Pamiętniki

by Jan Chryzostom Pasek

Rok pański 1683

Rok pański 1683, daj, Panie Boże, szczęście! — zacząnem tamże w Olszówce. Zaczął się ten rok od wesela JMości pana margrabie z Jej Mścią panną Bronicką³⁴⁹⁶; daj Boże, żeby wszystek był wesoły aż do końca!

Sejm warszawski potem nastąpił, na którym coniunctio armorum³⁴⁹⁷ stanęła magno motu et deliberatione cum Imperio et Republica Veneta contra potentiam Ottomanicam³⁴⁹⁸. Niechże Bóg błogosławi te pobożne intencyje monarchów chrześcijańskich et totius christianitatis³⁴⁹⁹! Wi[e]deń w wielki[ej] od Turków opressyjej; wojska cesarskie już go odstąpiły, nie mogąc wytrzymać, bo zaraz primo congressu³⁵⁰⁰ Niemców nacięto, nabrano i z pola zegnano. Wiedeń atakowano, dziury w murach porobiono, szańce minami porozrywano, miny pod miejskie bramy pozaprowadzano, że już Wiedeń vix, vix spirabat³⁵⁰¹; właśnie, kiedy owo mocny słabego nasiędzie a za garło ściśnie, już ów nie myśli, żeby mu się wydarł, ale tylko, żeby u niego uprosił miłosierdzie. Było, prawda, w Wiedniu praesidium³⁵⁰² wielkie, komendant dobry kawaler, generał Staremberk³⁵⁰³, armaty i prochów podostatku, prowiantów też quantum satis³⁵⁰⁴; ale cóż, kiedy to contra modernas inventiones oppugnationum³⁵⁰⁵ już nie masz i jednej pod słońcem fortece, żeby propria virtute³⁵⁰⁶ wytrzymać miała. Insza to bywało owych lat, że kamykami a oszczepami do siebie ciskali, taranami mury tłukąc, a insza teraz, kiedy to granaty i bomby kartac[z]e wypuszczą, kiedy z okrutnych kartanów jako cebry kule wylecą, kiedy uczynią deszcz ognisty i przez pancerz, i przez łosią skórę, i przez wszystkie vestimenta³⁵⁰⁷ ciało aż do kości przenikające i jak świderkiem wiercące; kiedy wyrzucą ognie, okrutnymi fetorami lud zarażające, mortyfikujące³⁵⁰⁸ i prawie pestilentiam³⁵⁰⁹ robiące; kiedy poszlą insze elementa korrumpujące³⁵¹⁰ i wody, ad usum³⁵¹¹ potrzebne, trujące; kiedy na ostatek rozumiesz, że secure³⁵¹² stoisz na ziemi, od Boga i natury mocno ugruntowany, a nie wiesz, co się pod tobą dzieje, że w tej minucie i z miejscem, na którym stoisz, i z beluardami, z kamienicami, potężnie wymurowanymi jako mucha wylecisz z dymem pod obłoki. Już teraz forteca na to tylko potrzebna, żeby furman nie wyjechał przede dniem z miasta, w gospodzie nie zapłaciwszy siana, albo żeby wilk pana burmistrza nie porwał śpiącego; ale żeby miała która wytrzymać oppugnationem³⁵¹³ inwencyj teraźniejszych, nie masz jej.

Tak i wiedeńska forteca. Kto by, spojrzawszy na piękność i fortyfikacyją jej, nie pomyślił, że huic operi³⁵¹⁴ chyba Boska, nie ludzka dokuczyć może ręka; patrzcież, przez krótkie, we dwóch miesiącach oblężenie jaką poniosła deformitatem³⁵¹⁵, kiedy non oppressa³⁵¹⁶, ale pressa³⁵¹⁷ i już extremis laborans³⁵¹⁸, już w swoich labefactata³⁵¹⁹ siłach, już od pana i narodu swego omni destituta succursu³⁵²⁰, bo tak byli Niemcy zhukani³⁵²¹ i serce stracili, żeby się i samym Tatarom założyć nie umieli, nie tylko by Turkom; rąbano w kożdym potkaniu jako drwa w lessie Niemców nieboraków — Wiednia tedy, jako mówię, już nic nie trzyma, tylko jedna nadzieja sukursów wojska polskiego, o którym przecie miewał wiadomość Staremberk przez skrytych szpiegów, od cesarza posłanych. Już tedy niebożęta owe dziury, powybijane i prochami powyrzucane, piersiami tylko swymi zasłaniali, a poddanie odwłóczyli ode dnia do dnia, już dawno postanowione, i kondycyj poddania opisanie. Wiedzielić i Turcy, że Polacy idą na pomoc, albo raczej na odsiecz; ale temu nie wierzyli, żeby sam król in persona³⁵²² i żeby całe wojsko, ale supponebant³⁵²³, że pewna część wojska. Dlatego powoli sobie poczynali et non nimis urgebant³⁵²⁴ wzięcia tej fortece, mniej się obawiając tych sukursów i biorąc miarę: „Jeżeli tak wielkie wojska niemieckie pierwszego zaraz impetu wytrzymać nam nie mogły i teraz w oczy zajrzeć nie śmieją, choć im o stolicę państwa ich chodzi, choć przy swoich śmieciach, pewnie i ta mała garść polskiego wojska nie [z]wojuje nas”. Już tam był u cesarza kawaler Lubomirski³⁵²⁵ i z tymi Polakami, których za cesarskie piniądze zaciągano, i dobrze tam stawali, lubo też tak było i motłoszku nazaciągano: leda pokojowy, to pan rotmister³⁵²⁶, pan porucznik; leda pacholec, przyszedł piechotą na zaciąg, kupiono mu konia: to pan towarzysz. A po staremu Niemcy dawali im dobre słowa, ale się to działo dobrym wodzem. Kiedy tedy król wybierał się na tę kampanią, była ochota we wszystkich ludziach taka, że duszkożby było³⁵²⁷ i ptakiem jako najprędzej przelecieć. A znak to już był przyszłej fortuny; nawet sam król z taką jechał fantazyją właśnie, jak po pewne i nieomylne zwycięstwo, bo zaraz i historyków, aretalogów³⁵²⁸, żeby jego i narodu polskiego dzieła pisali i głosili, zaciągnął z sobą. I Kochowskiego³⁵²⁹ nie inszą intencyją na tę inwitował wojnę, tylko żeby przypatrzył się i umiał condigne³⁵³⁰ opisać zwycięstwo. Nawet w ten dzień³⁵³¹, kiedy już miał z Krakowa wsiadać na koń, słyszałem z ust jego te słowa: „Boga proszę, żebym ich tam tylko zastał: wnet nietrudno będzie w Polszcze o tureckie konie”. Tak mi to dziwno było, usłyszawszy potem o wiktoryi, jak to on prophetico spiritu³⁵³² mówił, co się wkrótce stało. Niektórzy na ten czas murmurabant³⁵³³ przeciwko tym słowom, mówiąc: „Dla Boga, żeby go nie skarał P. Bóg, jeżeli to z hardości mówi, bo to przecie cum potenti et victrici populo res est³⁵³⁴”. Ale znać, że to mówił z ufności w Bogu wielkiej, kiedy się tak stało.

Oczekiwał król na wojsko litewskie długo, a tu lecą od cesarza poseł za posłem, prosząc dla Boga, żeby pośpieszyć, bo Wiedeń ginie. Już tedy, Litwy nie mogąc się doczekać, poszedł król, vota³⁵³⁵ solenne Bogu uczyniwszy, attendentiam³⁵³⁶ krajów ruskich Potockiemu³⁵³⁷, kasztelanowi krakowskiemu, zleciwszy, królową zaś w Krak[owie] osadziwszy. Jak król wszedł za granicę, prowianty na wojsko wielkie dawano i wygody czyniono. Szedł jednak król z wojskiem magnis itineribus³⁵³⁸, obawiając się, żeby Wiedniowi nie było post bellum auxilium³⁵³⁹, któremu też już na ten czas Turcy, jak się dowiedzieli o następującym blisko polskim wojsku, mocno poczęli dogrzewać. Bo dowiedziawszy się cesarz turecki³⁵⁴⁰ o koniunkcyjej³⁵⁴¹, obawiając się przecie tej, która go nie minęła, konfuzyjej³⁵⁴², posłał emiry³⁵⁴³ do wezyra³⁵⁴⁴ pod Wiedeń i zaraz mu posłał postronek, i zaraz upewniając go, że „cię ten postronek nie minie na szyję, jeżeli w tych dniach Wiednia nie weźmiesz; bo tobie się zachciało tej wojny, tobie też za to odpowiedać, jeżeli malo eventu³⁵⁴⁵ pójdzie”. To zdrajca janczarów³⁵⁴⁶ przekupował, poił, żeby odważnie stawali; niewolników przodem przed janczarami gnał do szturmów, sam jako wściekły latał, ten postronek włożywszy sobie na szyję, animował, prosił przez wielkiego proroka Mahometa, aby pamiętali na sławę niezwyciężonego narodu swego, aby respektowali na jego zgubę, której nie minie przez ten powróz, który na szyi nosi, jeżeli Wiednia nie dostanie. To to pogaństwo oszlep na ogień lazło a jako snopy padało. Kiedy już król z wojskiem szedł od Tulna³⁵⁴⁷, w ten czas oni najpotężniejsze szturmy czynili. Nawet choć już stanęło wojsko, już się pułki nasze i regimenty niemieckie zwierały, przecie on janczarom szturmu poprzestać nie kazał, a konne wojsko sipahierów³⁵⁴⁸, Tatarów i Węgrów Tekielego³⁵⁴⁹ na nas obrócił. Uderzyli się Tatarowie raz i drugi o naszych, potem stanęli sobie osobno. Posyła wezyr po chana³⁵⁵⁰ i pyta go: „Cóż ty rozumiesz, jeżeli tu jest król polski?” Chan powiedział: „I rozumiem, i widzę, że jest; bo kiedy są ci drążnicy³⁵⁵¹, to i król musi być”. Rzecze wezyr: „Radź o mnie!” Chan odpowiedział: „Radź ty sam o sobie, a ja też o sobie; wszak ja tobie dawno radził, żeby było dawno odstąpić od Wiednia, nie czekając [nawe]t Polaków”. Skoczywszy od wezyra, do swoich: „Allah, Allah!” Zaraz jak piłką rzucił poszli Tatarowie; Turcy też poczęli słabieć, a potem w nogi. Dopieroż ich przerzynać, siec, gonić. Z miasta też oblężeńcy, widząc, że już uciekają, wypadli na owych, co u szturmu byli, nuż ich kosić. Ległoż to tedy pogaństwo mostem; żywcem to gnano stadami do Wiednia, żeby naprawiali za pokutę te dziury, co je w murach i w wałach porobili. Armaty zostały wszystkie, obóz został ze wszystkimi bogactwami. Złota, koni, wielbłądów, bawołów, bydeł, owiec stadami koło obozu pełno. Onych namiotów ślicznych, bogatych, onych sepetów z różnymi specyjałami ad munditiem³⁵⁵², nawet piniędzy nie dostarczyli pobrać, bo tego po wszystkich namiotach zastawano dosyć. Wezyrskie namioty tak wielkie, jako jest cała Warszawa w swojej cyrkumferencyjej³⁵⁵³, na króla naszego ubieżano ze wszystkimi dostatkami; nawet worki talerów wielkimi na ziemi leżały stosami; dywanami złotymi, srebrnymi, ziemia usłana; łóżko z pościelą kilkadziesiąt tysięcy talerów szacowano. Pokoiki w tych namiotach tak skryte, że ledwie trzeciego dnia znaleziono utajoną jakąś wezyrską dylektę³⁵⁵⁴, a drugą, strojną bardzo, ściętą przed namiotem leżącą zastano; powiedano, że ją sam ściąn wezyr, żeby się w ręce nieprzyjacielskie nie dostała.

Stały drugie namioty i tydzień, i dwie niedzieli, bo tego i przebrać nie możono. Nasi też Polacy, co tego byli nabrali, to znowu, jak kazano iść do Węgier, powyrzucali z wozów, albo lada gdzie na przeprawie, gdy konie uwięzły w błocie, to podesłał pod konie ów namiot, który był wart tysiąca i drugiego, żeby prędzej wóz wyciągnęły.

Powiedali nasi, jakie to tam Turcy mieli wygody w tych swoich namiotach, co to i wanny, i łaźnie ze wszystkim jako w miastach aparamentem³⁵⁵⁵ i zaraz przy nich studnie śliczne cembrowane, mydła perfumowane, po lisztwach³⁵⁵⁶ stosami leżące, wódki pachniące w baniach; aptyczki znowu osobne z różnymi balsamami, wódkami i innymi należytościami, srebrne naczynia do wody, nalewki i miednice takież do umywania, noże, andżary³⁵⁵⁷, rubinami i dyjamentami nasadzane, zegarki specyjalne, na złotych obiciach wiszące, pacierze³⁵⁵⁸ albo szafirowe, albo, jeżeli koralowe, rubinami albo jakim drogim kamieniem nasadzane, nawet piniądze, albo stosami w workach na ziemi leżące, albo tak goło na ziemi w namiocie na kupach posypane, nigdzie w szkatułach, chyba u tych mniej dostatnich to w sepeciku zasznurowane — bo tam nie masz zwyczaju, żeby miał jeden drugiemu ukraść, i złodzieja między Turkami nie znajdzie — victualia³⁵⁵⁹ zaś różne specyjalne od ryżów, miąs, chlebów, mąki, maseł, cukrów, oliw i inszych. Cóż tedy obóz dokuczy w takim porządku? Ale to wszystko dostatek, jako mówią, czyni statek³⁵⁶⁰. Nie dziwować się, bo [to] depopulatores totius mundi et possessores quadraginta regnorum³⁵⁶¹.

Miła tedy i ochotna kożdemu ma być wojna na Turczyna, nie żal i skóry szczerze nadstawić, kiedy wiem, że zwyciężywszy, będzie za co plasterek kupić i czym ranę zawinąć.

Koniom także u nich wielka jest wygoda, bo nie spluszczeje³⁵⁶², bo też nie pod niebem, ale pod namiotem sucho i pięknie stoi; chodzą, nakrywają, dery ciepłe, prześcieradła, jedwabiami i złotem szyte. Zgoła, w co tylko tkniesz, to wszystko specyjał. Słusznieć kożdemu trzeba mieć ochotę do wojny przeciwko Turczynowi; bo się tym i Bogu przysłużysz, z nieprzyjacielem Jego wojując. A już też to naród jest delikacki, nie tak pracowity, jak przedtem bywał. Te ich bogactwa i dostatki zatopiły w delicyjach, już ich effeminarunt³⁵⁶³. Oni tylko Tatarami a brańcami [wojują], których z inszych narodów biorąc, akkomodują³⁵⁶⁴ do wojny, czyniąc z nich [j]anczarów i sipahierów. Ale sami już zdelikatnieli i ta mollities³⁵⁶⁵ prędką im też podobno przyniesie zgubę; jako mamy praeiudicata³⁵⁶⁶, że i inszym narodom per nimiam mollitiem et voluptatem³⁵⁶⁷ tak się stało, które przedtem rej wodziły i całemu światu straszne bywały. Dobre to już teraz na zwojowanie Turczyna początki, kiedy Bóg takie na zniszczenie jego i rekuperowanie³⁵⁶⁸ tak wielu królestw i świątnic podał sposoby.

Stanęła ta wiktoryja szczęśliwa dnia 12 września; rozweseliła wszystko chrześcijaństwo, rozweseliła cesarza zdesperowanego, Bogu się tylko w opiekę oddającego; rozweseliła całą Rzeszą Niemiecką, a osobliwie incolas³⁵⁶⁹ miasta wiedeńskiego, których grzbiet najbliższy był tej dyscypliny; narodowi naszemu wieczystą zjednała sławę, gdyż i teraz przyznają to narody. Słyszałem to z ust jednego godnego pana, z francuskich [krajów] człowieka, który mówił, że Poloni sunt genitores Germaniae³⁵⁷⁰. Bo to jest rzecz pewna, że już by był Wiedeń trzech dni więcej nie wytrzymał; który gdyby był zginął, zginęłyby wszystkie ditiones Imperii et consequenter³⁵⁷¹ i drugie chrześcijańskie państwa. Królowi, panu naszemu, jest za co dziękować, że sam in persona³⁵⁷² na tę nie chronił się wojnę, bo ta jego ochota wiela chrześcijaństwu uczyniła dobrego, osobliwie jednak te pożytki przyniesła, że kożdy z paniąt, z panów polskich sam personaliter³⁵⁷³ poszedł na wojnę, akkomodując³⁵⁷⁴ się królowi, i uczyniło się owymi assystencyjami³⁵⁷⁵ wojsko nierówno większe i okazalsze; drugi pożytek, że większy strach ogarnął nieprzyjaciela i skonfundował, dowiedziawszy się, że sam król jest in persona³⁵⁷⁶, wiedząc o nim, że pan jest wojenny i szczęśliwy, i nie zapomniawszy jeszcze łaźni, którą im anno³⁵⁷⁷ 1673 sprawił pod Chocimem nad Dniestrem.

Wszyscy tedy katolickiej religiej ludzie byli i są kont[enci] z tej króla, pana naszego, rezolucyjej, oprócz luteran[ów] i kalwinów, bo oni tę wojnę za swoję mieli i Pana Boga prosili, żeby Turcy zwyciężyli, mówiąc, że to in rem³⁵⁷⁸ ich, (mówią) ujmując się za opressyją³⁵⁷⁹ Tekielego i wszystkich dysydentów. Byłem wtenczas we Gdańsku; to Pana Boga proszono po zborach, żeby dał zwycięstwo Turkom nad cesarzem. Jak tam już z gazetów cokolwiek doczytali się, że się Tekielemu poszczęściło, że tam gdzie na podjeździe udławił kilku Niemców, to zaraz tryumfy, zaraz gratiarum actiones³⁵⁸⁰: „Oh, Her Got! Oh, liber Got³⁵⁸¹!” Obrazy Tekielego na koniu, armatnego, przedawano; awizy³⁵⁸² drukowane, ci którzy przedaw[ali], zaraz je i śpiewali. Idę raz, a jeden śpiewa; podpiełem trochę i pytam, co to takiego śpiewa, że go tak z pilnością słuchają? Powiedziano, że to nowiny o panu Tekielem, jako cesarza szczęśliwie zwycięża. Usłyszawszy ów, co je śpiewał, że się o to pytam, pokaże mi po niemiecku pisane: „Ja, Mospan, kupić, kupić!” Pytam: „Co za nie? ” Odpowie: „Grosz” Dałem mu. A szło za mną chłopów kupa do gospody, com im miał dawać piniąd[ze]. Był jeden frant i mówię mu: „Miły bracie, będziesz mi[ał] tynfa³⁵⁸³, utrzyże zadek tą kartą”. Chłop z wielką ochotą spuścił spodnie, golusieńką panewkę wytarł owymi awizami i cisnął do Motławy³⁵⁸⁴. Niemcy, Niemki poczęli mruczeć, szemrać, a jam poszedł. Katolicy zaś i ci, co z okrętów na to patrzali, okrutnie się śmiali. Kiedym to zaś powiedał katolikom mieszczanom, także dominikanom, jezuitom, to mówili: „Szczęście, że na Waści tumult nie był, bo tu oni Tekielego ledwie nie boskim wenerują³⁵⁸⁵ honorem”.

Rajono mi konie kupić na Nowych Ogrodach u kupca (tam to ku Oliwie³⁵⁸⁶ to przedmieście zowią Nowe Ogrody). Poszedłem tedy tam w niedzielę na odwieczerzu³⁵⁸⁷ w ten czas, kiedy wszystek prawie lud ze Gdańska wychodzi i wyjeżdża na spacyjery. Idąc od tamtego kupca nazad już, deszcz począł padać. Więc żem w pogodę wyszedł, nie wzięli mi opończy; wstąpiłem do austeryjej, chcąc przeczekać ów deszcz. Owi też spacyjernicy, gdzie kto mógł, to uciekał pod dach; wpadło ich tedy kilka i do owej izby, gdzie ja siedziałem, posiedli u stołów i poczęli sobie o wojnie dyszkurować. Jam tam tego nie rozumiał, mało co, niektóre tylko słowa; ale zaś powiedał ten, o którym piszę. A deszcz wielki leje i woda rynsztokami jako rzeki płynie. Patrząc oknem na owę wodę, rzecze jeden: „Ej, dajże Boże, żeby tam pod Wiedniem katolicka krew takimi strumieniami płynęła jak ta woda”. Rzecze drugi: „Nadzieja w Bogu”. A jeden Niemiec — osobno od nich siedział — ściśnie ramionami, wywróci oczy w niebo i obejrzy się na mnie, nic nie rzekł, tylko [głową potrząsał³⁵⁸⁸]. Ja to widzę, ale nie wiem, na co to on czyni, i owych też słów nie rozumiem, co oni wymówili; nie pytam go też, bo człowieka nie znam i konfidencyjej³⁵⁸⁹ do niego nie mam. Aż oni znowu mówią na króla te słowa: „Ale ten świnia karmna, po co on tam poszedł? Co tam po nim było? Bodajże tam obadwa z cesarzem doczekali kajdankami brzękać!” A tymczasem ów, co osobno siedział, już nie mógł wytrzymać, bo katolik. Był to Niemiec, ale nie Gdańszczanin, z któregoś pruskiego miasta; fakturowaniem się bawił przy kupcach. Ozwie się do nich nie po niemiecku, ale żebym ja zrozumiał, po polsku i mówi te słowa: „Rozumiałem, że siedzę z chrześcijanami, a ja siedzę z poganami; rozumiałem, że z ludźmi, ale widzę z bestyjami; a godzi się to takie zbrodnie mówić? Bodaj was zabito!” A oni do szpad; on tylko trzcinkę miał. Chciał go jeden uderzyć płazem, czyli też ciąć: zastawił mu się laską; obraził go trochę. Zawoła ów na mnie: „Mospanie, przeciwko królowi to mówią”. Ja do szable, Niemcy z izby. Trudno już było za nimi wypadać [do] Gdańsk[a]. Dopiero mi rzetelniej powiedział, co mówili. Ja mówię: „Pódź ze mną do prezydenta!” — „Pójdę”. — „Zeznasz to?” — „Zeznam”. Poszliśmy; a natenczas był prezydentem niejaki Szuman, człowiek grzeczny i rozumny. Przyszedłszy, nie zastaliśmy go; odjechał do majętności. Poszedł znowu ze mną ten człowiek do gospody. Przed samym wieczorem posłałem znowu do prezydenta. Przyjechał, ale się już położył, sturbowany, i wieczerzy nie jadł. Więc tedy ad cras³⁵⁹⁰. Miał do mnie p. Baleński przyjść rano i do prezydenta pość: nie masz go drugi dzień i trzeci nie masz. A jego już ukontentowano i tak stronił ode mnie. Pytam się jednak o niego inszych faktorów, machlerzów, jako ich tam zowią. Powiedział mi Felski, faktor, że tam siedzi w komorze u Kępki. Poszedłem tam, zastałem go i mówię: „Słowo kędy?” Pocznie wykrącać, że „ich nie znam, nie wiem, jak się zowią; skarżyć nie wiedzieć na kogo”! Jam zrozumiał sprawę i mówię: „Przefakcyjowano³⁵⁹¹ cię, niebożę; ale wiedz o tym, żeby to więcej uczyniło, gdybyś chciał popierać takiego kryminału³⁵⁹²; jest to crimen laesae Maiestatis³⁵⁹³, a do tego wielkie przeciwko Bogu scandalum³⁵⁹⁴”. Przyznał się, że go proszono i zapłacono, żeby milczał. Prosiłem go, żeby mi przynajmniej powiedział, jak się zowią, bobym był ich pewnie aresztował u magistratu, a potem miastu mandaty przysłał; ale i tego nie chciał uczynić, wymawiając się, że to panięta, ludzie znaczni, a ja tu służę, Gdańskiem żyję, musiałbym się tu nie zostać. I tak przepadło; tego mi tylko żal było, że in absentia³⁵⁹⁵ prezydenta do inszych ex magistratu³⁵⁹⁶ nie poszedłem i nie oświadczyłem się zaraz in recenti³⁵⁹⁷, bo już by się był trudno miał zaprzeć słów swoich, zeznawszy, choćby mu było i najwięcej dawano.

To to takiego tej wojnie i sami chrześcijanie życzyli sukcesu, jedni dobrego, drudzy złego. A Pan Bóg z tymi, którzy przecie byli bonarum partium³⁵⁹⁸, dał zwycięstwo szczęśliwe, dał zawziąć serce i siły dobrym chrześcijanom, a skonfundował³⁵⁹⁹ sektarzów³⁶⁰⁰ i ich protektora.

Po owym szczęśliwym zwycięstwie, skoro się zjechali monarchowie ad mutuum amplexum³⁶⁰¹, cesarz chrześcijański, Leopoldus z królem polskim, Janem Trzecim, jakie tam były pociechy, jakie gratulacyje, jako principes Imperii³⁶⁰² pozjeżdżawszy się, to jest, książę lotaryńskie³⁶⁰³, książę bawarskie³⁶⁰⁴, książę de Baden³⁶⁰⁵ i insi, jako mile króla witali, jako wdzięcznie tę przysługę przyimali, będą o tym obszernie pisać historyje. Jechał potem król oglądać Wiedeń i dezolacyją³⁶⁰⁶ jego; tam go zaprosił Staremberg i u niego jadł. Kiedy jechał przez miasto, nie było podobno tak wielkiej ciżby, broniąc szturmów, jaka była ciżba widzieć króla polskiego. Ludzie niebożęta z wielkiej radości płakali, ręce do nieba wznosili, błogosławieństwa i zapłaty od Boga wołali, króla zbawicielem swoim nazywali, aż uszy zatykał. Od żołnierzów po gospodach zapłaty za wina i za insze rzeczy brać nie chciano: insi też brali, kto grubian.

Poszły potem wojska cesarskie i polskie do Węgier szukać Turków i niektóre atakować fortece, a pominąwszy Komarę³⁶⁰⁷, fortecę cesarską, która jeszcze w pogańskich nie była rękach, lubo dalsze za nią pobrano fortece. I nowe zamki³⁶⁰⁸, które pobudowali Turcy, a przychodząc ku Strygoniej³⁶⁰⁹, zastali pod Parkany³⁶¹⁰ wojsko tureckie, o którym lubo nasi wiedzieli, ale rozumieli, że to tam tego coś niewiele, nieostrożnie postąpili sobie w przedni[ej] straży³⁶¹¹. Jak wsiedli Turcy, aż nie przyszło i ognia dawać; dragoniej regiment zupełny strażnika koronnego Bidzieńskiego³⁶¹² wycięto w pień; inszej dragoniej, co do przedniej straży poprzydawano, wycięto wiele. Sam strażnik ledwie uciekł, aż zgubił ludzi więcej niż dwa tysiące; oficyjerów młodych, szlachty, tak wiela krewnych swoich pogubił. A tak się to cicho i prędko stało, że wojsko, niedaleko za pagórkiem będące, nie wiedziało o tym. Przyjdzie tedy król z wojskiem nad owe trupy: zaraz serce naszym upadło. A wtem Turcy skoczą obses³⁶¹³ na naszych. Poczęli się im trochę zrazu opierać, a potem, jak wzięli tył chorągwi wojewody ruskiego, hetmana koronnego³⁶¹⁴, zaraz chorągiew hussarska poczęła uciekać; druga za nią, trzecia za nią — wszystko wojsko w nogi i król, i hetmani, i wszyscy z wielką hańbą i pośmiewiskiem Niemców. Sromotnie uciekali milę wielką, aż się o cesarskie wojsko oparli. Wojewoda pomorski, Denhoff³⁶¹⁵ — człowiek był ciężko tłusty — zginął; Siemianowski, porucznik, zginął; kompaniej naginęło, chorągwie, kopie, kotły³⁶¹⁶ precz porzucali. Pod królem już się był koń począł rozpierać, aleć go z obu boków łechtano płazami, żeć przecie wyniósł pana. I tak wiedeńskiej wiktoryjej niewypowiedzianą sławę zmazalibyśmy byli wiecznie czwartkowej ucieczki infamią, gdyby był Pan Bóg nie pogłaskał jej znowu sobotnią jeszcze większą, niżeli pod Wiedniem wiktoryją.

Podobnośmy to byli podnieśli serce w pychę, słysząc owe blandientis fortunae ab ore populi³⁶¹⁷ słowa: „Salwatorze³⁶¹⁸, zbawicielu nasz! ” Podobnośmy z owym pysznym zwycięzcą pomyślili sobie: Quis est, qui de manibus meis eripere possit populum hune?³⁶¹⁹ Położył trupem przed oczyma naszymi kilka tysięcy dobrej kawaleryjej, żebyśmy widzieli, że jako tych wałami leżących, tak i nasze w jego święte[j] zdrowie jest dyspozycyjej, żebyśmy widzieli, że nie wielkość ani moc wojska, ale niebieskie biją nieprzyjaciela [moce], żebyśmy widzieli, że nie rozum, ani experientia³⁶²⁰ nasz[a], ale ręka boska daje nad nieprzyjacielem i przynosi zwycięstwa. Wzięliśmy chłostę we czwartek, żałujmy za grzech i upokorzmy się Bogu w piątek, a znowuć Bóg nas podniesie i da się zemścić w sobotę, z psalmistą wierząc, że kogo dziś zafrasuje, to go jutro umiłuje³⁶²¹.

Pasza sylistryjski³⁶²² tedy, victo[r] triumphator³⁶²³, zwyciężywszy za wolą Boską naszych i spędziwszy z pola, pozbierał z pobojowiska owe porzucane kopie, kotły, bębny, chorągwi wiele i więźniów, posłał to do Budy seraskierowi³⁶²⁴, opowiedając, że zniósł wojsko polskie wszystko; posłał potem i głowę wojewody pomorskiego, Denhoffa, twierdząc za pewne, że to jest głowa królewska, żeby ją cesarzowi zaraz odsyłano, i submitując³⁶²⁵ się, że in triduo³⁶²⁶ tak będzie i wojsku niemieckiemu, gdyż są już prawie jak w saku. Seraskier ucieszył się tą wiktoryją, ad recognoscentiam³⁶²⁷ owej głowy konwokował ludzi, którzy króla dobrze znali; różni różnie twierdzili. Posyła tedy seraskier wojsko, które przy sobie miał, w sukursie sylistryjskiemu paszy, winszując mu tego zwycięstwa, prosząc, żeby prosekwował³⁶²⁸ zaczętą wiktoryją, informując go, jako sobie ma dalej postąpić.

Mieli tedy most na Dunaju między Budą a Parkany; przeszło wojsko tureckie na tę stronę³⁶²⁹ Dunaju do paszy sylistryjskiego w piątek. Już tedy miał potęgę większą, niż przedtem, nadzieje pełen, że mu się i Niemcy już nie oprą, ponieważ mu Pan Bóg tak poszczęścił. Nasz też król, lubo skonfundowany tym nieszczęściem, po staremu sobie dobrze tuszył, mówiąc przed cesarskimi generałami, że będzie to inaczej. Pan Bóg też to na nas zesłał belli vicissitudinem³⁶³⁰. I tak obie stronie cieszyły się nadzieją. W sobotę rano, to jest, 9 8bris³⁶³¹, poszło wojsko nasze pod nieprzyjaciela, niemiecka batalia za nimi w trop; przyszli pod Parkany i stanęli szykiem. Turcy też jako na miód wyszli w pole z swego obozu i zaraz, niewiele myśląc, najpierwej na te chorągwie skoczyli, które we czwartek poczęły uciekać; nuż się bić. Dopieroż insze ich hufce na insze też nasze pułki uderzyły. Paszowie przywodzą, osobliwie ten to sylistryjski jako ogień wpada na szeregi. Zaweźmie³⁶³² się bitwa. Caesariani³⁶³³ też już blisko następują, zamieszają nas Turków, przerznęli ich na dwoje; Turcy w nogi, jedni do mostu, drudzy do fortece do Parkanów. Cesarscy też pośpieszyli tamtym skrzydłem od pola; bijże dopiero, jak swoich. Co uciekali pod fortecę, zmieścić się tam nie mogli, ale zaraz zatarassowali sobą bramy; a drudzy w Dunaj. To tak cięto, trup na trupa padał i zaraz za jednym zamachem i fortecę wzięto, z której lubo zrazu poczęto ognia dawać, ale potem i dano pokój, nie wiedząc, do kogo strzelać, bo się tak nasi pomieszali z Turkami. Owi tedy, co nie chcieli szable polskiej czekać na lądzie, a uderzyli się w Dunaj, jedni tonęli, drudzy napływawszy się, wracali się nazad do lądu, dając się na dyskrecyją. Jeden z nich z podziwieniem do Strygoniej przepłynął, że jako nie może lepiej ryba pływać; ten koń, tak dobry pływacz, znowu się naszym dostał, jak Strygonium wzięto, i w wielkiej powiedano, cenie chodził, jak to powiedają: co wilk ozionie³⁶³⁴ to go nie minie. Tamci zaś, co do mostu uciekali, jeszcze mizerniejszą ginęli śmiercią, bo w owym tumulcie u mostu sami się zabijali, ten tego, ten też tego uprzedzając, a tu z tyłu koszą, strzelają, po prostu zły strach. Jak się już tego nacisnęło na most, gmin wielki — owi znowu, co pospychani z mostu, kto primo instanti³⁶³⁵ nie utonął, kożdy się przecie trzymał mostu — uczyniła się wielka mostowi violentia³⁶³⁶, że się rozerwał; dopieroż panowie Otomani pływać, dopieroż się topić. Owi też, co powyżej pod Parkany tonęli, napłynęło to z wodą, że się Dunaj tak zatkał owymi ludźmi i końmi tak bardzo, aż woda na łokieć i lepiej na brzegi wystąpiła. Parkany wzięto z armatą, lubo ich z Strygoniej bardzo broniono, potężnie z armaty strychując³⁶³⁷ z tamtej strony, i kule przenosiły i raziły, drugie też w wodę pluskały.

Tam w Parkanach, kto we czwartek zgubił swoję chorągiew, kotły, zaraz to znalazł i wziął jako swoje, sine contradictione³⁶³⁸ JMości pana pasze sylistryjskiego. Nawet i więźniów żywcem wziętych tam zastano, bo kilku tylko posłał był seraskierowi przy głowie wojewody pomorskiego, a byli tak błaznowie, że niektórzy mówili, że to królewska głowa, bo też i podobnym był wojewoda pomorski kompozycyją³⁶³⁹ królowi i tak zupełnie tłusty. Legło tedy owo mnóstwo ludzi. Którzy się mieli za zwycięzców we czwartek, ci w sobotę zwyciężeni; którzy we czwartek gonili, ci w sobotę uciekali; którzy we czwartek cudzej głowy siągali, swojej przed szablą polską w sobotę umknąć nie mogli; którzy chrześcijańskiej krwie z wielkim apetytem we czwartek pragnęli, swojej się w sobotę podostatkiem nasycili. A toż ze wszystkim dostatkiem wzięto paszów sześciu, zabito dwóch, żywcem wzięto paszę Alepu³⁶⁴⁰ i paszę sylistryjskiego, najwyższego nad nimi regimentarza. Cesarscy uprzedzili naszych do zrabowania ich obozu, bo nasi, prima fronte³⁶⁴¹ potykając się, już prosekwowali³⁶⁴²; mszcząc się czwartkowej konfuzyjej i krwie braci swoich, już się nie oglądali na rabunki. Aleć i Niemcy nie tak się obrali jak pod Wiedniem, bo to tam byli ci ludzie, co spod Wiednia uciekli, już pod Wiedniem zostawili swoje pignora³⁶⁴³, co kto miał, chyba kto co stamtąd spod Wiednia wyprowadził w sepetach, to pod Parkany utracił, a przy tym i zdrowie. Jaka wszystkiemu rycerstwu niewymowna pociecha, kiedy Ociec łaskawy, pogroziwszy nam, znowu obejrzał się okiem miłosierdzia swego, redintegrował³⁶⁴⁴ in triduo³⁶⁴⁵ narodu polskiego sławę, dał się zemścić do woli krwie braterskiej, usłał sowicie pola trupem otomańskim i bystre nurty, i bezbrodne Dunaj owe głębokości! Nie nowina to Bogu mieć curam³⁶⁴⁶ w protekcyjej Jego św. zostającego ludu. Jakie tam wdzięczne było spectaculum³⁶⁴⁷ chrześcijaństwu nabić się do woli boskich i swoich głównych nieprzyjaciół, aż ręce ustawały, a przy tym i oczy udelektować zgubą a vindici manu Dei³⁶⁴⁸ potłumionych, kiedy to ten się tego chwytał, ten tego topił, jedni długo pływali, salwując się³⁶⁴⁹, drudzy zaś jako kamień do dna grąznęli, a zawoje jako stada kaczek pływały po Dunaju, kiedy ów hardy sylistryjski pasza od towarzysza nie bardzo poczesnego do hetmana za kark przyprowadzony, drugi, pasza Alepu, jako gołąb siwy, temuż hetmanowi koronnemu, Jabłonowskiemu, przyprowadzony, swoję w niewolą zabraną opłakiwał sędziwość; kiedy tak wiele inszych i znacznych prezentowano królowi i hetmanom: kiedy leda luźny pachołek w szubie i zawoju tureckim na owych gładkich arabskich prezentuje się skoczkach; zgoła, dość szczęśliwości i wielkiej swej Bóg pokazał łaski, kiedy owę czwartkową konfuzyją tak znacznym zaraz in recenti³⁶⁵⁰ nagrodził zwycięstwem. Niemcy zaś żywcem nic nie brali, ale zabijali crudelissime³⁶⁵¹. Nawet i po śmierci z nimi cuda robili: włóczyli, passy z nich darli, rzemień na potrzeby z tych passów wykrącali; jak trzeciego dnia po bitwie, to już z trudnością było obaczyć Turczyna na pobojowisku z całymi plecami; nawet kiedy [który] z naszych nieostrożnie prowadził więźnia, a wjechał między Niemców, to mu go w rękach zabili. Synowiec mój, Stanisław Pasek, prowadził Turczyna znacznego jakiegoś, bo strojno i na pięknym koniu siedział; już go dyzarmował³⁶⁵², tylko tak konia pod nim za cugle prowadzi, aż przyjechał Niemiec i, zrównawszy się z Turczynem, pchnął go szpadą. Turczyn tylko stęknął; synowiec się obejrzał, a on już tylko ziewa a z konia leci. A Niemiec kolnąwszy, zaraz na stronę. Pocznie mu łajać: „A szołdra³⁶⁵³, taki synu! zabiłeś mi niewolnika, a godzi się to?” Niemiec się tylko śmieje a mówi: „Ja, Pan Brat, Pan Polak dyja[bła] tego żywić?” On mu łaje, „żeś ty szelm, nie kawaler, już w rękach więźnia zabijać”. A Niemiec się tylko umyka a śmieje. Cóż czynić dalej? Bo Niemcy wielkie do Turków mają zajątrzenie ex ratione³⁶⁵⁴, że im tak wiela poodbierali państwa, prowincyj i fortec; a druga, że oni są a natura crudeles³⁶⁵⁵ i nie umieją in victoria³⁶⁵⁶ kawalerskiej obserwować³⁶⁵⁷ kontynencyjej³⁶⁵⁸, a do tego, że ich we wszystkich okazyjach bijali Turcy i cale z nimi nigdzie szczęścia nie mieli; gdziekolwiek się porwali, to jak na nich wsiedli z szablami, to jako bydło rznęli. I w tej nawet okazyjej, kiedy przystępował wielki wezyr ad oppugnationem³⁶⁵⁹ Wiednia, nigdzie mu się nie śmieli opponere offensive³⁶⁶⁰ póko jeszcze Polaków nie było, ale tylko zasłaniali się defensive³⁶⁶¹ przy fortecach. Kiedy już przeszedł wezyr przez wszystko państwo, cale nie dobywając szable, bo nie miał na kogo, posłał najpierwej Tatarów pod Wiedeń, jako praecursores³⁶⁶², którzy sami, bez Turków przypadłszy na wojsko niemieckie, tak na nich wsiedli rezolutnie, że kilka regimentów ognistych ledwie nie wpół wycięli; wszyscy Niemcy za mosty sromotnie ustąpili, mosty na Dunaju, kosztem pobudowane, samiż spalili, liberum accessum³⁶⁶³ do Wiednia nieprzyjacielowi zostawiwszy. Doznali panowie Niemcy w tych i inszych przedtem okazyjach, co to Tatar umie i jaka z nimi wojna. Co przedtem z nas urągali się et toties exprobrabant³⁶⁶⁴, że z narodem gołym³⁶⁶⁵, nie horężnym, z ludem do uciekania gotowym, z ludem takim wojujemy, których sto przed jedną rurą ucieka, aleć spróbowali, kiedy to ich ogniste rury szabli tatarskiej wytrzymać nie mogły; i wielka pusza³⁶⁶⁶ za nic. Ja tak mówię, że nie tylko to kawaler, który wytrzyma impet pugna stataria³⁶⁶⁷, ale i tego nie trzeba lekce ważyć, który, choć trochę placu ustąpi, a znowu wraca się i bije. Tamten, kiedy wygra, szczęśliwy — kiedy przegra, rzadko na zdrowie; ten zaś jako ptak i odleci, i nadleci. Fugiendo pugnat, fugiendo vincit³⁶⁶⁸. Wojowałem ja też z Tatarami, a przecie nigdy trupa tatarskiego na kupie tak wiele, jak Niemców, Moskwy i inszych narodów, po potrzebie nie widziałem; trzysta, czterysta Tatarów zabitych w kupie widzieć wielka to wiktoryja, a inszych napatrzyło się jako drew na kupie. Bodaj przecie z Niemcem wojować! Zwycięży mię — nie goni mię; zwyciężę ja go — nie uciecze mi; a Tatar zaś, i uciekać mu³⁶⁶⁹ źle, i gonić go rzecz uprzykrzona; a choć go i dogonisz, to się przy nim nie obłowisz. Ale wracam do odbieżanej materyjej.

Po tej tedy tak szczęśliwej wiktoryjej parkańskiej i wzięciu Strigonium poszło wojsko nasze ku granicy przez węgierską ziemię. Tam między góry wszedszy, wypadali z gór i lassów kurrucy³⁶⁷⁰ węgierscy i bardzo się naszym in tractu³⁶⁷¹ przeciwiali, porywając i zabijając czeladź na czatach i na tabory napadając pozostałe, i rabując, a w góry potem, kiedy źle, uciekając, mając po sobie wygodę a natura locorum³⁶⁷². Nastąpiły potem słoty jesienne, koni siła nazdychało i narzucono także i wozów z ową wiedeńską zdobyczą; drudzy to wo[le]li palić, niżeli tym bogacić rebelizantów węgierskich. Dosyć na tym, że drudzy tak czynili: kiedy mu wóz uwiązł na przeprawie, to wyjąwszy namiot z woza, słuszny, turecki, zdobyczny, to go posłał przed konie, żeby się prędzej z błota dobyły, i tak wóz wyprowadziwszy, owego namiotu w błoto wtretowanego³⁶⁷³ odjechał, który wart był kilka tysięcy. Cyny, miedzi, santuków³⁶⁷⁴, burdziakow³⁶⁷⁵ i różnych tureckich specyjałów, co tego nawyrzucano w błota, w rzeki, komu już konie ustawały! Bo chciał cesarz, żeby było wojsko nazad poszło do Polski prosto na Śląsk, wytchnąwszy w Morawie; ale samiśmy się naparli do Węgier, spodziewając się czegoś tam dokazać. Ale to trzeba było te rzeczy na całe lato począć, nie na zimę, a przy tym znać, że wola boża z naszą nie zgadzała się intencyją; dlatego nam rzeczy nie poszły tak, jakośmy sobie życzyli. Jadąc jednak przez Węgry, wzięli nasi Lewczą³⁶⁷⁶ i Seczyn³⁶⁷⁷, gdzie były tureckie praesidia³⁶⁷⁸. Kiedy postępowali pod ten Seczyn, trzeba było języka z miasta koniecznie; kazano Kozakom, żeby się starali, obiecawszy nadgrodę. Poszło ich kilka w sady, nikogo porwać nie mogli, bo ostrożni byli i nie wychodzili nic z miasta; znajdują sposób taki: zasadzili się w sadach kilkanaście, a dwaj poszli pod miasto i przypatrując się, chodzą coraz bliżej. Skoro tam w mieście zrozumiano, że ich może kula donieść, wyrychtowano tam do nich, z hakownice³⁶⁷⁹ czy z janczarki³⁶⁸⁰ strzelono. Ów jeden, choć mu nic, uderzył się o ziemię: drugi począł go quidem³⁶⁸¹ trzeźwić, podnosić, a potem go i rozbierać z sukien. Widząc to Turcy, i do owego dali ognia z kilku sztuk; on, rozebrawszy go, w nogi i nie obejrzał się, a jeszcze gołymi miejscami uciekał, żeby z miasta widziano, że ku obozowi idzie. Ów quidem³⁶⁸² zabity leży (ubrał się jasno w suknią czerwoną); aż po małej chwili idzie Turczyn rozbierać go. Dochodząc do niego, stanął, obejrzał się na wszystkie strony, pod drzewa podejrzał — nie widać nic; przymknie się do niego, spojrzy mu w oczy — a on oczy zawarł, zęby wyszczerzył — pocznie się już sposobić do owej nieborakowi atamanowi posługi (nie ubierał go, a rozbierać chce), przyklęknie, a guziki mu chce rozpinać; a Kozak go za kark. Krzyknie Turczyn; wezmą się z sobą. Tu miasto daleko i przez fossę ratować trudno, a tu Kozacy z zasadzki lecą; Turczyn się wydziera, rad by bardzo puścił Kozaka, a Kozak go nie chce. Przypadli, wzięli, przyprowadzili królowi. Jaka to piękna inwencyja i kunszt kozacki! Wyrozumiawszy król z języka, że przy nadziei bożej może być w rękach naszych pomieniony Seczyn czyli Syczyn, kazał do szturmu gotować się. Tam też przygotowano się dla gości dosyć porządnie, a skoro już przystępowały regimenty do szturmu, dawano ognia potentissime³⁶⁸³. Nastrzelano naszych i oficyjerów kilku znacznych postrzelono. Ale jak obaczyli Turcy, że to jak głodne muchy do oprawnego³⁶⁸⁴ a tłustego cisną się wołu, że nic nie uważając na owo ich gęste strzelanie, oślep — jako mówią — idą do szturmu, poddali się, prosząc o miłosierdzie; i dano im veniam³⁶⁸⁵.

W tym szturmie ustrzelono nogę lewą odważnie stawającemu kawalerowi, Franciszkowi z Brzezia Lanckorońskiemu³⁶⁸⁶, staroście stobnickiemu; który przypadek tak skonfundował króla i hetmanów, że woleliby byli tej fortece nie mieć, nie znać i z daleka ją ominąć, niżeli tak godnego i ojczyźnie potrzebnego pozbyć kawalera. Bardzo się tedy zawiodła zazdrosna fortuna, chcąc ojczyznę naszę i tak potrzebnego spoliare³⁶⁸⁷ syna! Łaska i protekcyja samego Boga nie dała jej w tym tryumfować. Jest serce i fantazyja, co i przedtem, activitas³⁶⁸⁸ i rezolucyja, jako i była; vigor³⁶⁸⁹ jest, ochota do usługi ojczyzny taka albo jeszcze lepsza; krótko mówiąc, uczynimy, co należy, zajedziemy, gdzie potrzeba; będziemy tam, gdzie i drudzy; nie wzdrygajmy się pokazać Tyriis in locis³⁶⁹⁰. Nie może tedy zła fortuna dobrych ojczyzny ukrzywdzić synów, których ręka boska w swojej łaskawej konserwuje protekcyjej, i owszem, chcąc zepsować, bardziej czasem naprawić, kiedy dobrą sławę i nie umierającą nagali³⁶⁹¹ reputacyją. Takim ojczyzny synom, aby nieba obfitych dodawały szczęśliwości, optandum³⁶⁹², mówiąc z poetą:

Vivite fortes

Fortiaque adversis opponite pectora rebus³⁶⁹³.

Apostrophe³⁶⁹⁴

Białego Orła synu! kwitnie w swej ozdobie

Gniazdo jego, które cię wychowało sobie,

Ma ukontentowanie i gust z tej przyczyny,

Że na tak jawne światu patrzy twoje czyny.

Cieszy się Orzeł polski, że syna takiego

Ma, cnotą i postępkiem sobie podobnego,

Bo nierad na nikczemne persony pogląda:

Równego fantazyją syna kożdy żąda.

Równy równego lubi; w paragon³⁶⁹⁵ nie wchodzi

Z orłem puchacz, bo w cieniach pasie się i rodzi,

Ten zaś swoje orlęta aplikuje³⁶⁹⁶ sobie,

Żeby w słońce wlepiły śmiele oczy obie.

Słońce jest dobra sława, którego promienie

Rozganiają w człowieku wszelkie gnuśne cienie;

Kto się do sławy bierze, jako w słońcu chodzi,

Bo go do tej [jasności własna cnota wodzi³⁶⁹⁷].

Orzeł jest to król ptaków; więc mogę formować

Stąd syllogizm³⁶⁹⁸ bezpiecznie, że skrupulizować³⁶⁹⁹

Nie trzeba, żeby rodził sobie nierównego,

Ale dzielnością, sławą, jak godny — godnego.

To już gentilitium stemma³⁷⁰⁰; dom zaś jaki

Ma klejnot na ozdobę? Widzę, że dwojaki:

Lew i niedźwiedź³⁷⁰¹ domowi temu kredensują³⁷⁰²,

Jego prerogatywy i sławy pilnują.

Lew ten jest król zwierzętom, któremu to dała

Natura, że nad wszystkie wyższym go mieć chciała:

Odważny, mężny, silny, waleczny i śmiały —

Te wszystkie qualitates³⁷⁰³ tobie nieba dały.

Cny Lanckoroński! Tobie przodek nad inszemi,

Zasługa w niebie, honor należy na ziemi;

Tobie nie prostą szarżą niebo dywinuje³⁷⁰⁴,

Za co? — powiem; lecz pierwej pióro konkuruje³⁷⁰⁵

Do herbów domu twego, bez których to zgoła

I sama się Marsowa nie obejdzie szkoła,

Bo w nich odwagi, męstwa i siły istota;

Z tych rekwizytów³⁷⁰⁶ męska combinatur³⁷⁰⁷ cnota.

Niedźwiedź macierzyńskiego domu — cóż ten znaczy?

Pewnie to kożdy przyzna, kożdy wytłumaczy,

Że zwierz straszny, odważny, serdeczny i mężny,

Do potkania i bitwy nad inne potężny.

I na tego przymioty kto się zapatruje,

Pewnie szyków z daleka nigdy nie lustruje,

Ale pnie się na czoło, frontem się nadstawi,

Krwią się pasie, krew toczy i Marsem się bawi.

Grzbietem się nie zakłada i nigdy nie nosi

Zadniego blachu, ostro o ordynans prosi;

In pugna stataria³⁷⁰⁸ odważnym się stanie,

W plecy (za to szlubuję) rany nie dostanie.

Annibal, gdy po bitwie rannych cenzorował,

Nigdy godnością, datkiem tych nie kontentował,

Którzy mu w tyle szwanki swe prezentowali,

Lecz adverso pectore³⁷⁰⁹ rany przyjmowali,

Mówiąc, że rana tylna bywa podejrzana,

Zawsze zaś kawalerska w przodzie otrzymana.

Przyjmuje mężny Greczyn³⁷¹⁰ szwanki swoje frontem³⁷¹¹;

Że kawaler, świadczy się światu Hellespontem³⁷¹²

Lacedemończyk jeden, w bitwie pokonany,

Leżąc na placu, cierpiąc już śmiertelne rany,

Prosi nieprzyjaciela, by go wywrócono

I jeszcze z raz horężem w piersi uderzono.

Pytają go: „Na co to? ” — Powie, że „dlatego,

Żebym u inszych uszedł rozumienia złego

I żeby się nie wstydził mój hetman kochany,

Widząc u trupa same tylne tylko rany”.

Jeszcze i nasze wieki w takich nie zgłodniały

Rycerzów, jakich tamte, co przed nami, miały;

Mocnym lwem i niedźwiedziem kto się pieczętuje,

Niezamrużone oko w bitwie pokazuje.

A czemuż Płomieńczykiem ten herb jest nazwany?³⁷¹³

Temu, że jasny płomień z gęby pokazany;

Czego są dwie przyczyny: żeby przy mężności

Tej zawsze jako płomień byli żarliwości

Jego zacni klienci, proponując żyzny

Do chwały boskiej zaszczyt i miłej ojczyzny,

Żeby ten przyrodzony przymiot w sobie mieli:

Miłością przeciw Bogu, bliźniemu gorzeli;

Druga, żeby się ognia nigdy nie wzdrygali

I w mężnej stateczności przez wszystek czas trwali,

By im saletra ani siarka nie śmierdziała —

To im Płomieńczykowa reguła przydała.

Jest tu i ognia dosyć, i dosyć ochoty

Do Marsowego dzieła i jego roboty;

Jest z tego Płomieńczyka pożytek obfity,

Jest Bogu i ojczyźnie trybut należyty.

Ma niebo dość jasności, a przecie tym bardziej

Płomieniem domu tego, widziemy, nie gardzi;

Gdy katedry³⁷¹⁴ imieniem jego honoruje,

Znać, że w jego jasności szczerze korzystuje.

I Marsowi nie skąpo ognia w swej imprezie,

A przecie Płomieńczyków zażywa de Brzezie,

Żeby mu jego szarżej szczerze pomagali,

A trudne nieraz na nich ordynansy wali,

Na gęsto zbrojne szyki, na dżyrydy, groty,

Szable, kule, kartany i różne obroty

Dawszy im w moc chorągwie, pułki, buzdygany,

Regimenty, buławy. Zawsze bez nagany

Jego traktując dzieło, dość mężnie stawają,

Czego dawne i świeższe wieki przyświadczają,

Jako nieprzyjacielską krwią zafarbowali

Martis arenam³⁷¹⁵, przy tym swej nie żałowali.

Czego świeży dokument mamy w twej osobie,

Cny stobnicki starosto, gdy na uszy obie

Słyszy świat ogłos³⁷¹⁶ Marsa, który promulguje³⁷¹⁷,

Że cię za syna swego prawdziwie przyjmuje.

Tyś jes[t] lapis Lydius³⁷¹⁸, próba poczciwości

Domu swego; tać drogę ściele do wieczności,

Ta cię na perspektywę światu wystawuje,

Ta cię ojcu Marsowi w respekt prezentuje.

Kontent Mars, że ma syna godnego w tej mierze,

Który męstwa, dzielności znaczny asumpt bierze

Od swych herbownych źwierzów, którzy nad innemi

Męstwem, siłą i sercem prym biorą na ziemi.

Rad patrzy na niedźwiedzia, że mu kredensuje,

Przy tym swą heroinę śliczną³⁷¹⁹ prezentuje;

Lew ognisty frontem mu stoi ku pomocy,

Nigdy nieprzełomanej hieroglifik mocy,

Pewien będąc, że ten lew jego dostojności

Wiernie przestrzegać będzie i doskonałości

Swoich parentelatów³⁷²⁰ wiernie upilnuje,

Jako mu za to sławny poeta szlubuje:

„Principio genus acre leonum saevaque saecla

Tuta [ta] est virtus”³⁷²¹ (Lucretius Carus).

A na to Mars co mówi, gdy, starosto, w niebie

Twoje insignia³⁷²² widzi? — Tuszy, że na ciebie

Poufale na tamtym miejscu pamiętają

I swoich influencyj³⁷²³ życzliwie oddają.

Bo lwa, niedźwiedzia, pannę — przyznać to musiemy —

In signis zodiac³⁷²⁴ w katalog liczemy,

Do których komitywy³⁷²⁵ i miesiąc³⁷²⁶ przystaje

I tobie dobrowolnie suffragia³⁷²⁷ oddaje.

To luminare minus³⁷²⁸ swą koligacyją

Nie mniejszą szczęśliwości przyniesie porcyją,

Kiedy dla większej domu twego wspaniałości

Niebu i ziemi wyda wdzięczne latorości.

Słońca i miesiąc — świadczą tak filozofowie —

Po Bogu wszystkim rzeczom inkrement³⁷²⁹ i zdrowie

Przynoszą; słońca we lwie z miesiącem złączenie

Jest to konsekwencyjej dobrej rozumienie.

A ta Panna, co też ma w niebie za urzędy?

Czy tam u astrofilów³⁷³⁰ zgodne zdanie wszędy,

Że, gdzie się instancyją swą interponuje³⁷³¹,

Wszędzie groźny[ch] planetów srogość mityguje?

Gubernium³⁷³² krwawego Marsa gdy nastaje,

Siła to ludziom trwogi i strachu przydaje;

Opposito radio³⁷³³ gdy Pannę przechodzi,

Przecie desperujących cożkolwiek ochłodzi.

Saturnus nie może się rozszerzać srogością

I Merkuryjusz ze swoją zwyczajną chytrością;

Kiedy z Panną kwadratem swym korespondują,

Zaraz subsolanea³⁷³⁴ wielką folgę czują.

A zaś, gdy sama Panna z Jowiszem łaskawym

Rządy roczne obejmie, przy pokoju prawym

Wszystkiego się dobrego spodziewać potrzeba:

Zdrowia, fortun pomyślnych i dostatku chleba.

Już Mars krwawego miecza swego nie dobywa,

Już Saturnowa kosa w ten czas odpoczywa;

Fakcyje³⁷³⁵ Merkurego waloru nie mają

I wszystkich złych planetów — astra³⁷³⁶ nauczają.

To piszę in genere³⁷³⁷ , że światu całemu

Ta Panna dobrze czyni, dopieroż swojemu!

Kto się jej konterfektem wiernie tytułuje,

Jemu specialiter³⁷³⁸ afekt konformuje³⁷³⁹.

Ma się tedy czym szczycić rawiczowskie plemię,

Że herb jego nie tylko odziedziczył ziemię,

Lecz w niebieskich obrotach ma też gubernija³⁷⁴⁰;

Przyznam, że to szczęśliwa taka familija.

Jest tego herbu pełno w Litwie i w Koronie,

Po wszystkich województwach, w kożdej prawie stronie,

Nawet w czeskim królestwie; jeszcze od unijej

Rozkrzewiwszy się, ten herb nabył posesyjej.

Jak wiele inszych herbów w Polszcze poginęło

I starennych familij siła poschodziło!

A Rawicz z długą liczbą rachuje swe lata

I podobno trwać będzie do skończenia świata.

Czemuż to? — Oto temu, że rzecz jest niegodna,

Aby tak śliczna Panna miała być niepłodna.

Mam go też w jednym polu; moje zdanie na tem,

Aby nigdy nie zginął, chyba równo z światem.

Kto się tym herbem szczyci, przebaczyć w tej mierze,

Kiedy niegładkie mija, do pięknych się bierze,

Bo od swej heroiny ten przywilej mają,

Że się z dusze w nadobnych dziewczynach kochają.

Lecz stój, pióro! Co robisz? Bardzoś się zagnało;

O Pannie siła piszesz, o mężnym Lwie mało.

Widzę ja to, żeć jakoś ładniej koncept idzie,

Niż o wojennym Marsie pisać aczci przyjdzie.

Jednak pióro pozorne³⁷⁴¹ ma swoje racyje

I należyte właśnie w tym ekskuzacyje:

Pierwszą, że Panna znakiem niebieskich obrotów

I ze Lwem gospodarskich zażywa kłopotów;

Druga, że przy wrodzonej płci swojej szczupłości

Nie wzdryga się okrutnych zwierzów surowości,

Gdy nieodmienne pactum³⁷⁴² ze Lwem uczyniła,

Niedźwiedzia zaś, jak widziem, mężnie zniewoliła.

Z których racyj taką Mars konkluzyją bierze,

Że jest ta heroina jego manijerze³⁷⁴³

Zdolna z swymi synami: druga to Bellona,

Do dzieła Marsowego od nieba zrodzona

[I] godna tej powagi; więc nie dziw, że skoro

Do jej chwały chętliwe uwzięło się pioro,

Które miałoby dosyć wielką materyją,

O jej godności sławną pisząc historyją.

Lecz zaniechawszy herbów, do twojej osoby

Wracam się, cny starosto! Masz dosyć ozdoby

Z herbów tak zacnych, ale i herby też mają

Dosyć z ciebie, że sławy inkrement³⁷⁴⁴ uznają.

Piękna rzecz jest, gdy kogo starożytność zdobi,

Lecz i to nie mniej piękna, gdy kto przysposobi

Domowi swemu sławy, jako się tu dzieje:

Jasny przedtem, gdy lepiej twym dziełem jaśnieje.

Wodzę się tedy z myślą, jako mam kwadrować³⁷⁴⁵

Moję gratulacyją i komu winszować:

Tobie zacnego domu, czy domowi ciebie,

Gdy godność ab utrinque³⁷⁴⁶ uważam u siebie?

Masz, prawda, skąd brać pochop do wielkiej dzielności,

Przeglądając się w aktach swej starożytności,

Które z dziadów, z naddziadów takiej stymy³⁷⁴⁷ były,

Że podobno by serca kamienne zmiękczyły.

Trafia się, prawda, i to — aleć tego mało —

Żeby się młode orlę do orła nie wdało;

Podobny podobnego (tak seguela³⁷⁴⁸ chodzi):

Orzeł orła i sokół nie gołębia rodzi.

Fortes creantur fortibus et bonis.

Est in iuvencis, est in equis patrum

Virtus, neque imbellem feroces

Progenerant aquilae columbam³⁷⁴⁹.

Ale przecie natura więcej w tym pracuje,

Kogo samego przez się dobrym wystawuje;

W kim się zaś te oboje schodzą rekwizyta,

Jego dom nowym sławy splendorem zakwita.

Przychodzi mi na pamięć rzymskiego cesarza

Symbolum³⁷⁵⁰, które erat³⁷⁵¹, [że czyni mocarza]

Non gens, sed mens³⁷⁵², tak twierdząc, że do tej osoby,

Co przez się sław[n]a, cudzej nie trzeba ozdoby.

Non genus, non genius, non gens, si credere fas est,

Sed mens nobilitat nobilitata virum³⁷⁵³.

Ja zaś Lanckorońskiemu takie przypisuję

Symbolum³⁷⁵⁴, gdy się jego minie przypatruję:

Et gens et mens³⁷⁵⁵, gruntownie fundując się na tem,

Że w tym mogę kontrować z rzymskim potentatem.

O czym jawnych dowodów wywodzić nie trzeba:

Te mu influencyje dały szczodre nieba,

Bo to oczywisty jest dowód między nami,

Że się sławy obiema uchwycił rękami.

Zaraz z młodu, z taką się porwawszy ochotą

Do usługi ojczyzny, skarbi sławę złotą,

I tak mu to smakuje, to Marsowe pole,

Nie tiro³⁷⁵⁶, ale profes³⁷⁵⁷ już jest w jego szkole.

Nic to nieznośne prace, fatygi, niewczasy,

Nic to uronić zdrowia i na oba czasy,

Grotów szczęście, nieszczęście, jaka sors³⁷⁵⁸ napadnie,

Przyjąć, zdrowie i żywot ofiarując snadnie.

Odważył dla ojczyzny mężny Kodrus zdrowie,

Jako i gdzie, niech o tym historyja powie;

Scewola z tej racyjej ręki nie żałował,

Lanckoroński seczyńskie pola krwią sfarbował.

Chwali Emiliusza swego Italia,

Niemniej Protesilea wynosi Grecyja;

Tamten poległ od Penów, ten od frygijskiego

Wojska, nie żałując krwie i zdrowia swojego.

Polska Lanckorońskiemu, a rzec mogę śmiele,

I wszystko chrześcijaństwo wdzięczności tak wiele

Winno, żeby go zrównać z tamtymi dawnymi

I sławę archiwami ogłosić wiecznymi.

Mają sławy u świata dość z męstwa swojego

Crotonianus Milo³⁷⁵⁹, Herkules, do tego

Anteus³⁷⁶⁰, Maksyminus³⁷⁶¹, sławny Belizary³⁷⁶² —

I wielu inszych pisma wynoszą bez miary.

Miło Polakom wspomnieć swego Czarnieckiego,

Chodkiewiczów³⁷⁶³, Mieleckich, nuż i Koreckiego³⁷⁶⁴,

Żółkiewskich, Wiśniowieckich; więc z tymi wszystkiemi

Należy Lanckorońskim paragon na ziemi.

Męstwa Herkulesowi próba jest prawdziwa,

Gdy za przedni ornament lwi[ej] skóry zażywa:

I z tym dom Lanckorońskich jawnie emuluje,

Kiedy się lwem ognistym z dawna pieczętuje.

Wydziwić się nie mogą Rzymianie swojemu

Maryjuszowi³⁷⁶⁵ i tak sercu odważnemu,

Który się wiązać nie dał, gdy mu ucinano

Nogę, i wielkie mu stąd męstwo przyznawano.

Lecz i Polska swoim się szczyci Maryjuszem,

Sławna tak kawalerskim jego animuszem,

Że nie tylko się trzymać, ale — rzec to mogę —

Ledwie sarknął, kiedy mu urzynano nogę.

Owszem, gdy z jadowitej już kule przyczyny

Widział koło postrzału niemało gangryny,

Sam ją Symonetemu³⁷⁶⁶ ultro³⁷⁶⁷ prezentował

I, w którym miejscu rzezać, mężnie rozkazował.

Szesnaście razy piłą ostrą przeciągniono,

Brzytwą ciało przerznąwszy, niźli kość urżniono,

A przecie to on sercem dość mężnym przyjmował

I po takim męczeństwie z inszymi żartował.

A rzuciłże też Marsa, obłatawszy zdrowie?

Nie, ale idzie dalej — niech to kożdy powie —

Perseweruje³⁷⁶⁸ w szarżej; przyznać mu w tej mierze:

Piłka a męstwo bite większy impet bierze.

Mężnemu sercu noga nie będzie przeszkodą;

Kto rezolut³⁷⁶⁹, żadną się nie trwoży przygodą.

Szach lubo met³⁷⁷⁰ — rąk nie masz: o tym się nie pyta

Cynegirus, zębami przecie okręt chwyta.

Otóż masz, Italia, że nie tylko twoi

Przodkowie mężni byli, lecz w ojczyźnie mojej

Są tacy superstites³⁷⁷¹, którzy śmiele z nimi

Certować³⁷⁷² zawsze mogą akcyjami swymi.

U Greków takie z dawna paremie³⁷⁷³ były,

Że mężów same tylko Lacaenae³⁷⁷⁴ rodziły;

Aleć i polskim damom trudno denegować,

Żeby się nie miały z czym światu popisować.

Dość mężnych kawalerów światu wystawiły,

Których jak Polska stoi, te lata liczyły;

I gdyby mi ich przyszło opisować dzieła,

Nie na tej by się karcie sława ich zmieściła.

A osobliwie żywych piórem dotknąć chwały

Jest to węzeł — przyznam się — trudności niemałej,

Żeby albo w cenzurę³⁷⁷⁵ pochlebstwa nie wkroczyć,

Albo, niegodnie chwaląc, z drogi nie wyboczyć.

Aleć po staremu się zamilczeć nie godzi

Dzieła, które z swą sławą jaśnie się rozwodzi.

Dawno by zgasły cnoty i Herkulesowe,

Gdyby ich nie wzniecały pisma Homerowe.

Dawno godne postępki w ludziach wielkich chwalą,

Dawno kadzidła Bogu, a nie ludziom, palą,

Które jak Bogu tylko należą samemu,

Tak chwała nie niegodnym, lecz tylko godnemu.

Cóż tedy na tym świecie ludziom chwałę rodzi?

Do wiekopomnej sławy co wielu przywodzi?

Fortitudo³⁷⁷⁶ — tak mądrzy zgodnie powiedają,

Fortitudo — tej cnocie taką własność dają.

Cóż Herkulesa sławy takiej nabawiło?

Co go między pogańskie bożki policzyło?

Fortitudo, że wieprza wprzód erymańskiego,

A potem zaś zwyciężył i lwa nemejskiego.

A Tezeusza za co pisma wspominają

I takie mu chwalebne encomija³⁷⁷⁷ dają?

Za to, iże za rogi wziął maratońskiego

I dotrzymał, i złamał byka okrutnego.

Fortitudo bellica³⁷⁷⁸ to ludziom sprawuje,

Że im i insze cnoty tak akkomoduje,

Jak sama kardynalna ma w tym gust niemały,

Aby wszystkie jednemu wraz pożytkowały.

Lubo cię fortitudo pozbawiła nogi,

I w tobie ja to widzę, mój starosto drogi!

Aleć jednak sowicie szkodę nagrodziła,

Gdy do ciebie wszelakie cnoty zgromadziła.

Z tobą onym najmilsza jest konwersacyja,

W tobie im nietęskliwa jest rezydencyja;

Sławie dobrej dla rządu buzdygan oddała,

I porucznikować jej u twych cnót kazała.

Tyś rotmistrzem — cnoty są twoja kompanija,

Nigdy sława komputu takiego nie mija;

Tak sforną kompanią kędykolwiek czuje,

Tam się bawi, tam mieszka, tam porucznikuje.

Po seczyńskiej okazyjej mieli nasi apetyt na Proszów³⁷⁷⁹ i Koszyce³⁷⁸⁰; ale że czas największą był przeszkodą, że zima zachodziła, dlatego wojsko, pokazawszy się tylko tym fortecom, poszło dalej ku granicy, Modrzewskiego³⁷⁸¹ tam [przez] chrapkę³⁷⁸² zgubiwszy, którego z działa zabito. Był to żołnierz dawny i doświadczony kawaler. Bywał porucznikiem i rotmistrzem, pułki wodził, komendy miewał; a tam nieostrożnie zginął, stanąwszy na celu, gdzie już z miasta miano znak do rychtowania. Bo trzeba zawsze, przystępując pod fortecę, wystrzegać się stanąć, gdzie jest jakikolwiek majak³⁷⁸³ albo krzak, ale takie miejsca jako najprędzej przemijać, bo do nich zwyczajnie puszkarze mają naznaczone metas³⁷⁸⁴.

Kiedy już król był granice blisko, dopiero wojsko litewskie przyszło łączyć się z naszymi; piękne i porządne wojsko, ale cóż, kiedy post bellum auxilium³⁷⁸⁵. Wyprawiali się bowiem na tę ekspedycyją cunctando³⁷⁸⁶, których gdyby był król czekał, jako mu niektórzy radzili, bardzo by się było źle stało, boby był czas upłynął, Wiedeń by było wzięto, boby był już dłużej pewnie nie wytrzymał, jako sami przyznawali Niemcy, et consequenter³⁷⁸⁷ wiktoryja tak fortunna nie mogłaby była consequi³⁷⁸⁸ przy fortecy, już od nieprzyjaciela otrzymanej. A tak wszystko poszło bono eventu³⁷⁸⁹, a tak, prawie rzec mogę, prophetico spiritu³⁷⁹⁰ króla Jana i osobliwym Ducha świętego instynktem. Bo się tanta festinatione³⁷⁹¹ wybierał pod Wiedeń et alacritate³⁷⁹², że podobno by był już nie czekał dłużej, choćby był i połowy tego nie miał wojska; taką już miał utwierdzoną przyszłego zwycięstwa nadzieję. Ale też i stamtąd, jako dusze z czyśca, wyglądano desiderabilem praesentiam³⁷⁹³ już, już w takim będąc razie, właśnie kiedy owo wilk, owce doganiając, karku jej chciwą dosięga paszczęką, a ona też, chudziątko, tym bardziej jeszcze się sili, aby tymczasem któ[ry] myśliwy nadjechał a odgromił. Tak właśnie z cesarzem się działo, kiedy już zhukany i desperujący w [sz]częściu, nie mógł swojej salwować stolice, nie śmiał nieprzyjacielowi zajrzeć w oczy i wojska już straconego serce opponere³⁷⁹⁴ nieprzyjacielowi. Do Boga tylko uciekał się modlitwami a Polaków wyglądał, ustawicznych [gońców] jednego za drugim posyłając do króla, żeby jako najprędzej przybywali i tego dopomogli gasić strasznego zapału, który już by też był podobno wszystko pożarł chrześcijaństwo. Uważał tedy król, jako pan rozumny, wszystkie cyrkumstancyje³⁷⁹⁵, dlatego jako najprędzej życzył sobie pośpieszyć, wiedząc, że pewniejsze są posiłki i skuteczniejsze na rok przed okazyją niżeli w godzinę po okazyjej.

Turbowali się Litwa bardzo, że tak szczęśliwej omieszkali [okazyjej]. Hetmani obadwa, Sapieha³⁷⁹⁶ i Ogiński³⁷⁹⁷, nasłuchali się nieraz od króla sarkastycznych przymówek, co jeżeli ich turbowało, ale i to nie mniej, że owego tak pięknego, z kosztem Rzpltej i z słusznym aparamentem³⁷⁹⁸ wyprawionego nie przyszło in hostico³⁷⁹⁹ pokazać wojska. Żołnierze zaś niebożęta usychali, słuchając koronnych relacyją im czyniących, jako im Bóg pobłogosławił tak szczęśliwym zwycięstwem, jako pad[l]i na dobry byt i obfitość wszystkiego w obozach tureckich; a osobliwie, kiedy widzieli dostatki, srebra, złota, suknie bogate, haftowane, rzeczy różne wymyślne, specyjały i bogate zdobyczy, serce się im krajało incuriam³⁸⁰⁰ wodzów swoich incusando³⁸⁰¹.

Tak tedy wyszło wojsko z Węgier mimo spiskie³⁸⁰² miasta w Podgórze, Litwa zaś poszli ku Wołyniowi i tam dopiero zemścili się na krajach podlaskich, poleskich i wołyńskich, czego na tureckich omięszkali, bo je dobrze podskubli.

Wychodząc z Węgier, umarł hetman polny, Sieniawski³⁸⁰³, który już też był choro wybrał się na tamtę ekspedycyją, tylko przecie z wrodzonej swojej ochoty nie chciał deesse³⁸⁰⁴ tak świątobliwej wojnie. Poszedł z ochotą, lubo tam cały prawie czas przechorował, a potem i umarł na usłudze ojczyzny i zaszczycie całego chrześcijaństwa. Po nim dano buławę Potockiemu, kasztelanowi krakowskiemu, synowi Stanisława Potockiego, który także był hetmanem za króla Jana Kazimierza.

Podczas tej ekspedycyjej wiedeńskiej z ordynansu królewskiego wpadł w tatarską ziemię Kunicki, którego był król przed ekspedycyją immediate³⁸⁰⁵ przydał Kozakom za hetmana; był to szlachcic, Lublanin. Ten Kunicki z Kozakami bardzo dobrze gościł, bo ordy co lepsze powychodziły były pod Wiedeń. Miał tedy czas, palił, ścinał, jeżeli mu się oponowała jaka wataha zebranej ordy; wojska mu coraz przybywało, bo niewolników, tam już zasiedziałych, tak wiele poodbierał, drudzy dobrowolnie, co dalsi, do niego uchodzili, usłyszawszy o wojsku chrześcijańskim. Cuda robili Kozacy, nikomu nie folgując, białogłowy ścinając, dzieci rozdzierając i cokolwiek najgorszego wyrządzając im; tak udawano, że tam tego gatunku położył na trzykroć sto tysięcy i już tam chodził sobie marsem³⁸⁰⁶, nikogo się nie obawiając. Aż kiedy już z Węgier chan powracał, przebrano trzydzieści tysięcy ordy co lepszej i nie tak[iej], jako insi, i posłano na odsiecz; i Turków było coś z nimi. Dał im pole pod Kilią³⁸⁰⁷, zbił, zniósł i zdobycz, co mieli, otrzymał, i wrócił się szczęśliwie za granicę. Aleć go potem kozactwo sami między sobą utłukli, udając, że ich pokrzywdził w zdobyczy, jako to u nich nie nowina hetmana zabić z lada okazyjki. Tak udawano, że ich i nie krzywdził w niwczym, tylko że miał zdobycz wielką, której mu oni inakszym sposobem wydrzeć nie mogli, aż zbuntowawszy się; i tak zdrajcy dobrego kawalera mizernie stracili, który już by był Tatarów umiał prześladować, zaprawiwszy się na nich tak dobrze.

Zastawszy Tatarowie owę w ziemi swojej depopulacyją³⁸⁰⁸, trupy żon i dzieci swoich, bydła, stada pozabierane, płakali na swoje nieszczęście.

Zgoła, wszędzie Pan Bog na ten czas błogosławił chrześcijaństwu: i w Niemczech i w Wenecyjej i w Polszcze, bo i Dymidecki³⁸⁰⁹ po nim siła dokazywał w Wołoszech, Turków z Wołochami bił, znosił i hospodara Dukę³⁸¹⁰ poimał i przyprowadził do więzienia. W Turczech in contrarium³⁸¹¹ wielkie nastąpiły trwogi, szemrania i bunty przeciwko starczyźnie o nieszczęśliwą wojny prosekucyją³⁸¹² i o zgubienie tak wiela ludzi, co cesarz składając na wezyra, kazał go in publico foro³⁸¹³ udusić, chcąc z siebie zwalić insultum populi³⁸¹⁴; aleć tego po staremu i sam potem nie uszedł, ale ruszony de throno³⁸¹⁵.

Z wielką tedy ten rok odprawił się szczęśliwością i wszystkim narodom chrześcijańskim z pociechą, oprócz samych luteranów, którzy Pana Boga o to prosili, żeby dał zwycięstwo Turkom; bo Tekieli rebelizant, który przy Turkach stawa[ł] dlatego, żeby go luterańskie prowincyje suplementowały³⁸¹⁶ piniądzmi, puścił ten tuman³⁸¹⁷ między nich, że Turcy eo fine³⁸¹⁸ wojnę po[d]nieśli, żeby religią rzymską zniszczyć, a luterańską na to miejsce postanowić po całej Europie. Dlatego tedy, Pana Boga prosząc, wielkie nabożeństwa odprawowali i pobory składali, a Tekielemu na d[alszy ciąg] wojny dawali. Byłem natenczas we Gdańsku, kiedy te nabożeństwa odprawiali, uprzykrzając się Panu Bogu okrutnie; aleć ich przecie nie wysłuchał, kiedy się inaczej stało. Póko ich jeszcze spod Wiednia nie rozpłoszono i byli in spe³⁸¹⁹ odebrania Wiednia, to natenczas po ulicach gazety śpiewano, na bulwarkach je deklamowano, projekty³⁸²⁰ rzucano, obrazy Tekielego jako propugnatora³⁸²¹ suae religionis³⁸²² malowano, drogo przedawano i ledwo nie kożdy starał się, żeby w domu swoim mógł mieć; po kościołach zaś gratiarum actiones³⁸²³ czyniono, jak im cokolwiek przyszło o szczęśliwym Turkom powodzeniu, a w człowieku prawie serca usychało. Nie wiemże, jakie tam znowu mieli ukontentowania, dowiedziawszy się de contrario rerum successu³⁸²⁴, bom już był w domu podczas wiktoryjej.

Tak tedy ten rok odprawił się we wszelakich od Pana Boga szczęśliwościach, nie tylko publicznych, ale i moich prywatnych, bom był i przez cały rok zdrów i dobrze mi się na wszystkim powodziło. Panie Boże dobrotliwy, racz takich lat użyczać łaskawie, póko życia mego stawać będzie, a za ten niech będzie Imię Twoje Przenajświętsze pochwalone!