauważcie; zwróćcie uwagę. [przypis edytorski]
267. tualeta — ubiór; pielęgnacja. [przypis edytorski]
268. syndyk — przedstawiciel urzędu lub instytucji mający pełnomocnictwo do prowadzenia spraw przed sądem; też: radca prawny; we Włoszech: burmistrz. [przypis edytorski]
269. materia (daw.) — materiał, tkanina. [przypis edytorski]
270. enfant terrible (fr.) — dosł.: okropne dziecko; osoba nietaktowna, niedyskretna. [przypis edytorski]
271. stadło (daw., pot.) — para małżeńska. [przypis edytorski]
272. Minotaur — postać z mit. gr.; pół byk, pół człowiek trzymany w labiryncie i żywiony ludzkim mięsem; zrodzony ze związku Pazyfae, żony Minosa, i byka zesłanego przez Posejdona; Minos obiecał złożyć zwierzę w ofierze, ale nie dotrzymał obietnicy; Posejdon zemścił się sprawiając, że Pazyfae zapałała do byka miłością; mit ten symbolizuje oddanie, podporządkowanie poprzez złożenie w ofierze młodej kobiety i młodego mężczyzny. [przypis edytorski]
273. syndyk — przedstawiciel urzędu lub instytucji mający pełnomocnictwo do prowadzenia spraw przed sądem; też: radca prawny. [przypis edytorski]
274. paltot (daw.) — palto. [przypis edytorski]
275. gryzetka (daw.) — we Francji dziewczyna pracująca jako ekspedientka, szwaczka lub modystka. [przypis edytorski]
276. kupiec korzenny (daw.) — też z fr. episjer; właściciel sklepu z artykułami spożywczymi, sprowadzanymi z krajów pozaeuropejskich. [przypis edytorski]
277. restaurator — tu: właściciel lub szef restauracji. [przypis edytorski]
278. fr. (...) ct. — franki, centymy. [przypis edytorski]
279. tonik — tu zdr.: ton. [przypis edytorski]
280. naokół (daw.) — naokoło. [przypis edytorski]
281. zamordowywać (pot.) — doprowadzać do skrajnego wyczerpania. [przypis edytorski]
282. perpetuum mobile (łac.) — dosł. wiecznie się poruszające; hipotetyczne urządzenie, które raz wprawione w ruch funkcjonowałoby nieustannie. [przypis edytorski]
283. opona twarda (anat.) — jedna z opon mózgowo-rdzeniowych. [przypis edytorski]
284. możebny (daw.) — możliwy. [przypis edytorski]
285. maneż — ujeżdżalnia; teren przeznaczony do ujeżdżania koni oraz do nauki jazdy konnej. [przypis edytorski]
286. groom — chłopiec stajenny opiekujący się końmi. [przypis edytorski]
287. amico (wł.) — przyjaciel. [przypis edytorski]
288. mer (z łac. maior: większy) — przewodniczący rady miejskiej lub gminnej we Francji. [przypis edytorski]
289. buduar (daw.) — pokój odpoczynkowy pani domu. [przypis edytorski]
290. wierzby Wirgiliusza — nawiązanie do Bukolik Wergiliusza (sic!), w których takie elementy krajobrazu jak wierzba stanowiły rozpoznawalny atrybut sielankowego nastroju. [przypis edytorski]
291. dąsy — fr. bouder: dąsać się. [przypis tłumacza]
292. uważcie — dziś tylko: zauważcie a. zwróćcie uwagę. [przypis edytorski]
293. Robert Diabeł — pięcioaktowa opera Giacomo Meyerbeera wystawiona w 1831 r. w Paryżu; Izabela to rola księżniczki sycylijskiej, akcja utworu o charakterze romantycznym rozgrywa się na Sycylii w czasach średniowiecza. [przypis edytorski]
294. Fourrier, Charles (1772–1837) — twórca jednej z odmian socjalizmu utopijnego, furieryzmu; uważany za twórcę terminu feminizm: postulował, że rozszerzenie praw kobiet jest jedną z głównych reguł postępu społecznego. [przypis edytorski]
295. onomatopeja — wyraz a. zespół wyrazów naśladujący swym brzmieniem dźwięki naturalne, przyrody. [przypis edytorski]
296. in quarto (z łac.) — o książce: w formacie arkusza złożonego na cztery. [przypis edytorski]
297. Kabirowie (mit. gr.) — bóstwa płodności; uchodzili za zamieszkujących wewnątrz Ziemi; przedstawiani w postaci karłów, a określani jako „wielcy”. [przypis edytorski]
298. epilepsja (med.) — choroba, w której występują napady drgawek i utrata przytomności; tu: wewnętrzne, emocjonalne miotanie się. [przypis edytorski]
299. Fizjologia małżeństwa — pierwszy utwór cyklu Komedia ludzka Honoré de Balzaca z 1829 r. [przypis edytorski]
300. desiderata — dezyderata: żądanie, życzenie. [przypis edytorski]
301. blansz (daw.) — biały puder kosmetyczny. [przypis edytorski]
302. epolet — naramiennik przy mundurze wojskowym, wykonany z taśmy srebrnej, złotej lub z sukna. [przypis edytorski]
303. Bianchon, Horacy — bohater Ojca Goriot Honoré de Balzaca; student medycyny, razem z Rastignacem opiekował się umierającym ojcem Goriot. [przypis edytorski]
304. ostatni czas — dziś: najwyższy czas. [przypis edytorski]
305. jaki — dziś popr.: jakiś. [przypis edytorski]
306. potwarz — oszczerstwo; nieprawdziwy zarzut, kłamliwe oskarżenie. [przypis edytorski]
307. potwarz — oszczerstwo; nieprawdziwe oskarżenie. [przypis edytorski]
308. Abd El-Kader a. Abd al-Kadir (1808–1883) — emir arabski; w latach 1832–1847 był przywódcą walk niepodległościowych i prowadził dżihad przeciwko Francuzom kolonizującym Algierię i Maroko. [przypis edytorski]
309. penaty (mit. rzym.) — bóstwa opiekujące się domem. [przypis edytorski]
310. wolnomularstwo — masoneria; ruch powstały w XVIII w., mający na celu moralne i społeczne doskonalenie człowieka, braterstwo ludzi różnych religii, narodowości i poglądów; tu ogólnie: tajny związek. [przypis edytorski]
311. wilia (daw., reg.) — dzień poprzedni, poprzedzający; też: wigilia. [przypis edytorski]
312. dorozumiewać się (pot.) — domyślać się. [przypis edytorski]
313. tualeta — elegancki ubiór, kreacja; także: czynności higieniczne i pielęgnacyjne: mycie, czesanie, golenie się, ubieranie. [przypis edytorski]
314. Don Juan — tu w zn. pot.: podrywacz, entuzjasta przygód miłosnych. [przypis edytorski]
315. rżenie (pot.) — hałaśliwy, głośny śmiech. [przypis edytorski]
316. Grimod de la Reynière, Alexandre Balthazar Laurent (1758–1838) — fr. pisarz i znany kawalarz; podczas swojego awanturniczego życia pisał o literaturze, uciechach życia i gastronomii. [przypis edytorski]
317. na wargi — dziś popr.: na wargach, ustach. [przypis edytorski]
318. żardinierka — stolik a. podstawka na kształt skrzyni, na której ustawia się rośliny doniczkowe. [przypis edytorski]
319. syndyk — przedstawiciel urzędu lub instytucji mający pełnomocnictwo do prowadzenia spraw przed sądem; też: radca prawny. [przypis edytorski]
320. szelmowski — przebiegły, podstępny, a zarazem żartobliwy. [przypis edytorski]
321. stróżka (daw.) — dozorczyni a. żona dozorcy domu; konsjerżka. [przypis edytorski]
322. Iris (mit. gr.) — uskrzydlona posłanka bogów, uosabiająca tęczę. [przypis edytorski]
323. Fizjologia małżeństwa — pierwszy utwór cyklu Komedia ludzka Honoré de Balzaca z 1829 r. [przypis edytorski]
324. Izba Parów — izba wyższa parlamentu francuskiego w latach 1815–1848. [przypis edytorski]
325. jenerał — dziś: generał. [przypis edytorski]
326. w stylu Pompadour (daw.) — w stylu epoki, w której modne było wszystko, co pochodziło od Madame de Pompadour (1721–1764). [przypis edytorski]
327. felichitta (z wł. felicità) — szczęście. [przypis edytorski]
328. felichitta (z wł. felicità) — szczęście. [przypis edytorski]
329. finale (wł.) — zakończenie, finał; końcowy, ostateczny. [przypis edytorski]
330. stretta (z wł. stretto) — muz.: imitacja w polifonicznym utworze instrumentalnym lub wokalnym (fuga), w której głosy imitujące włączają się, zanim temat dobiegnie końca w poprzednich; a. rodzaj zakończenia o coraz szybszym tempie. [przypis edytorski]
331. coda — zakończenie kompozycji muzycznych zawierające zwięzłe powtórzenie głównych tematów. [przypis edytorski]
332. ensemble — też: ansambl; scena zbiorowa w przedstawieniu teatralnym lub operowym. [przypis edytorski]
333. duettino (z wł.) — skromna, prosta partia duetowa o zwięzłej formie. [przypis edytorski]
334. nokturn (z wł. notturno a. fr. nocturne) — w muz.: utwór instrumentalny o spokojnym, sentymentalnym charakterze, oddający nastrój nocy. [przypis edytorski]
335. lato św. Marcina — wg włoskiej tradycji 11 listopada to dodatkowy jeden dzień lata otrzymywany od Boga w zamian za połowę płaszcza danego jako jałmużna ubogiemu przez św. Marcina. [przypis edytorski]
336. szapoklak — składany cylinder, noszony na przełomie XIX i XX w. do uroczystego stroju. [przypis edytorski]
337. paltot (daw.) — palto. [przypis edytorski]
338. wenecki Murzyn — Otello, bohater sztuki Szekspira; chorobliwie zazdrosny mąż. [przypis edytorski]
339. Józef — w Ewangelii mąż Marii, matki Jezusa; był z zawodu cieślą i z poświęceniem wychowywał nieswojego syna (tj. syna Boga). [przypis edytorski]