Pamiętniki

by Jan Chryzostom Pasek

Rok pański 1688

Mieszkałem w Madziarowie, ale — mogłbym rzec — więcej w Lublinie, pozywając się z margrabią. Żona moja jednak siedziała w olszowskim dworze, quidem³⁹⁷² to incarcerata³⁹⁷³, a oni by jej byli radzi i płot rozgrodzili, gdyby była chciała wyjechać.

Nastąpił sejm w Grodnie 26 Ianuarii³⁹⁷⁴, na który i ja musiałem jechać respektem owych artykułów, które na sejmikach kilku stanęły, pro parte mea militantes³⁹⁷⁵. Stanąłem tedy w Grodnie prima Martii³⁹⁷⁶, zażywszy złych i okrutnie grudnych dróg. Posłowie nasi krakowscy, osobliwie moi konfidenci, pan Lanckoroński, starosta stopnicki, mówi mi quidem³⁹⁷⁷: „Chcesz rujnować margrabię (bo też i on³⁹⁷⁸ za promocyją stanął był posłem pana strażnika³⁹⁷⁹ z Sendomierskiego, a posłem niewinnym, bo i gęby między ludźmi nie rozdziewił, tylko siedział jako lelek³⁹⁸⁰ rozdąwszy [się] (...)³⁹⁸¹, na inszych zapatrując się, a więcej pilnując kart, z czego u królowej miał łaskę i u dworskich, bo często obłowili się na nim), ponieważ nie masz na nim kondemnaty³⁹⁸²”? Powiedziałem: „Eo ipso³⁹⁸³ [mam], że jest oppressor nobilitatis et raptor substantiarum³⁹⁸⁴”.

Wpół tedy margrabia zdechł, obaczywszy mię w izbie poselskiej. Sami jego kolegowie, widząc konfuzyją, mówią do mnie: „Dla Boga, dla pana margrabie trzeba wódki ożywiającej. Pozbawisz nas posła dobrego; za nic izba poselska nie będzie stała sine activitate³⁹⁸⁵ jego”. Interim consilia³⁹⁸⁶ sejmowe tamują się na prywatnych urazach pana Słuszki³⁹⁸⁷, hetmana polnego litewskiego, z panem Dąbrowskim, postem województwa wileńskiego. Ja, mając dobrych przyjaciół consilium³⁹⁸⁸, żeby nie wprzód izbie poselskiej opowiedać krzywdę swoję (gdzie miał być srogi w tej sprawie fremitus³⁹⁸⁹ i już się byli potężnie przygotowali), ale królowi uskarżyć się i zjednać sobie respectum³⁹⁹⁰. Tak tedy czynię. Staram się o audyjencyją, której otrzymawszy praefixionem³⁹⁹¹ czasu, mówię do króla tak: „Jako ukrzyżowany Syn przed Ojcem najpoufalej w swoich żali się dolegliwościach, tak i my życzliwi WKMości, P[ana] n[aszego] Miłościwego, poddani, mając sobie za ojca ojczyzny naszej, chowamy pro ultima siti³⁹⁹² łaskę i Pańską WKMości, P. n. Miłościwego, protekcyją; do której że i ja z poddańską recurro supplex³⁹⁹³ submissyją, deprecor primum³⁹⁹⁴ Pana mego Młgo Maiestatem³⁹⁹⁵, że mi privato³⁹⁹⁶ przychodzi Pańskie poważne et multis ojczyzny curis³⁹⁹⁷ zatrudnione turbować ucho; jednak nie moja w tym wina, ale tych, którzy, mając swego dosyć, chciwe na cudze zbiory zaostrzyli apetyty. Byłem żołnierzem, non per intervalla³⁹⁹⁸, ale continue³⁹⁹⁹ służąc, przesłużyłem florem aetatis cum dispendio⁴⁰⁰⁰ zdrowia i fortun. Mam świadki cicatrices⁴⁰⁰¹ i moich komilitonów, których jeszcze widzę wiele in ordine equestri⁴⁰⁰² i w senacie przy boku WKMości, PMMłgo. Nie p[oczuwa]m się w żadnym takim postępku, za który dobra konfiskują; nie winienem nikomu nic. JMość pan margrabia pińczowski ex bene placito⁴⁰⁰³ wziął mi substancyją i, prawie rzec mogę, reliquias⁴⁰⁰⁴ nieprzesłużonej do [o]statka na usłudze tej Rzpltej sztuki chleba ojczystej. Nie wykroczyłem extra orbitam ordinationis⁴⁰⁰⁵, ponieważ [nie] lege vetitum⁴⁰⁰⁶ dawałem, [lecz] na arendę, co jest antiquo usu practicatum⁴⁰⁰⁷; dawałem nie na prywatne ekspensa, ale in deportationem⁴⁰⁰⁸ dawnych margrabskich długów, zaraz prawie post fundatam ordinationem⁴⁰⁰⁹ zostawionych, o czym kontrakt docet⁴⁰¹⁰; dawałem legitimo tutori⁴⁰¹¹, stryjowi rodzonemu⁴⁰¹², który wyrachował się z tych piniędzy, ode mnie wziętych, sukcessorowi i kwit de tutela⁴⁰¹³ otrzymał cum approbatione⁴⁰¹⁴ kontraktów et certitudine⁴⁰¹⁵ pretensyj naszych. Nie wiem tedy: z dzierżawy mię wygnano, piniędzy nie oddawszy, i to, co było in (...)⁴⁰¹⁶ et supetlectili, per subordinatos⁴⁰¹⁷, już tak rzec mogę, in praedam⁴⁰¹⁸ pozabierawszy. Boli mię, Miłościwy Najaśniejszy królu, Panie mój Miłościwy, strata ubogiej mojej substancyjej, ale i to niemniej boli, że sine socio doloris⁴⁰¹⁹ sam siebie tylko widzę na tym celu nieszczęśliwości, bo wszyscy contrahentes, etiam obligatorii⁴⁰²⁰, jedni ex asse⁴⁰²¹ już są, satisfacti⁴⁰²², drudzy hucusque⁴⁰²³ zostają w posessyjej; mnie tylko jednego — nie wiem, z jakiej okazyjej — taka Ich Mościów potkała łaska, że nie przestają, saevire⁴⁰²⁴ na ubogą substancyją bez żadnej przyczyny, ale z samej tylko przeciwko osobie uwziętości”.

Słuchał król diligenter⁴⁰²⁵, a skorom skończył, rzecze: „Trzeba by na to odpowiedzieć z pismem: Habetis legem et prophetas⁴⁰²⁶. Od czegoż trybunały, insze subsellia⁴⁰²⁷, tylko żeby [działa się] należyta sprawiedliwość choćby z największego pana; ale kiedy się to i o nasze uszy obija, z wielką chęcią apponemus curam⁴⁰²⁸, żeby się takie bezprawie nie działo”.

Było przy tym w pokoju ludzi kilkanaście z senatu i z posłów. Rzecze król do oboźnego koronnego, Chełmskiego⁴⁰²⁹: „Waszeć tam bliski samsiad; co to za sprawa?” Odpowie Chełmski: „To wiem, Miłościwy Panie, że szlachcic dał substancyją i był zawsze nie jak dzierżaw[c]ą, ale jak poczciwym podskarbim, bo w kożdych najcięższych potrzebach do niego najpoufalszy nad innych rekurs⁴⁰³⁰, bo czasem i sto złotych ledwie przenocowało w domu. Kiedy ze Gdańska powrócił, miano po nim pocztę, nie dano się i ucieszyć piniądzmi, pisano mu tytuł: »Dobrodzieju«, afektem jego i uczynnością zaszczycano się między ludźmi, pro exemplo boni amici⁴⁰³¹ [uznając. Ale] kiedy wracać albo w dalszą posesyją majętność puścić, nie miło o tym słuchać. Zgoła, dwaj potentiores⁴⁰³² uwzięli się na szlachcica, żeby go [z] substancyjej wyzuć, protractione litigiorum⁴⁰³³ wyniszczyć, verbo dicam⁴⁰³⁴, wniwecz obrócić tego, który dla domu ich czynił satis superque⁴⁰³⁵. Siła by o tym mówić; po prostu, z nikim się dobrze nie obejdą. Ze mną samym o też dobra, które także trzymałem po bracie moim, jakie wzniecili hałassy, wiadomo jest WKMości, P. M. Młmu, w jakie mię wciągnęli litigia⁴⁰³⁶ i koszty. Bóg widzi, żem więcej wydał na prawo, niżeli mi Olszówka przez te sześć lat dzierżawy mojej uczyniła. Lubo bym ci mógł, wspomniawszy anteacta⁴⁰³⁷, wymówić ad personam⁴⁰³⁸: Perditio tua ex te⁴⁰³⁹; ale żem chrześcijanin, urągać mi się z cu[dzego nieszczęś]cia nie godzi. To tylko mówię, że i w tej [okazyjej] będzie, jako [i z]e mną, albo i gorzej: [będą] go w koszty [wwodzić], w turbacyje, będą go niszczyć, żeby [im nisko] się kłaniał, prosił o swoje własne piniądze, które on z ochotą dawał, a potem dadzą mu, co zechcą, bo taka u nich moda. Krótko mówiąc, wielkie w tej ordynacyjej dzieją się inconvenientia⁴⁰⁴⁰; expedit⁴⁰⁴¹ albo ją znieść albo ją ad debitam formam⁴⁰⁴² przyprowadzić. Bo z tej ordynacyjej ani Bogu świeczki, jako mówią, ani komu inszemu⁴⁰⁴³ ożoga; to onus⁴⁰⁴⁴ włożyło prawo in capita antecessorów⁴⁰⁴⁵ Waszej KMości, które teraz in personam⁴⁰⁴⁶ samego WKMości i Rzpltej redundat⁴⁰⁴⁷. Incumbit⁴⁰⁴⁸ tedy subvenire oppresso⁴⁰⁴⁹, jako temu, który w oczach WKMości wszelakie w tej ojczyźnie meruit⁴⁰⁵⁰ respekty i teraz meretur⁴⁰⁵¹, jako swoją osobą, tak i przez swoich krewnych. Oto i teraz synowiec jego⁴⁰⁵² a towarzysz spod chorągwie mojej, przed lat półtorą w niewolą wzięty, powrócił ante triduum⁴⁰⁵³ z Krymu, usadziwszy tam na swoim miejscu towarzysza, żeby tym prędzej mógł się sam postarać o okup. I już in parte⁴⁰⁵⁴ dobry stryj jednego znacznego kupił mu Tatara u pana Gołyńskiego, porucznika; drugi Tatar, o którego kazano mu się postarać, żeby go za siebie wyzwolił, hunc et non alium⁴⁰⁵⁵, jest między więźniami WKMości. Suplikuje ten niewolnik do majestatu WKMości i ja moję za nim wnoszę instancyją, jako za dobrym żołnierzem i towarzyszem niepoślednim; jest tu ante fores⁴⁰⁵⁶”.

Rzecze król: „Wołać go tu!” Poskoczył oboźny ku drzwiom; jam go poprzedził. Wyńdę — nie masz go w tej kamerze. Idę do średniego pokoju, bo się to działo in cubiculo⁴⁰⁵⁷, gdzie król sypia, aż tam ftyżan⁴⁰⁵⁸ królewski obłapia go, ś[cis]k[a] (...)⁴⁰⁵⁹ go, całuje, płacze nad nim. Obstąp[iło go mnóstwo] posłów i inszych różnych, bo też (...) widywał się tam (...) wówczas, kiedy królowa (...) przez niego i przez drugiego Francuza posłała (...) dwadzieścia tysięcy czerwonych złotych suplementu⁴⁰⁶⁰ do obozu. Te czerwone złote byli utracili przez głupstwo. Ale tej dysgresyjej⁴⁰⁶¹ dawszy pokój, wracam się ad rem⁴⁰⁶². Rzekłem synowcowi: „Pódź Waść do króla!” Przyszedł; przyjął go król milusieńko, pytał, u kogo siedział, jakim przypadkiem był wzięty. Pytał go o sułtanów, o murzów znajomych, o niektórych też niewolników. Prawił mu wszystko.

Następowała potym sessyja, poczęli się senatorowie schodzić do pokoju. król rzecze Matczyńskiemu⁴⁰⁶³, koniuszemu na ten czas koronnemu: „Proszę W[aszmoś]ci, żeby napisać asygnacyją i oddać ad manus⁴⁰⁶⁴ pana Paska, tego, który z niewoli wyszedł, żeby ad Imam requisitionem⁴⁰⁶⁵ wydano w Żółkwi tamtego Tatara”. Do mnie zaś obróciwszy się, mówi: „Będzie to curae nostrae⁴⁰⁶⁶, aby Waść w krzywdzie swojej uko[ntentowanie otrzymał]”. Znowu oboźny koronny rzecze: „Miłościwy Panie, zabiera się tu w tej okazyjej na wielki tumult in ordine equestri⁴⁰⁶⁷, bo są z kilku województw artykuły oraz i z mego sejmiku, żeby się przy tym oponować i produkować⁴⁰⁶⁸ to in facie publica⁴⁰⁶⁹”. Odpowie król: „Wiemy o tym, ale znajdziemy sposób, że się to uspokoi sine maiori motu⁴⁰⁷⁰”. Do mnie rzecze: „Waść bądź bonae spei⁴⁰⁷¹, jako ten, który zarabiasz sobie na należyte w tej ojczyźnie respekty; będziesz satisfactus⁴⁰⁷²”. A wtem zaraz przede drzwiami już ubranego i czekającego dominikana wysłuchawszy mszej, poszedł do senatu i zasiadł.

To się agitowało⁴⁰⁷³ 15 Martii⁴⁰⁷⁴. Sejm się począł nachylać do zerwania, król consternatus⁴⁰⁷⁵ tymi niezgodami oraz i nowiną świeżą, co orda porobiła szkody w krajach ruskich, a osobliwie [w] jego włościach; nie śmiałem się narażać, bo czasem i senatora, już próg przestępującego, nazad wrócono. Tak tylko nawiassem nadsłuchywałem, upatrując pogodnego czasu: bo tak z panami trzeba zawsze. Jednak stawałem mu na oku, żeby mię widział. Kiwnie na mnie i odszedł w okno. Rzecze tedy król: „Mówiłem z panem margrabią w tej sprawie dosyć rzetelnie, a on firmissime negat⁴⁰⁷⁶, żeby co był winien; na stryja się referuje⁴⁰⁷⁷, że stryj brał, stryj niechaj płaci”. Jam powiedział: „Stryj brał, stryj ze mną contraxit⁴⁰⁷⁸ jako opiekun, ale in rem⁴⁰⁷⁹ synowców, in deportationem⁴⁰⁸⁰ długów ich, o czym docebit⁴⁰⁸¹ kontrakt”. Ozwie się królowa: „Obejdź [się] Waść dobrze z panem margrabią”. Ja odpowiem na to: „Mościa Królowa, Wasza Królewska Mość racz tak perswadować krzywdę czyniącemu, nie ukrzywdzonemu”. Rzecze znowu: „Dobryć on człowiek”. Rzekę znowu: „Człowiek dobry, ale postępki złe”. Król na to, skrzywiwszy nos, uśmiechnął się trochę: „Marysieńku, da Waści za to kinala⁴⁰⁸²”. Za to przymawiał, że to z nią karty grywał. Trochę się królowa zasępiła i poszła na stronę. Jak odeszła, aż król mówi: „Da[j] jeno pokój; niech no go okrzykną w poselskiej izbie: będzieć on tańszy”. Kazał mi tedy u siebie król być po obiedzie, a wtem wsiadł w karetę i pojechał do karmelitów. Tam jak znowu poalterował się⁴⁰⁸³ inwektywą kaznodziej[sk]ą karmelity, który z ambony począł invehere⁴⁰⁸⁴ na niego, jakoby mniej dbał o honor boski, nie ujmując się za krzywdę Jego, contra ordinem zaś equestrem⁴⁰⁸⁵ tym bardziej. Wywodził nobilitatem⁴⁰⁸⁶: co to jest nobile⁴⁰⁸⁷, co nobilis⁴⁰⁸⁸ i jaka jego vocatio⁴⁰⁸⁹ i który jest vere nobilis⁴⁰⁹⁰. Przytoczył przykład jeden w ten sens: „Słyszałem jednego godnego forysztera⁴⁰⁹¹ o swojej dyszkurującego peregrynacyjej i różnych dowodów, kto kogo w czym przechodzi, ponderującego⁴⁰⁹² eminentiam⁴⁰⁹³; który mówi[ł] w ten sens: Fui in Italia: vidi praesules⁴⁰⁹⁴, bo tam najwięcej biskupów; fui in Germani[a]: vidi principes⁴⁰⁹⁵, bo tam najwięcej książąt; fui in Gallia: vidi milites⁴⁰⁹⁶, bo tam najporządniejsze wojska; fui in Polonia: vidi nobiles⁴⁰⁹⁷, bo tam najwięcej szlachty. Ale miła nobilitas⁴⁰⁹⁸, przebaczysz mi, coć powiem: bardzo powaga twoja wypadła z kluby, a powaga twoja, na którą przodkowie nasi oni świątobliwi u narodów tak sobie zarobili, że ją jednę tylko pod słońcem pro exemplari speculo (non sine invidia)⁴⁰⁹⁹ całemu światu wystawiali. Bo tacy byli Polacy!” I dalej tam wywodził, probationes⁴¹⁰⁰ dawał, a najbardziej o to, że nie dbają o honor boski. Bo to noviter⁴¹⁰¹ nastała była sekta wszeteczna Łyszczeńskiego⁴¹⁰², o czym opowiem inferius⁴¹⁰³.

Przydę tedy do króla po południu, jako mi kazał, aż król mówi: „Poparłaby cię była izba poselska, ale [Tokarzewski⁴¹⁰⁴ sejm] zerwał; zahukaliby byli margrabię na śmierć twoi Mazurowie, bo ja już wiem, którzy się na niego ostrzyli, i my dopomoglibyśmy byli z boku; teraz już trzeba z inszej beczki zacząć. Jest tu już, słyszę, na zamku pan wojewoda sieradzki⁴¹⁰⁵, który jest marszałkiem trybunalskim; każę go tu do siebie zawołać i zalecę mu tę sprawę, żeby nieodwłocznie i sprawiedliwie sądzona była”. Kazał tedy mnie poczekać, a po niego posłał. Przyszedł. Rzecze mu król: „Mospanie wojewodo, mamy tu hominem iniuriatum⁴¹⁰⁶ (skazał na mnie), szlachcica i żołnierza, nam dawno znajomego, który a pofentioribus oppressus, desiderat iustitiam⁴¹⁰⁷. Ma bliską sprawę w regestrze trybunalskim; za czym zalecam respektowi Waści i sprawę, i człowieka, jako bene mer[itum]⁴¹⁰⁸ w t[ej ojcz]yźnie, i proszę za nim, aby był w krzy[wdzie] swej ukontentowany”.

[Rzecze woje]woda: „Miłościwy Królu, człowieka znam bardzo dobrze, bośmy i w wojsku, i na sejmiku wiele lat z sobą [bywa]li, krzywdę też jego i sprawę wiem, żebym nie zaw[iódł] sumnienia, choćbym osądził, inkwizycyjej nie czytając, tymże bardziej, kiedy ta Majestatu WKMości interponitur⁴¹⁰⁹ powaga...” (Na tym się pamiętnik urywa).

Przypisy:

1. Rok 1656 — W rękopisie brak kart 1–50, obejmujących lata dziecięce i szkolne, początki służby wojskowej i początek Apostrofy do ulubionego deresza, który widać padł w jakiejś potrzebie wojennej, zapewne pod Gołębim 8 lutego 1656. [przypis redakcyjny]

2. Apostrophe — apostrofa; tytuł wiersza przejęty z podobnego utworu zanotowanego pod datą 1683. [przypis redakcyjny]

3. okazyjej — dziś forma D.lp: okazji. [przypis edytorski]

4. Nie trzeba było w pierwszy szereg prosić — z własnej woli, samorzutnie ustawiał się w pierwszym szeregu walczących. [przypis edytorski]

5. wyronić — uronić, stracić. [przypis edytorski]

6. donosić (...) jakiej godności — godność w znaczeniu: stanowisko; zasłużonym żołnierzom rozdawał król tytularne urzędy ziemskie lub dochodowe dzierżawy dóbr królewskich (starostwa). [przypis redakcyjny]

7. period (z łac.) — okres; tu: (w daw. brzmieniu) ciężkie peryjody w znaczeniu: ciężkie czasy, trudne przeprawy. [przypis redakcyjny]

8. bataliej — dziś forma Msc. lp: batalii; batalia: bitwa. [przypis edytorski]

9. wygodzić — tu: dogodzić. [przypis edytorski]

10. fantazyjej — dziś forma C. lp: fantazji; fantazja tu: ochota, chęć, zamiar. [przypis edytorski]

11. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

12. deresz (z węg.) — koń maści czarnej lub czerwonej, pomieszanej z białą (szronek). [przypis redakcyjny]

13. vale (łac.) — żegnaj. [przypis redakcyjny]

14. potrzeba (daw.) — starcie wojsk, bitwa. [przypis edytorski]

15. pod Gnieznem — bitwa stoczona 7 maja 1656 r. [przypis redakcyjny]

16. król szwedzki — Karol X Gustaw (1654–1660). [przypis redakcyjny]

17. siła (daw.) — dużo, mnóstwo, moc. [przypis edytorski]

18. arianie — odłam chrześcijaństwa; nazwa od imienia Ariusza (IV w. n.e.), ekskomunikowanego przez synod w Aleksandrii w 321 r. duchownego głoszącego na podstawie Pisma św., że Jezus Chrystus został stworzony przez Boga Ojca, a swą boskość osiągnął dopiero w momencie zmartwychwstania (jego naukę potępiono na Soborze Nicejskim w 325 r., a następnie odrzucono jej tezy jeszcze na Soborze Konstantynopolitańskim I w 381 r.); do VII w. utrzymywały się wpływy arianizmu wśród ludów germańskich, następnie w dobie reformacji do teologii ariańskiej nawiązywały różne grupy, których idee określano jako antytrynitaryzm (nieuznający dogmatu o Trójcy Świętej jako niezgodnego z Biblią) a. unitarianizm (z łac. unitas: jedność; głoszący, że Bóg jest jeden, w jednej osobie). Arianami na terenie Rzeczpospolitej nazywano członków powstałego w XVI w. kościoła braci polskich (inne nazwy: chrystianie a. socynianie od nazwiska jednego z ważnych przedstawicieli ruchu, Fausta Socyna); do istotnych elementów ich nauki należał postulat nieużywania broni; głównymi ośrodkami ruchu były, słynące również z ożywionej działalności wydawniczej, Raków i Pińczów; bracia polscy zostali wygnani z Polski na mocy uchwały sejmu w 1658 r. [przypis redakcyjny]

19. per nexum sanguinis — dla związków krwi. [przypis redakcyjny]

20. wziątek — tu: łup, zdobycz wojenna. [przypis edytorski]

21. trzecia potrzeba — trzydniowa bitwa pod Warszawą 28–30 lipca 1656. [przypis redakcyjny]

22. Witemberk — właśc. Arwid Wittenberg, Arvid (1606–1657), feldmarszałek szwedzki, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego, wzięty do niewoli zmarł w następnym roku w twierdzy w Zamościu. [przypis redakcyjny]

23. kurfistrz brandoburski — Fryderyk Wilhelm (1680–1688), kurfirst brandenburski, zw. elektorem wielkim. [przypis redakcyjny]

24. auksyliarny (z łac.) — posiłkowy. [przypis redakcyjny]

25. Warka — miasto nad Pilicą; wspomniana tu bitwa miała miejsce 7 kwietnia 1656, a więc przed bitwami pod Gnieznem i Warszawą. Nieścisłość ta stanowi jeden z dowodów, że Pasek pisał Pamiętniki w późniejszym wieku, a nie notował wydarzenia na bieżąco. [przypis redakcyjny]

26. Czarniecki, Stefan (1599–1665) — kasztelan kijowski (1655), następnie wojewoda ruski (1657) i kijowski (1664), niemal na łożu śmierci uhonorowany godnością hetmana polnego koronnego (1665). [przypis redakcyjny]

27. nutare coepit (łac.) — chwiać się poczęła. [przypis redakcyjny]

28. inter viscera (łac.) — we wnętrzu; tu: w granicach Polski. [przypis redakcyjny]

29. pod Trzemeszną — bitwa 24 sierpnia 1656 r.; Trzemeszna: dziś Strzemeszna, miejscowość położona w okolicach Rawy, pierwotna nazwa pochodziła od słowa trzemcha: czeremcha. [przypis redakcyjny]

30. dwa tysiąca — daw. forma liczby podwójnej (obok pojedynczej i mnogiej); dziś: dwa tysiące. [przypis edytorski]

31. orda krymska — Tatarzy krymscy. [przypis redakcyjny]

32. sześć tysięcy — liczba przesadzona; Pasek, nie będąc historykiem, opisuje okoliczności bitwy tak, jak mu się wydawało jako naocznemu świadkowi i uczestnikowi walk; Kochowski pisze o około pięciu tysiącach Szwedów pod Trzemeszną (wraz z taborami), współcześnie natomiast przyjmuje się liczbę ok. tysiąca żołnierzy szwedzkich. [przypis redakcyjny]

33. nec nuntius cladis (łac.) — ani zwiastun klęski. [przypis redakcyjny]

34. po staremuż — po staremu, po dawnemu, tak samo. [przypis redakcyjny]

35. egzenterować (z łac). — wyjmować wnętrzności. [przypis redakcyjny]

36. intestina (łac.) — wnętrzności. [przypis redakcyjny]

37. po lassach — dziś: po lasach; manierę siedemnastowieczną stanowiło podwajanie niektórych spółgłosek, najczęściej „s”. [przypis edytorski]

38. znalazszy — dziś popr.: znalazłszy. [przypis edytorski]

39. pludrak — noszący pludry, tj. z niem. krótkie spodnie z bufiastymi nogawkami, modne wówczas w Europie. [przypis edytorski]

40. sufficit (łac.) — dość. [przypis redakcyjny]

41. sub regimine — pod dowództwem. [przypis redakcyjny]

42. zaciągi — werbunek ochotników. [przypis redakcyjny]

43. zaciągał też (...) krewny mój — werbowanych ochotników opłacano z 1/4 (tj. kwarty) dochodów z dóbr królewskich (stąd oddziały te nazywano wojskiem kwarcianym w przeciwieństwie do pospolitego ruszenia, do którego był obowiązany każdy szlachcic zdolny do noszenia broni); zaciągi przeprowadzali dowódcy, wypłacając z góry część żołdu. [przypis edytorski]

44. Rakocy — Jerzy II Rakoczy, książę siedmiogrodzki (1648–1660). [przypis redakcyjny]

45. tęskno go było z pokojem — znudził go pokój. [przypis edytorski]

46. ob caricas Atticas (łac.) — dla fig attyckich. [przypis redakcyjny]

47. alterum tantum (łac.) — drugie tyle. [przypis redakcyjny]

48. dzięgiel — roślina o mocnym zapachu i ostrym smaku; w przysłowiu: dać kminu z dzięgielem, tzn. dotknąć do żywego, dać się we znaki, dokuczyć. [przypis redakcyjny]

49. Jerzy Sebastian Lubomirski (1616–1667) — marszałek wielki koronny, hetman polny koronny, późniejszy rokoszanin; w odwecie za najazd na Rzeczpospolitą podjął dwutygodniową wyprawę na Węgry, gdzie spustoszył posiadłości Rakoczego. [przypis redakcyjny]

50. sam się w nasze ręce dostał, potem uczyniwszy targ o swoję skórę — otoczony przez wojska polskie pod Czarnym Ostrowem na Podolu, Rakoczy skapitulował i został zmuszony do zawarcia układu, w którym m. in. zobowiązał się wypłacić milion dwieście tysięcy złp. niby „na żołd wojsku”, a w rzeczywistości jako okup za to, by puszczono go wolno. [przypis redakcyjny]

51. kałauz (z tur.) — przewodnik; kałauzować: odprowadzać pod strażą. [przypis redakcyjny]

52. samokilk — sam z kilku towarzyszami. [przypis redakcyjny]

53. in opptigneratione (łac.) — w zastaw. [przypis redakcyjny]

54. wielgomożnych grofów Katanów — zakładnikami byli magnaci: Stefan Apaffi (mający za żonę rodzoną siostrę matki Rakoczego) i Jerzy Gyjeröffi; katan (z węg.): żołnierz (Pasek przekształcił rzecz. pospolity w nazwisko). [przypis redakcyjny]

55. Łańcut — miasto w województwie podkarpackim, położone na wschód od Rzeszowa; niegdyś należało do hetmana Lubomirskiego, tu od XV wieku wznosił się zamek. [przypis redakcyjny]

56. praesagia (łac.) — wróżby. [przypis redakcyjny]

57. weryfikować się (z łac.) — sprawdzać się. [przypis redakcyjny]

58. Drahim — dziś: Drawsko; miejscowość położona na płd. od Koszalina; zastawione w tym roku elektorowi, przepadło później dla Polski. [przypis redakcyjny]

59. in decursu Augusti (łac.) — pod koniec sierpnia. [przypis redakcyjny]

60. na sukurs — na pomoc; też: przyjść w sukurs. [przypis edytorski]

61. król duński — Fryderyk III (1648–1670). [przypis redakcyjny]

62. aversionem (łac. forma B.) — odwrócenie; tu: rozerwanie sił nieprzyjacielskich. [przypis redakcyjny]

63. ex commiseratione (łac.) — z użalenia się. [przypis redakcyjny]

64. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

65. ab antiquo (łac.) — od dawna. [przypis redakcyjny]

66. innatum (łac.) — wrodzone. [przypis redakcyjny]

67. odium (łac.) — nienawiść. [przypis redakcyjny]

68. in vicinitate inimicitias, nactus occasionem (łac.) — jak to między sąsiadami, waśnie, korzystając z nadarzającej się sposobności. [przypis redakcyjny]

69. był zabawny (daw.) — był zajęty; zabawiać się (daw.): zajmować się. [przypis edytorski]

70. oppressit (łac.) — przycisnął. [przypis redakcyjny]

71. koloryzować — przedstawiać w piękniejszym niż w rzeczywistości świetle, korzystniej. [przypis redakcyjny]

72. per amorem gentis nostrae (łac.) — z miłości ku narodowi naszemu. [przypis redakcyjny]

73. pacta (łac.) — układy. [przypis redakcyjny]

74. cesarz — Leopold I, cesarz niem. 1658–1705. [przypis redakcyjny]

75. cesarz wymówił się paktami — mowa o pokoju westfalskim 1648 r., który położył kres wojnie trzydziestoletniej. [przypis redakcyjny]

76. ekskuzacyja (z łac.) — usprawiedliwienie. [przypis edytorski]

77. protunc (łac.) — wtenczas. [przypis redakcyjny]

78. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

79. Montecuccoli, Rajmund (1608–1681) — generał cesarski, książę Melfi i państwa niem. [przypis redakcyjny]

80. kommonikiem — właśc. komonikiem; od komoń (ukr., ros.): koń; samą jazdą, bez taboru. [przypis redakcyjny]

81. in persona (łac.) — dosł. w osobie; jako przedstwiciel. [przypis redakcyjny]

82. quasi supremum caput (łac.) — niejako najwyższą głową tj. naczelnym wodzem. [przypis redakcyjny]

83. Czaplinek — miejscowość na płd.-wsch. od Drawska. [przypis redakcyjny]

84. alterować (daw.) — niepokoić, martwić, smucić. [przypis edytorski]

85. conclusum (łac.) — postanowione. [przypis redakcyjny]

86. zasługi — wysłużony żołd. [przypis redakcyjny]

87. poczet — czeladź pocztowa, szeregowi. [przypis redakcyjny]

88. suplikować (daw.) — pokornie prosić. [przypis edytorski]

89. Cieletnice — dziś: Sulęcin na płd. od Gorzowa; wówczas miejscowość w Brandenburgii. Wojsko zapewne najpierw dotarło do Międzyrzecza należącego jeszcze do Polski. [przypis redakcyjny]

90. Międzyrzecz — miejscowość na wschód od Sulęcina, leżące przy złączeniu rzek Odry i Raklicy (stąd nazwa). [przypis redakcyjny]

91. kompania — towarzystwo, szlachta służąca pod chorągwią. [przypis redakcyjny]

92. czeladź — chodzi o żołnierzy pocztowych czyli szeregowych, których każdy członek kompanii (towarzysz, szlachcic służący w chorągwi) miał od 2 do 3 lub o czeladź w znaczeniu służby zajmującej się końmi, wozami, kuchnią itp. [przypis redakcyjny]

93. powiatowe chorągwie — chorągwie zaciągane w zastępstwie pospolitego ruszenia przez poszczególne ziemie (powiaty) i opłacane z podatków ustalonych przez sejmiki ziemskie; nazwane są tu one nowo zaciężnymi, ponieważ dopiero w 1652 r. sejm powiększył w ten sposób liczbę wojska, nakładając na poszczególne powiaty województw obowiązek utrzymania dodatkowych chorągwi. [przypis redakcyjny]

94. starosta osiecki — Franciszek Czarnkowski. [przypis redakcyjny]

95. Opaliński, Piotr (1600–1661) — wojewoda podlaski, a następnie kaliski. [przypis redakcyjny]

96. Zamojski, Jan (1627–1665) — wojewoda sandomierski (1659), kijowski (1658), podczaszy wielki koronny od 1655, krajczy wielki koronny od 1653, generał ziem podolskich od 1637, starosta kałuski i rostocki; nosił przydomek „Sobiepan” ze względu na swą niezależność; trzeci ordynat zamojski; podczas potopu szwedzkiego pozostał wierny królowi Janowi Kazimierzowi, w 1656 r. odparł siły szwedzkie spod Zamościa i uczestniczył w bitwie pod Warką; w 1658 r. poślubił Marię Kazimierę d`Arquien, późniejszą żonę króla Jana III Sobieskiego. [przypis redakcyjny]

97. husarze (z węg. huszár) — wyborowa jazda polska, odznaczająca się zbytkownym strojem i kosztownym uzbrojeniem ze skrzydłami u pleców; uzbrojenie husarzy stanowiły: szabla u boku, koncerz pod kolanem, młot do rozbijania zbroi nieprzyjacielskiej, kopia o długości 8,5 łokcia (tj. ok. 5 m) oraz pistolety. [przypis redakcyjny]

98. verius dicam (łac.) — prawdę mówiąc. [przypis redakcyjny]

99. przy chorągwi sześć towarzystwa a namiestnik — chorągwią dowodził zwykle zastępca rotmistrza (porucznik), który zaciągał do niej ochotników; zastępcą tymczasowym porucznika był namiestnik, jeden z towarzyszy. [przypis redakcyjny]

100. kilim (z pers.) — tu: gruby płaszcz, gunia; rodzaj kobierca. [przypis redakcyjny]

101. O gloriosa Domina (łac.) — O chwalebna Pani. [przypis edytorski]

102. pro bono omine (łac.) — za dobrą wróżbę. [przypis redakcyjny]

103. poszedszy — dziś popr.: poszedłszy. [przypis edytorski]

104. honorifice (łac.) — ze czcią, grzecznie, uprzejmie. [przypis redakcyjny]

105. Kiestrzyn — miasto położone przy ujściu Warty do Odry; wówczas należące do Brandenburgii. [przypis redakcyjny]

106. bandelet (z fr.) — właśc. bandolet, strzelba, rodzaj karabinka. [przypis redakcyjny]

107. majdan (z tur.) — plac wolny w obozie, rynek. [przypis redakcyjny]

108. Nibel — Nyböl, miasteczko w płd.-zach. Danii. [przypis redakcyjny]

109. Apenrade — miasto w płd. Danii nad małym Bełtem. [przypis redakcyjny]

110. Hadersleben — Haderslev, miasto w płd.-zach. Danii, na płn. od Apenrade. [przypis redakcyjny]

111. Wojewoda — tu: Czarniecki. [przypis redakcyjny]

112. dragonia — w XVII w. konna piechota (przemieszczająca się na koniach, zaś do bitwy stawała pieszo), uzbrojona w piki lub berdysze (topory o szerokim, zakrzywionym ostrzu) i broń palną. [przypis redakcyjny]

113. Koldynk — Kolding, Koldynga; miasto w Jutlandii nad fiordem o tej samej nazwie. [przypis redakcyjny]

114. Horsens — miasto nadmorskie w zach. Jutlandii, na płn. od Kolding. [przypis redakcyjny]

115. regimentarz — dowódca znaczniejszej siły zbrojnej; tu: Czarniecki. [przypis redakcyjny]

116. iniuriam recentem (łac.) — świeżą krzywdę. [przypis redakcyjny]

117. dostał kupić — można było kupić. [przypis edytorski]

118. petercyment — wino Malaga, słodkie, czerwone wino hiszp. z podsuszonych winogron; właśc. Pedro Ximenes, zniekształcone do: Petersimenis, a nast. spolszczone. [przypis redakcyjny]

119. o male — mało. [przypis redakcyjny]

120. ziemia rznięta a suszona — torf. [przypis redakcyjny]

121. nad zamiar — nadspodziewanie (dużo). [przypis redakcyjny]

122. namieniłem — dziś: nadmieniłem. [przypis edytorski]

123. obieszą — obwieszą, powieszą. [przypis edytorski]

124. a septemtrione (łac.) — od północy. [przypis redakcyjny]

125. szmaga — mały statek kupiecki. [przypis redakcyjny]

126. nadobny (daw.) — ładny, pełen powabu. [przypis edytorski]

127. wieskie i miesckie — wiejskie i miastowe. [przypis edytorski]

128. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

129. do sipienia (daw. gwar.) — do sypiania. [przypis edytorski]

130. ornament (z łac.) — strój, ubiór. [przypis redakcyjny]

131. wiwenda — pożywienie. [przypis redakcyjny]

132. etiam (łac.) — nawet. [przypis redakcyjny]

133. circumspecte (łac.) — oględnie. [przypis redakcyjny]

134. contra fidem (łac.) — przeciw wierze. [przypis redakcyjny]

135. gloriabantur (łac.) — szczycili się. [przypis redakcyjny]

136. Piekarski, Adrian (zm. 1679) — jezuita, od 1610 r. uczył retoryki i filozofii w kolegium kaliskim; poeta, filozof, teolog, historyk; kapelan obozowy, późn. kaznodzieja królewski; wuj Paska. [przypis redakcyjny]

137. kwef (z franc. coiffe) — chusta, zasłona, welon. [przypis redakcyjny]

138. etc. (łac.) — skrót od: et caetera, i tym podobne; odpowiednik pol. itp. [przypis edytorski]

139. minister — tu: duchowny protestancki, pastor. [przypis redakcyjny]

140. stupebant (łac.) — zdumiewali się. [przypis redakcyjny]

141. eremita — pustelnik. [przypis edytorski]

142. exclamavit: O devotionem supra devotiones! alter orat, alter furatur (łac.) — zawołał: O, co za dziwne nabożeństwo: jeden się modli, drugi kradnie. [przypis redakcyjny]

143. recordationem passionis Domini (łac.) — pamiątkę męki Pańskiej. [przypis redakcyjny]

144. starosta kaniowski — Stefan Stanisław Czarniecki (zm. 1703 r.), bratanek Stefana Czarnieckiego; brał udział we wszystkich wojnach za panowania Jana Kazimierza, Michała Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, wsławił się odwagą m. in. w bitwie pod Chocimiem, walczył pod Wiedniem i pod Parkanami; za swe zasługi wojenne otrzymał starostwa: kaniowskie, lipnickie i brańskie, w 1671 r. został pisarzem polnym koronnym, był marszałkiem sejmu pacyfikacyjnego w 1673 i marszałkiem konfederacji gołąbskiej, zawiązanej w obronie króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i jego planów wywikłania Rzeczpospolitej z konfliktu z Turkami; politycznie zagorzały przeciwnik Sobieskiego. [przypis redakcyjny]

145. Wilhelm książę — kurfirst Wilhelm, naczelny dowódca i namiestnik króla polskiego. [przypis edytorski]

146. akomodować się — przystosowywać się. [przypis edytorski]

147. post fata (łac.) — po śmierci. [przypis redakcyjny]

148. poseł — poseł kurfirsta Wilhelma, Jan Hoverbeck. [przypis redakcyjny]

149. exarsit — uniósł się. [przypis redakcyjny]

150. konfundować — wprowadzać w zakłopotanie. [przypis edytorski]

151. absolute (łac.) — stanowczo. [przypis redakcyjny]

152. in persona (łac.) — dosł. w osobie; jako przedstawiciel. [przypis redakcyjny]

153. impreza — sprawa, przedsięwzięcie, wyprawa, bitwa. [przypis redakcyjny]

154. ich — tj. płócien. [przypis redakcyjny]

155. podostatkiem — dziś: pod dostatkiem. [przypis edytorski]

156. poprawić się — przyjść do siebie, utyć. [przypis redakcyjny]

157. Aż tam już radzą, jako się podszańcować (...) — Najwyraźniej kopista opuścił w tym miejscu cały ustęp opisujący zdobycie Koldyngi; uzupełnienie z pamiętnika Jakuba Łosia (Kraków 1858, str. 37): „Co gdy się tu (na Alsen) tak szczęśliwie rzeczy nam wiodły, Szwedzi, z Fryderychsortu wyszedszy, wzięli pod naszymi Kolding zamek i miasto, kędy rezydencyja bywała królów duńskich; wojsko wszystko z kwater spędzili, tabor wzięli i zgoła sromotnie nasi tam spędzeni. Co gdy usłyszał p. wojewoda ruski, dniem i nocą bieżał do Hadersleben, a tam w wigilią Bożego Narodzenia stanąwszy i ledwie koni popasszy, na całą noc poszedł ku Koldingowi, od którego o milę cicho przenocowawszy, przede dniem na godzin dwie pod Koldingiem stanął; a tak dragoniej, której jego tylko był regiment jeden pod p. Tetwinem, a czeladzi z koni kazawszy, którzy tylko po snopie słomy mieli za tarcze, do szturmu iść kazał”. [przypis redakcyjny]

158. strażnik — urzędnik wojskowy, czuwający nad strażami obozowymi, utrzymujący karność i porządek w obozie; był nim wymieniony niżej Piotr Mężyński. [przypis redakcyjny]

159. wołosza — tu: lekka jazda, składająca się głównie z ochotników wołoskich. [przypis redakcyjny]

160. żeby się rozjechali (...) o przyczynie — tj. z przyczyny siekier, o które się mieli wystarać. [przypis redakcyjny]

161. sam — tu: Czarniecki. [przypis redakcyjny]

162. egzorta (z łac. exhortatio: napominanie) — kazanie. [przypis edytorski]

163. victima (łac.) — ofiara. [przypis redakcyjny]

164. konsekrować — poświęcić. [przypis redakcyjny]

165. sprofanowany — zbezczeszczony. [przypis redakcyjny]

166. pretensja — tu: uraza, obraza. [przypis redakcyjny]

167. kompensować — nagradzać. [przypis redakcyjny]

168. actiones (łac.) — czyny. [przypis redakcyjny]

169. vindica honorem Filii Tui (łac.) — broń czci Syna Twego. [przypis redakcyjny]

170. zaszczyt (daw.) — obrona; por. daw. szczyt: tarcza. [przypis redakcyjny]

171. cyrkumstancje (z łac.) — okoliczności towarzyszące; tu: okolicznościowe modlitwy, obrządki). [przypis redakcyjny]

172. vitium (łac.) — wada. [przypis redakcyjny]

173. parol (z fr.) — słowo, słowo honoru; tu: słowne poręczenie zachowania przy życiu. [przypis redakcyjny]

174. Piaseczyński, Kazimierz — pułkownik, starosta ostrołęcki i mławski. [przypis redakcyjny]

175. semenowie (z tur.) — wyborowe wojsko, tu: nazwa kozaków pod rotmistrzem Kobyłeckim. [przypis redakcyjny]

176. kałkan (z tur.) — tarcza okrągła. [przypis redakcyjny]

177. in memoriam (łac.) — na pamiątkę. [przypis redakcyjny]

178. Już pochwalmy króla tego — początkowy wers kolędy z poł. XVI w. [przypis edytorski]

179. chorągiew pancerna — jazda lżejsza od husarzy; opancerzenie jeźdźców składało się z kolczugi (zbroi kolczej wykonanej z metalowych kółek tzw. daw. kolców), misiurki (tj. hełmu składającego się z metalowej misy na górze głowy oraz kaptura kolczego) okrywającej głowę, policzki, podbródek i ramiona; broń pancernych stanowiły dzidy z proporcem, szable, karabiny i pistolety; posługiwali się także łukami. Pasek służył w królewskiej chorągwi pancernej. [przypis redakcyjny]

180. powytykano dziesięcinę — zginął co dziesiąty; dziesięcina: co dziesiąty snop zboża, przeznaczony (wytykany na polu) dla duchownego. [przypis redakcyjny]

181. wataha (z tatar.) — czereda, banda. [przypis redakcyjny]

182. pinczowski piecek gość obiega wkoło — w XVII w. sławna była łaźnia w Pińczowie, zbudowana Myszkowskich wedle wzorów włoskich, „ jeden dziw polski”, jak ją nazywa nieznany autor rzadkiego dziełka „Wizerunk łaźnie pinczowskiej”, o którym obszerną wiadomość podał niepodpisany autor w „Dzienniku Wileńskim” 1829, t. VIII, str. 371–387. W tej to łaźni znajdował się: ... gmaszek mały,/ Ale bardzo okazały./ Jest w nim stolik marmurowy,/ Piecek do suszenia głowy,/ Jest prawie na kształt wieżyczki,/ Płomień grzeje strony wszytki,/ Wkoło go można obieżeć... Pasek, człowiek ciekawy, a przy tym bliski sąsiad Pińczowa (od r. 1667), musiał dobrze znać i podziwiać ten dziwny „piecek” w łaźni pińczowskiej, co go to „wkoło można obieżeć”, i użył go tu do porównania. Przepisywacz zaczął pisać: pin[cz]owski, ale nie rozumiejąc zwrotu, wolał go następnie całkiem opuścić; tak też postąpili wszyscy wydawcy, nie zaznaczywszy luki, przez co powstał zwrot zgoła niezrozumiały. [przypis redakcyjny]

183. interim (łac.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

184. muszkieterowie — piechota, uzbrojona w ciężką broń palną, muszkiety. [przypis redakcyjny]

185. co to znać, co stamtąd uciekli, powiedzieli (...) — Szwedzi, co uciekli z narożnika, powiedzieli muszkieterom, że Polacy przez okno wdzierają się do twierdzy. [przypis redakcyjny]

186. signum (łac.) — znak. [przypis redakcyjny]

187. kwater — pardon. [przypis redakcyjny]

188. miesiącem — w kształcie półksiężyca. [przypis edytorski]

189. Tetwin — Todwen, Jan; dowódca dragonii, podkomorzy derpski, służył w cudzoziemskim regimencie; nawrócony na katolicyzm; przez sejm 1667 r. został wyznaczony komisarzem do rewizji fortecy Kamieńca Podolskiego. [przypis redakcyjny]

190. oberszterlejtnant — podpułkownik. [przypis edytorski]

191. sam — tu. [przypis redakcyjny]

192. Leszczyński, Wacław — krajczy koronny i poseł sejmowy, potem starosta kowelski i wojewoda podlaski; rotmistrz chorągwi kozackiej. [przypis redakcyjny]

193. zdrajca — tu: łotr, złoczyńca. [przypis edytorski]

194. balasy — poręcze naokoło balkonu, okien itp.; tu: pisownia z podwojoną spółgłoską, zgodnie z manierą XVII w. [przypis redakcyjny]

195. in integro (łac.) — w całości. [przypis redakcyjny]

196. pactwa — dziwoląg. [przypis redakcyjny]

197. in forma (łac.) — w kształcie. [przypis redakcyjny]

198. directe (łac.) — wprost. [przypis redakcyjny]

199. w sandomierskim zamku — w r. 1666 Szwedzi wyparci z Sandomierza ustępując wysadzili zamek; wybuch zabił ok. 500 Polaków. [przypis redakcyjny]

200. spectaculum (łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

201. in laudem dominicae Nativitatis (łac.) — na uroczysty obchód Bożego Narodzenia. [przypis redakcyjny]

202. Radziejowski, Hieronim (1612–1667) — podkanclerzy koronny, starosta sochaczewski i łomżyński, wojewoda inflancki (1667); po osobistym zatargu z królem Janem Kazimierzem skazany na banicję i infamię, skompromitowany wobec szlachty ze względu na kontakty z Chmielnickim, opuścił Polskę i służył królowi szwedzkiemu podczas najazdu na Rzeczpospolitą; w 1656 r. aresztowany przez Szwedów, oskarżony o zdradę interesów Karola Gustawa, był więziony w twierdzy w w Malborku, a następnie w zamku Orebro w Szwecji przez blisko cztery lata; po podpisaniu pokoju ze Szwecją w 1660 r. uwolniony dzięki wstawiennictwu króla polskiego, rehabilitowany, wrócił do Polski, wiernie stojąc przy królu, również w czasie rokoszu Lubomirskiego; został wysłany jako poseł do Turcji, gdzie zmarł na chorobę zakaźną w Adrianopolu. [przypis redakcyjny]

203. Korycki, Krzysztof (zm. 1676) — podkomorzy chełmiński „żołnierz w wielu ekspedycyjach doświadczony, i lubo po stronie szwedzkiej podczas wojny przy Szwedzie zostający, nic jednak Rzeczypospolitej nie szkodzący, ale i w wielu materyjach Rzeczypospolitej pomagający, a potem w różnych ekspedycyjach ten swój error, jeśli był jaki, odwagami nadgradzający” (Jemiołowski). [przypis redakcyjny]

204. Te Deum laudamus — Ciebie Boga wychwalamy; pierwszy wers pieśni kościelnej. [przypis edytorski]

205. do mszej (daw. forma D.) — dziś: do mszy. [przypis edytorski]

206. ujuszony — zakrwawiony; por. jucha: krew. [przypis edytorski]

207. luźni — luźna czeladź. [przypis redakcyjny]

208. suplement — zasiłek. [przypis redakcyjny]

209. utrumque (łac.) — jedno i drugie; tu: armaty i piechotę. [przypis redakcyjny]

210. mięsopust (daw.) — karnawał. [przypis edytorski]

211. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]

212. insuła (z łac.) — wyspa. [przypis edytorski]

213. Alsen — wyspa Als przedzielona od Szlezwiku Małym Bełtem; zdobył ją Czarniecki już w grudniu 1658 roku, o czym tu Pasek nie pamięta. [przypis redakcyjny]

214. praesidium (łac.) — załoga. [przypis redakcyjny]

215. po staremu — tu: nadal, tak samo. [przypis edytorski]

216. rekognoscencja (z łac.) — rozpoznanie; zwiady. [przypis redakcyjny]

217. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

218. ad victum (łac.) — żywność; por. wikt. [przypis redakcyjny]

219. odcięni — dziś: odcięli. [przypis edytorski]

220. praesidiarii (łac. B.) — obrońcy. [przypis redakcyjny]

221. było pływać — można było przepłynąć; jako na Pragę z Warszawy: szerokość Małego Bełtu wynosiła 500 m, nieco mniej niż szerokość Wisły pod Warszawą. [przypis redakcyjny]

222. rezolucyja — odwilż. [przypis redakcyjny]

223. lubo — tu: czy. [przypis edytorski]

224. przewlec się — przebrać się. [przypis edytorski]

225. ordynans — zarządzenie. [przypis redakcyjny]

226. wziąn — dziś popr.: wziął. [przypis edytorski]

227. gloriose (łac.) — chwalebnie. [przypis redakcyjny]

228. Frederichs-Odde — nazwa daw. fortecy; dziś: miasto Fridericia. [przypis redakcyjny]

229. czupel — cypel, klin. [przypis redakcyjny]

230. lubośmy — choć żeśmy. [przypis edytorski]

231. kartan — rodzaj działa. [przypis redakcyjny]

232. krwie (daw.) — dziś forma D. lp: krwi. [przypis edytorski]

233. Aarhusen — miasto na wsch. wybrzeżu Jutlandii nad Kategatem. [przypis redakcyjny]

234. naszę — dziś forma B. lp r.ż: naszą. [przypis edytorski]

235. Hoerning — w rękopisie Hurnum; wieś odległa o dwie mile na płd. zachód od Aarhusen. [przypis redakcyjny]

236. przystawstwo — dostarczanie żywności i pieniędzy na potrzeby wojska. [przypis redakcyjny]

237. Ebeltoft — port w Jutlandii na wschód od Aarhusen, nad zatoką tejże nazwy. [przypis redakcyjny]

238. cum attinentiis (łac.) — z przyległościami. [przypis redakcyjny]

239. progredi (łac.) — postępować naprzód. [przypis redakcyjny]

240. Suder-Jutlant — południowa Jutlandia. [przypis redakcyjny]

241. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny, ze względu na to. [przypis redakcyjny]

242. snadny (daw.) — łatwy. [przypis edytorski]

243. deputacja — delegacja. [przypis edytorski]

244. respekt — ze względu na. [przypis redakcyjny]

245. dyfferencyja — różnica. [przypis redakcyjny]

246. i taka właśnie dyfferencyja mowy Jutlantczyków od niemieckiej, jako Łotwa albo Żmudź od Polakow — Pasek o tyle tylko ma słuszność, że Duńczycy nie rozumieją Niemców, w istocie różnica między jęz. łotewskim lub litewskim a polskim jest daleko większa niż między duńskim a niemieckim. [przypis redakcyjny]

247. ad meridiem (łac.) — ku południowi. [przypis redakcyjny]

248. ad septemtrionem (łac.) — ku północy. [przypis redakcyjny]

249. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]

250. wał (daw.) — fala. [przypis edytorski]

251. visibiliter (łac.) — widocznie. [przypis redakcyjny]

252. cobyście nie nawiedzili Koppenhagen — Kopenhaga była oblegana przez Szwedów. [przypis redakcyjny]

253. Kannder dejcz? — mówisz po niemiecku? [przypis edytorski]

254. Niks — nie; nic. [przypis edytorski]

255. itialiano pierla, franciezo? — mówisz po włosku, po francusku? [przypis edytorski]

256. Gielt (z niem. Geld) — pieniądze. [przypis edytorski]

257. lingua usitata (łac.) — język zwyczajny. [przypis redakcyjny]

258. Fryderyka — tj. Fiedrichs-Odde. [przypis edytorski]

259. peregrynować — podróżować. [przypis redakcyjny]

260. ego saluto Dominationem Vestram (łac.) — Witam Waszmość Pana. [przypis redakcyjny]

261. lingua nativa (łac.) — językiem przyrodzonym, ojczystym. [przypis redakcyjny]

262. iste est interpres meorum et vestrorum desideriorum (łac.) — oto jest tłumacz życzeń moich i waszych. [przypis redakcyjny]

263. Niemcy — dla Paska Duńczycy są Niemcami, gdyż się z nimi zmówić nie można. [przypis redakcyjny]

264. interpretes (łac.) — tłumacze. [przypis redakcyjny]

265. infestować — nagabywać. [przypis redakcyjny]

266. starosta bratyjański — Aleksander Polanowski, porucznik chorągwi Adama Działyńskiego, starosty bratjańskiego. [przypis redakcyjny]

267. conditionaliter (łac.) — pod warunkiem. [przypis redakcyjny]

268. bonus interpres (łac.) — dobry tłumacz. [przypis redakcyjny]

269. sam — tu. [przypis redakcyjny]

270. contra constitutum (łac.) — wbrew postanowieniu. [przypis redakcyjny]

271. lubo znać — choć widać, choć można poznać. [przypis edytorski]

272. foederati (łac.) — sprzymierzeni. [przypis redakcyjny]

273. conclusum (łac.) — postanowiono. [przypis redakcyjny]

274. alias (łac.) — albo. [przypis redakcyjny]

275. in victualibus (łac.) — co do żywności. [przypis redakcyjny]

276. niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]

277. zgiąn — dziś popr.: zgiął. [przypis edytorski]

278. zelota — gorliwy wyznawca jakiejś religii. [przypis edytorski]

279. konfudować — zbijać z tropu, zawstydzać, wprawiać w zakłopotanie. [przypis edytorski]

280. genera (łac.) — rodzaje. [przypis redakcyjny]

281. species (łac.) — kształty. [przypis redakcyjny]

282. Hic est piscis, quem Sua Dominatio diabolum nominavit (łac.) — Oto ryba, którą Waszmość nazwał diabłem. [przypis redakcyjny]

283. skonfundować się — zmieszać się. [przypis redakcyjny]

284. przezwiska jej nie pamiętam (...), a po tej skórze haczki — jest to opis ryby o nazwie raja, odmiana płaszczki. [przypis edytorski]

285. siła (daw.) — dużo, mnóstwo, moc. [przypis edytorski]

286. rekreacja — tu: rozrywka. [przypis redakcyjny]

287. pojazda — wiosło. [przypis redakcyjny]

288. latr a. łatr (z niem.) — sążeń; antropometryczna jednostka długości (tzw. siąg: zasięg rozpostartych ramion), w okresie starop. wynosząca ok. 1,7 m. [przypis redakcyjny]

289. in profundo (łac.) — w głębi. [przypis redakcyjny]

290. reperkusyja — reperkusja (z łac.) dosł: odbicie; tu: odbicie promieni. [przypis redakcyjny]

291. garzć — dziś popr.: garść. [przypis edytorski]

292. ziemie — dziś popr. forma D. lp: ziemi. [przypis edytorski]

293. Ryf wan Anout — rafa k. wyspy Anholt. [przypis redakcyjny]

294. inter rudera (łac.) — wśród ruin. [przypis redakcyjny]

295. z ruśnice — z rusznicy. [przypis edytorski]

296. morze igrało — morze było wzburzone. [przypis redakcyjny]

297. Zelandia — największa z wysp duńskich (z Kopenhaga), położona na wsch. od Jutlandii. [przypis redakcyjny]

298. Ecce (...) forte civitas (łac.) — Oto po lewej widać właśnie miasto. [przypis redakcyjny]

299. Deus avertat (...) nostra civitas (łac.) — Boże uchowaj, by się nam po lewej ukazało; po prawej powinno być nasze miasto. [przypis redakcyjny]

300. Nyköping — miasto na zach. wybrzeżu Zelandii, naprzeciw Ebeltoft. [przypis redakcyjny]

301. Werdo (z niem.) — kto tam; zniekształcone: Wer ist da? [przypis edytorski]

302. gubernator (z łac.) — tu: sternik. [przypis redakcyjny]

303. Dicas (...) piscatores (łac.) — Powiedz, że jesteśmy rybakami. [przypis redakcyjny]

304. pojazd — wiosło. [przypis redakcyjny]

305. Ecce ibi (...) iaculantur (łac.) — Oto tam, widzicie, tam jest Aarhusen, gdzie strzelają. [przypis redakcyjny]

306. O, per Deum (...) iaculantur (łac.) — O, na Boga! to nie Aarhusen, ale Kopenhaga, gdzie strzelają przy oblężeniu. [przypis redakcyjny]

307. jem — dziś popr.: im. [przypis edytorski]

308. Resurrectionis Domini (łac.) — Zmartwychwstanie Pańskie. [przypis redakcyjny]

309. Evasimus (...) laborandum est (łac.) — Uszliśmy rąk jednego nieprzyjaciela, drugi grozi nam sroższy, mianowicie burza. Módlmy się i pracujmy. [przypis redakcyjny]

310. wał (daw.) — fala. [przypis edytorski]

311. Qui nescit (...) mare (łac.) — Kto nie umie się modlić, niech się puści na morze. [przypis redakcyjny]

312. bulwark (z niem.) — grobla murowana, molo. [przypis redakcyjny]

313. nieszpór — nabożeństwo wieczorne; dziś zwykle w lm: nieszpory. [przypis edytorski]

314. terminy (daw.) — opały; kłopoty. [przypis edytorski]

315. regimentarz — tu: Czarniecki. [przypis redakcyjny]

316. regnum Sueticum (łac.) — królestwo szwedzkie. [przypis edytorski]

317. honoris palmam (łac.) — palmę sławy, cały zaszczyt. [przypis redakcyjny]

318. regnum — królestwo. [przypis redakcyjny]

319. duszny — tu: duchowy, niematerialny. [przypis edytorski]

320. regna (lm) — królestwa. [przypis redakcyjny]

321. maniera — tu: sposób. [przypis redakcyjny]

322. konserwować — zachować. [przypis redakcyjny]

323. gonduła (z wł.) — łódź, barka. [przypis redakcyjny]

324. błąd — tu: błądzenie. [przypis redakcyjny]

325. Niedziela Przewodnia — pierwsza niedziela po Wielkiejnocy. [przypis redakcyjny]

326. periculose (łac.) — niebezpiecznie. [przypis redakcyjny]

327. amirał holenderski — Jakub Wassenauer Opdam. [przypis redakcyjny]

328. ex consilio generali (łac.) — na wspólnej (generalnej) naradzie. [przypis redakcyjny]

329. continue (łac.) — ustawicznie, stale, ciągle. [przypis redakcyjny]

330. teorba właśc. teorban — lutnia basowa. [przypis redakcyjny]

331. convaluit (łac.) — ozdrowiał. [przypis redakcyjny]

332. Fionia — wyspa duńska między Zelandią a Jutlandią. [przypis redakcyjny]

333. impedyment (z łac.) — zawada, przeszkoda. [przypis edytorski]

334. princeps Auriacus — książę Oranii; Wilhelm II. [przypis redakcyjny]

335. kumać się — bratać się; por. daw. kum: sąsiad a. kuzyn. [przypis edytorski]

336. niepyszny — tu: pozbawiony pychy. [przypis edytorski]

337. wyszedszy — dziś popr.: wszedłszy. [przypis edytorski]

338. Isti duo (...) impedient (łac.) — Te dwa okręty nie zakłócą nam obiadu. [przypis redakcyjny]

339. upatrować — dziś popr.: wypatrywać. [przypis edytorski]

340. bandera — sztandar na okręcie, flaga. [przypis redakcyjny]

341. perspektywa — luneta. [przypis edytorski]

342. capere (łac.) — objąć. [przypis redakcyjny]

343. circumvenire (łac.) — otoczyć. [przypis redakcyjny]

344. puszkarze — artylerzyści. [przypis redakcyjny]

345. ad gubernium (łac.) — do kierowania. [przypis redakcyjny]

346. awizować — uwiadomić. [przypis redakcyjny]

347. Forsan (...) civitatem (łac.) — Może wypada wam wrócić do miasta. [przypis redakcyjny]

348. manebimus adhuc (łac.) — zostaniemy jeszcze. [przypis redakcyjny]

349. przypadną na lewe skrzydło — bitwa ta, niepomyślna dla sprzymierzonych Holendrów i Duńczyków, została stoczona 23 lipca 1659. [przypis redakcyjny]

350. obuch — dziś popr.: obu. [przypis edytorski]

351. lawirować — płynąć zakosami, raz w jedną, raz w drugą stronę. [przypis redakcyjny]

352. et interim (łac.) — a tymczasem. [przypis redakcyjny]

353. armować się — uzbrajać się. [przypis redakcyjny]

354. wymoderować się — uszykować się. [przypis redakcyjny]

355. chromiąc — kulejąc. [przypis edytorski]

356. wyhysować — podnieść do góry. [przypis redakcyjny]

357. spectaculum (łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

358. pignora (łac.) — klejnoty, kosztowności. [przypis redakcyjny]

359. comestibilium (łac.) — rzeczy do jedzenia. [przypis redakcyjny]

360. vestimentorum (łac.) — szaty. [przypis redakcyjny]

361. sufficit (łac.) — dość. [przypis redakcyjny]

362. adaptowany — przystosowany. [przypis redakcyjny]

363. haf (z isl.) — port. [przypis redakcyjny]

364. mutilationem (łac. forma B.) — okaleczenie. [przypis redakcyjny]

365. sufficit (łac.) — dość. [przypis redakcyjny]

366. garuga (z hol.) — wiatr boczny. [przypis redakcyjny]

367. scientiam (łac., forma B.) — naukę. [przypis redakcyjny]

368. instrumenta (łac., forma lm) — narzędzia. [przypis redakcyjny]

369. ex profundo (łac.) — z głębi. [przypis redakcyjny]

370. okrętny — tu: okrętowy; marynarz. [przypis edytorski]

371. in necessitate (łac.) — w potrzebie. [przypis redakcyjny]

372. in pugna (łac.) — w bitwie. [przypis redakcyjny]

373. debiliores aemulos (łac.) — słabsi nieprzyjaciele. [przypis redakcyjny]

374. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]

375. fryszt (z niem.) — czas wolny, wczas. [przypis redakcyjny]

376. tentacja (daw.) — pokusa. [przypis edytorski]

377. rezolwować się (z łac.) — zdecydować się; odważyć się. [przypis edytorski]

378. przyjaciołami — dziś popr.: przyjaciółmi. [przypis edytorski]

379. cum regressu (...) spe (łac.) — z tylu zapewnieniami przyjaźni przed mym odjazdem, a zarazem z nadzieją. [przypis redakcyjny]

380. przyść — dziś: przyjść. [przypis edytorski]

381. atestacja — poświadczenie; tu w daw. pisowni z podwojoną spółgłoską: attestacyja. [przypis redakcyjny]

382. tameczny — tamtejszy. [przypis edytorski]

383. incolae (łac.) — mieszkańcy. [przypis redakcyjny]

384. gbur (z niem.) — chłop. [przypis redakcyjny]

385. parolu (z fr.) — słowo, słowo honoru. [przypis edytorski]

386. Rypen — Ribe, miasto w płd. Jutlandii, w pobliżu Morza Północnego. [przypis redakcyjny]

387. archiepiscopatu Ripensi (łac.) — z arcybiskupstwa rypeńskiego. [przypis redakcyjny]

388. vergit (...) Fioniam (łac.) — styka się z oceanem od strony Fionii. [przypis redakcyjny]

389. Helsonoriam et Cronoburgum (łac.) — Helsingör i Kronburg. [przypis redakcyjny]

390. directe (łac.) — na wprost. [przypis redakcyjny]

391. ex mari Baltico (łac.) — z morza Bałtyckiego. [przypis redakcyjny]

392. Fridericus, Daniae rex (łac.) — Fryderyk, król Danii; tu: Fryderyk II, który założył twierdzę Kronburg w 1577 r. [przypis redakcyjny]

393. numero (łac.) — z kolei. [przypis redakcyjny]

394. mirabiliter (łac.) — na podziw; wymyslnie. [przypis redakcyjny]

395. in profundo (łac.) — w głębi. [przypis redakcyjny]

396. wynioszszy —dziś popr.: wyniósłszy. [przypis edytorski]

397. insulty — nawałnice. [przypis redakcyjny]

398. vectigal constitutum (łac.) — cło ustanowione. [przypis redakcyjny]

399. portorium (łac.) — opłata portowa. [przypis redakcyjny]

400. Aleksander Farnesius — Aleksander Farnese (1545–1592), syn Oktawiusza i Małgorzaty parmeńskiej, namiestnik w Niderlandach; w r. 1586 został księciem parmeńskim. [przypis redakcyjny]

401. dux Parmensis, contra Belgas foederatos (łac.) — książę parmeński, przeciw sprzymierzonym Belgom. [przypis redakcyjny]

402. in mari Baltico (łac.) — na morzu Bałtyckim. [przypis redakcyjny]

403. confoederati (łac.) —- sprzymierzeni. [przypis redakcyjny]

404. Zundy — dwie cieśniny morskie: Wielki i Mały Sund między Szwecją a Zelandią. [przypis redakcyjny]

405. auri ani argenti fodyny (łac.) — złota ani srebra kopalni. [przypis redakcyjny]

406. fretum navigabile (łac.) — cieśnina żeglowna. [przypis redakcyjny]

407. in Ianuario (łac.) — w styczniu. [przypis redakcyjny]

408. cursum (łac.) — bieg. [przypis redakcyjny]

409. proposui (łac.) — postanowiłem. [przypis redakcyjny]

410. ordynans — tu: rozkaz. [przypis edytorski]

411. ordynacja — tu: zarządzenie. [przypis edytorski]

412. cum aediftcatione (łac.) — ku zbudowaniu [przypis redakcyjny]

413. prezencja (z łac.) — obecność, osobiste stawianie się; tu: oficerów duńskich przed Czarnieckim. [przypis redakcyjny]

414. Skoraszewski — Michał Władysław Skoraszewski. [przypis redakcyjny]

415. na parol — dosł.: na słowo; na pojedynek. [przypis redakcyjny]

416. dziad — chodzi o Czarnieckiego. [przypis edytorski]

417. supponendo (łac.) — rozumiejąc. [przypis redakcyjny]

418. legacja (z łac.) — poselstwo. [przypis edytorski]

419. eksperyment — próba, krok nieprzyjazny. [przypis redakcyjny]

420. od kule wycięta — przez kulę wycięta. [przypis edytorski]

421. obiedwie — dziś: obydwie. [przypis edytorski]

422. łysta — łydka. [przypis redakcyjny]

423. dwie zimie — daw. forma liczby podwójnej (obok pojedynczej i mnogiej), dziś: dwie zimy. [przypis edytorski]

424. niewczasować — nękać, nie dawać spoczynku. [przypis edytorski]

425. ich — tu: Szwedów. [przypis redakcyjny]

426. beluard (z fr.) — narożnik obronny, baszta. [przypis redakcyjny]

427. tej nocy (...) uciekli do Fioniej — opis Paska nieścisły; w szturmie brali udział również Austriacy, zaś twierdza była już zniszczona poza jednym szańcem i na nim tylko bronili się Szwedzi. [przypis edytorski]

428. vivat rex Daniae — niech żyje król Danii. [przypis edytorski]

429. supponebant (łac.) — przypuszczali. [przypis redakcyjny]

430. praesidium (łac.) — załoga. [przypis redakcyjny]

431. et interim (łac.) — a tymczasem. [przypis redakcyjny]

432. socia (łac.) — pomoc. [przypis redakcyjny]

433. in aemulam (łac.) — w wrogą. [przypis redakcyjny]

434. infestować (z łac.) — napadać. [przypis edytorski]

435. wybrakowani — dobrani. [przypis redakcyjny]

436. in gratiam (łac.) — korzystając z łaski (jaką otrzymał Radziejowski). [przypis redakcyjny]

437. abszyt (z niem.) — zwolnienie ze służby wojskowej. [przypis edytorski]

438. kontentacja — zaspokojenie (pieniężne), odprawa. [przypis redakcyjny]

439. Kompanowski, Przeorowski — oba nazwiska widocznie przez przepisywacza przekręcone; Niesiecki ich nie zna. [przypis redakcyjny]

440. assueverunt (łac.) — przywykli. [przypis redakcyjny]

441. cum Caesareis (łac.) — z cesarskimi. [przypis redakcyjny]

442. interim (łac.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

443. pericula denuntiando imminentia (łac.) — oznajmiając grożące niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

444. ad regrressum (łac.) — do powrotu. [przypis redakcyjny]

445. dystrakcja (z łac.) — rozerwanie, niepokój. [przypis redakcyjny]

446. alteracja (z łac.) — zmartwienie. [przypis redakcyjny]

447. in censuram (łac.) — w posądzenie. [przypis redakcyjny]

448. komplement — grzeczne zachowanie, skłonność. [przypis redakcyjny]

449. investigarunt (łac.) — odgadli. [przypis redakcyjny]

450. Magnifice domine N. N.! (...) Eleonora in Croes Dyvarne (łac.) — Wielmożny Panie! Co sercu drogie, wielbimy chętnie w duchu, pragniemy upewniać słowami, żądamy oglądać oczyma. Jaki szacunek wielmożny rodzic mój powziął dla znakomitego bohatera narodu sławnego i towarzysza takiego wodza, jakim czci go przywiązaniem, tego dowodzi bardzo częste wspominanie nazwiska Wielmożnego Pana, jako też i mocne postanowienie, w którym trwa ciągle, aby Cię kochać nie jak przybranego, lecz jakby z własnej krwi zrodzonego syna. Jeżeli zaś ojciec Cię kocha, kocha Cię niemniej córka, bo w jej duszy czuła skłonność tak niewzruszone zapuściła korzenie, że gdyby można przesłać w tym piśmie serce stroskane, każdy wyczytałby z łatwością jawne i wieczne szczerości dowody. Wyznaję teraz, co długo taiłam, że w całym życiu ubiegłem nie czułam do żadnego z mężczyzn wśród tylu ubiegających się o mą rękę przywiązania w sercu oprócz do Ciebie, Wielmożny Panie; i chętnie wierzę, że to pochodzi z woli Boga i wskutek postanowienia Jego. Jeżeli Ty, Wielmożny Panie, to samo żywisz w sercu, co wyznałeś ustami, szczęściem to nazywam; jeżeli usta dla mego uspokojenia oświadczyły mi coś wręcz przeciwnego, byłby to straszny grzech przeciw miłości bliźniego. Wyobraź sobie miłość moją, której ani odległość miejsc ani wstydliwość stanu mojego oddzielić od Ciebie nie zdoła. Bieży chyżo przez pociski, przez ogień i tyle niebezpieczeństw; śpieszy się, by zwiedzić przybytek Bellony, nie lękając się wcale jej zwolenników. O tym tylko myśli, jak wejść do obozu, i nie trwożą jej trąb marsowych dźwięki; zamierza pójść, dokąd losy wiodą i tajniki serca wołają. Bogdajby uniknęła gwałtownych wyrzutów i mogła się cieszyć ze ziszczenia zaręczeń. W ofierze składam ci wierne serce: przyjmij i pomnij na słowo Twoje, którym nadzieję wznieciłeś we mnie. Dom rodziców moich z łaski Boga dość świetny i może się równać z najstarożytniejszymi rodzinami Królestwa Polskiego. Dostatki nie tajne. Obyczaje moje, choć proste, chwaliłeś przecie; jeżeli Ci się więc podobają, nie dajże się zrazić. Wiara nie wadzi, bo wyznaję też świętej Trójcy osobę, która łaską Swoją skłania serca ludzkie. Słowa ojca mojego, że majątku za granicę królestwa wywozić nie można, niech nie będą na przeszkodzie. Zasady tej twórcą jest mój ojciec, Ty zaś tłumaczem, Ty, Wielmożny Panie, pełnomocnym wykonawcą. Twoją rzeczą będzie rozkazywać, moją słuchać. Wielmożny Ricaldus, generalny komisarz i sekretarz królestwa naszego, oddał mi przychylnych uczuć twoich dowody. O potwierdzenie ich prawdziwości proszę Boga i siostrę moją najdroższą, która z pewnością wystawi jasno skłonności moje. Ile słów, tyle westchnień; ile wspomnień, tyle łkania. Jeśliby kto zapytał: „Czemuż to czynisz?”, dość mi powiedzieć: „Odpowiadaj, serce, za mnie”. Serce moje już nie do mnie, do Ciebie należy; mnie opuściło, Tobie towarzyszy, w Tobie przemieszkuje. Czy prawdę mówię, badaj! Co ze zbuntowanym sercem czynić, poradź! Na wszystko z łatwością lek znajdziesz, skoro zechcesz. Jeżeli mię porzucisz, pamiętaj, że gniew Boski karał zawsze niewdzięczność. Tego jednak nie życzę sobie i nie wątpię o przyrzeczeniach Twoich; przestrzegam tylko, aby nie powtórzyły się zgorszenia, które u ludzi poprzednich wieków potępiamy. Teraz mi nic więcej pragnąć nie wypada, jak tylko obecności Twojej, Wielmożny Panie, w domu ojca mojego, która, tak wierzę, wszystko na lepsze obróci. Przybądź na jedną przynajmniej godzinę, o to usilnie proszę, gorąco wzywam, niecierpliwie oczekuję jako Wielmożnego Pana M. do końca życia serdecznie przywiązana Eleonora na Croes Dyvarne. [przypis redakcyjny]

451. me inscio (łac.) — bez mej wiedzy. [przypis redakcyjny]

452. Dominus Wolski (...) gratiam Magnificentiae (łac.) — „Pan Wolski spodziewa się przy tej sposobności upaść do nóg W. Pana i przebłagać W. M., a my też wszyscy razem instancją za nim wnosimy”. [przypis redakcyjny]

453. scientiam (łac.) — nauka. [przypis redakcyjny]

454. extemporaneos discursus (łac.) — nieprzygotowanych rozmów. [przypis redakcyjny]

455. akkomodować — ułożyć. [przypis redakcyjny]

456. żeby był pisany terminami za terminy — podobnymi słowami, co i list jej. [przypis redakcyjny]

457. Rylski — Rylski Benjamin. [przypis redakcyjny]

458. in toto — w zupełności. [przypis redakcyjny]

459. consilium (łac.) — poradę. [przypis redakcyjny]

460. omnibus modis (łac.) — wszelkimi sposobami. [przypis redakcyjny]

461. Skanderborg — miasto na pd.-zach. od Aarhusen, położone nad jeziorem o tej samej nazwie. [przypis redakcyjny]

462. Weil — Veile, miasto w Szlezwiku nad zatoką o tej samej nazwie. [przypis redakcyjny]

463. dominium (łac.) — panowanie; tu: opanowany teren. [przypis redakcyjny]

464. armować się — zbroić się, przygotowywać się do walki. [przypis edytorski]

465. in procinctu (łac.) — w gotowości. [przypis redakcyjny]

466. sufficere (łac.) — podołać. [przypis redakcyjny]

467. roztaszować się — rozłożyć się obozem. [przypis redakcyjny]

468. intendo (łac.) — zamyślam. [przypis redakcyjny]

469. wyskublić — wybrać się. [przypis redakcyjny]

470. impedimenta (łac.) — przeszkody. [przypis redakcyjny]

471. afekt — uczucie. [przypis edytorski]

472. koloryzować — zabarwiać, zaprawiać. [przypis redakcyjny]

473. pieł — dziś: pił. [przypis edytorski]

474. in plurali (łac.) — w liczbie mnogiej. [przypis redakcyjny]

475. ex regno Daniae (łac.) — z królestwa Danii. [przypis redakcyjny]

476. conclusum (łac.) — postanowienie. [przypis redakcyjny]

477. consilium (łac.) — rada. [przypis redakcyjny]

478. contrarium (łac.) — przeciwnie. [przypis redakcyjny]

479. ex ratione (łac.) — z tej przyczyny. [przypis redakcyjny]

480. de ulterioribus (łac.) — o dalszych rzeczach. [przypis redakcyjny]

481. inwektywa (z łac.) — łajanie, karcenie; dziś: obelga. [przypis edytorski]

482. quo fine (łac.) — do jakiego końca, wyniku. [przypis redakcyjny]

483. dulcedo (łac.) — słodycz, ponęta. [przypis redakcyjny]

484. et usus cohabitandi (łac.) — i nawyk pożycia. [przypis redakcyjny]

485. persuasiones continuae (łac.) — ciągłe namowy. [przypis redakcyjny]

486. regnum amplisssimum (łac.) — królestwo najwspanialsze. [przypis redakcyjny]

487. facultates (łac.) — dostatki. [przypis redakcyjny]

488. quis scit (łac.) — kto wie. [przypis redakcyjny]

489. ordynować — nakazać. [przypis redakcyjny]

490. Amburk — Hamburg. [przypis edytorski]

491. konferencja — rozmowa. [przypis redakcyjny]

492. Gib Brut, gib Szpek, gib Haber (z niem.) — daj chleba, daj słoniny, daj owsa. [przypis edytorski]

493. konfrontować — porównać, zestawić. [przypis redakcyjny]

494. experiri (łac.) — próbować szczęścia. [przypis redakcyjny]

495. de statu rerum (łac.) — o stan rzeczy. [przypis redakcyjny]

496. piędź — daw. antropometryczna miara długości, wyznaczana przez odległość między końcem kciuka a końcem palca środkowego dłoni (względnie rozpiętość dłoni) i wynosząca ok. 20 cm. [przypis edytorski]

497. alterationes (łac.) — zgryzoty. [przypis redakcyjny]

498. praesentit (łac.) — przeczuwa. [przypis redakcyjny]

499. par (łac.) — równy. [przypis redakcyjny]

500. pro gloria gentis (łac.) — w obronie sławy narodu. [przypis redakcyjny]

501. aemulabantur (łac.) — szli w zawody. [przypis redakcyjny]

502. diligenter (łac.) — pilnie. [przypis redakcyjny]

503. opponunt (łac.) — gotują. [przypis redakcyjny]

504. nad lądami — u brzegów, gdzie można lądować. [przypis redakcyjny]

505. incolae (łac.) — mieszkańcy. [przypis redakcyjny]

506. et interim (łac.) — a tymczasem. [przypis redakcyjny]

507. krwie (daw.) — dziś popr. forma D. lp: krwi; mścili się krwie: mścili się za (przelaną) krew. [przypis edytorski]

508. incolis (łac.) — mieszkańcom. [przypis edytorski]

509. in armis (łac.) — pod bronią. [przypis redakcyjny]

510. cale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]

511. totaliter (łac.) — całkowicie. [przypis redakcyjny]

512. spiritus familiares (łac.) — duchy familijne. „W całej Skandynawii (tj. w Danii, Szwecji i Norwegii) przechowuje się wiara w duchy familijne, tzw. nisser... zwykle dobroduszne i uczynne karzełki w czerwonych czapeczkach, które za postawioną miskę kaszy chętnie pomagają gospodarzom młócić zboże, robić ciasto itp.” (Rosznecki, s.353). [przypis redakcyjny]

513. Rej — zapewne Jędrzej Rej, wyprawiony w r. 1638 w poselstwie do Holandii celem odzyskania bezprawnie zabranych okrętów królewskich. [przypis redakcyjny]

514. wiolencja (z łac.) — gwałt. [przypis redakcyjny]

515. spectaculum (łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

516. interim (łac.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

517. apostazja (z gr.) — odszczepieństwo religijne; Marcin Luter (właśc. Martin Luther, 1483–1546), niem. teolog, inicjator reformacji, przed swoim wystąpieniem publicznym z krytyką sprzedaży odpustów, które ostatecznie doprowadziło do schizmy w kościele katolickim i powstania luteranizmu, był mnichem augustiańskim w Wittenberdze (tu błąd rzeczowy u Paska). [przypis redakcyjny]

518. curiosus (łac.) — ciekawy. [przypis redakcyjny]

519. antiquitates (łac.) — starożytności. [przypis redakcyjny]

520. Uraniburgum — obserwatorium zbudowane przez Tycho Brahe na szwedz. wyspie Huen. [przypis redakcyjny]

521. piktura (z łac.) — malowidło, obraz. [przypis redakcyjny]

522. cum inscriptionibus (łac.) — z podpisami. [przypis redakcyjny]

523. intrata — dochód, wpływy. [przypis edytorski]

524. Poszliśmy stamtąd na Reineberk — Niepodobna wykreślić dokładnie drogi, którą wracało wojsko Czarnieckiego do ojczyzny. Naprzód nie wiadomo, czy Pasek podawał nazwy z pamięci czy z mapy, następnie nazwy te, może już przez autora zmienione, doznały dalszego zniekształcenia ze strony nieudolnego przepisywacza. Zupełnie pewne punkty tej drogi stanowią nazwy: Bersztedt, Wismar, Gustrow i Szczecin. Z pozostałych Tobel nie znajduje się ani w słowniku geogr. Eittera ani Neumanna. Reineberk mogłoby być Reinebek na wschód od Hamburga, gdyby nie to, że następne Bergstedt leży znacznie na zachód, a więc wymagało zmiany drogi w kierunku zachodnim; mogło to jednak nastąpić z niewiadomych nam przyczyn. Tomaszów, widocznie przekręcone, mogłoby być Teterów. Zuraw, gdyby było Zurow, toby powinno być wymienione po Wismar. Wittstock, choć forma niezepsuta, nastręcza wielkie wątpliwości, bo leży już w Brandenburgii; raczej mogłaby to być wieś Wittstock pod Prenzlau, choć też przedstawia pewne zboczenie na południe. [przypis redakcyjny]

525. Bergstedt — miasto w Holsztynie na płn. od Hamburga. [przypis redakcyjny]

526. Wismar — pierwotnie gród słowiański Wyszomierz a. Wyszomir; miasto w Meklemburgii, port hanzeatycki nad Morzem Bałtyckim, po wojnie trzydziestoletniej znalazł się w posiadaniu Szwecji (do 1903 r.), dziś w Niemczech. [przypis redakcyjny]

527. Güstrow — miasto w Meklemburgii. [przypis redakcyjny]

528. Tomaszów — zapewne nazwa przekręcona przez kopistę: Teterow, miasto na wsch. od Güstrow. [przypis redakcyjny]

529. Zuraw — Zurow, miasto na wsch. od Wismar. [przypis redakcyjny]

530. Roebel — wieś. [przypis redakcyjny]

531. Wittstock — miasto w Meklemburgii. [przypis redakcyjny]

532. sparsim (łac.) — osobno. [przypis redakcyjny]

533. Oborniki — miasto przy ujściu rzeki Wełny do Warty, 3½ mili na płn. od Poznania. [przypis redakcyjny]

534. Mosiny — miasto o 2 mile od Poznania. [przypis redakcyjny]

535. łożna choroba — tyfus. [przypis redakcyjny]

536. kancelaria — tu: grodzka; w Rawie było starostwo grodzkie. [przypis redakcyjny]

537. convalescere (łac.) — przychodzić do zdrowia. [przypis redakcyjny]

538. przypisny — poddany właściciela wsi, który mu pozwolił wyuczyć się rzemiosła. [przypis redakcyjny]

539. ad perfectionem (łac.) — do zupełnego. [przypis redakcyjny]

540. Bachusowe święto — karnawał. [przypis redakcyjny]

541. konsystencja (z łac.) — stanowisko, leże. [przypis redakcyjny]

542. uniwersał — ogłaszany publicznie list królewski; tu: chodzi o odezwy wydane w Tucholi, nakazujące gromadzić się koło Łukowa na Podlasiu. [przypis redakcyjny]

543. magnis itineribus (łac.) — śpiesznymi pochodami. [przypis redakcyjny]

544. Łowicz — miasto nad Bzurą ok. 80 km. od Warszawy w kier. na Sochaczew. [przypis redakcyjny]

545. obediencja — posłuch. [przypis redakcyjny]

546. in veste peregrina (łac.) — w stroju cudzoziemskim. [przypis redakcyjny]

547. jupka (z arab. przez niem.) — krótka suknia spodnia, rodzaj kurtki. [przypis redakcyjny]

548. kolet (z fr.) — strój wojskowy, skórzany kaftan a. płaszcz wkładany pod kirys; kabat. [przypis redakcyjny]

549. sztywle (z niem.) — buty. [przypis redakcyjny]

550. ex necessitate (łac.) — z potrzeby. [przypis redakcyjny]

551. komplacencja (z łac.) — powodzenie, wzięcie. [przypis redakcyjny]

552. summa levitas (łac.) — największa lekkomyślność. [przypis redakcyjny]

553. depauperatio (łac.) — zubożenie. [przypis redakcyjny]

554. ornament (z łac.) — strój, ubranie. [przypis redakcyjny]

555. inter domesticos parietes (łac.) — w domowych ścianach. [przypis redakcyjny]

556. alias (łac.) — inaczej. [przypis redakcyjny]

557. ex necessitate (łac.) — z potrzeby. [przypis redakcyjny]

558. królowa Ludwika — Ludwika Maria (1611–l667) z domu Gonzagów, księżniczka mantuańska. W r. 1646 poślubił ją Władysław IV; po jego śmierci (1648) wyszła za brata jego, Jana Kazimierza (1649). [przypis redakcyjny]

559. frącymer (z niem.: frauzimmer) — dwór żeński przy królowej. [przypis redakcyjny]

560. wydrwić — tu: uzyskać sprytnie, wyprosić za pomocą fortelu. [przypis edytorski]

561. dano nam (...) zasług (...) za dwie (...) ćwierci (...) — wypłacono za dwa kwartały; jeździe wypłacano żołd co kwartał (ćwierć roku), piechocie co miesiąc. [przypis redakcyjny]

562. Bieliny — wieś w powiecie radomskim, k. Rawy Mazowieckiej. [przypis redakcyjny]

563. nummismata (łac.) — monety. [przypis redakcyjny]

564. pultynek — mały pulpit ze schowkami dla kobiecych robótek. [przypis redakcyjny]

565. sztukwarkowy — składany słojem, wykładany. [przypis redakcyjny]

566. cum facunda oratione (łac.) — z piękną mową. [przypis redakcyjny]

567. Franciszek Ołtarzowski — późn. podstoli rawski. [przypis redakcyjny]

568. intus (łac.) — wewnątrz. [przypis redakcyjny]

569. wolentarz — ochotnik. [przypis redakcyjny]

570. Alpes — Alpy. [przypis redakcyjny]

571. akkomodować intencyje — stosować zamysły. [przypis redakcyjny]

572. peregrynacja (z łac.) — wędrówka. [przypis redakcyjny]

573. Jazon — Jazon z Jolkos w Tessalii wyprawił się do Kolchis pod Kaukazem po złote runo, które po wielu trudnościach zdobył. [przypis redakcyjny]

574. rezolwować się — odważyć się. [przypis redakcyjny]

575. Atalanta — bohaterka niedościgniona w biegu, zabijała z tyłu włócznią każdego zalotnika, który ją w biegu wyprzedził (gdyż taki był warunek pozyskania jej ręki). Hippomenes wziął się na sposób i wyrzucał podczas biegu złote jabłka, które Atalanta zbierała i przez to dała się prześcignąć. [przypis redakcyjny]

576. Kleopatra — słynna z piękności królowa Egiptu. [przypis redakcyjny]

577. beze mnie — przeze mnie. [przypis redakcyjny]

578. rozumiejąć — forma czasownika ze skróconą partykułą ci: rozumieją ci tedy (...). [przypis edytorski]

579. pultynek — rodzaj szkatułki; także: bultynek. [przypis edytorski]

580. po staremu — tu: niezmiennie, tak samo; ulubione wyrażenie Paska. [przypis edytorski]

581. cyrkumferencyja — okolica. [przypis redakcyjny]

582. komitywa — towarzystwo. [przypis redakcyjny]

583. vicissim (łac.) — nawzajem. [przypis redakcyjny]

584. jechać nie bardzo się — w rkp. wyrazy te (u dołu) obcięte. [przypis redakcyjny]

585. dyscyplina — karność. [przypis redakcyjny]

586. pogotowiu — tu: cóż mówić, tym bardziej, a cóż dopiero. [przypis redakcyjny]

587. okazja — tu: walka. [przypis redakcyjny]

588. artykuły — tu: artykuły wojskowe, zbiór przepisów wraz z karami za przestępstwa. [przypis redakcyjny]

589. Mścibów — dziś wieś na Białorusi, daw. miasteczko w powiecie grodzieńskim w województwie białostockim. [przypis redakcyjny]

590. Trubecki, Aleksy Nikitycz (1600–1680) — ostatni kniaź Księstwa Trubeckiego w granicach Rzeczpospolitej (do 1645r.), a następnie Rosji (1660–1672); ojciec chrzestny cara Piotra I. [przypis redakcyjny]

591. Słoński — szlachcic białoruski, walczył po stronie Moskwy; więcej nieco szczegółów o nim u Łosia (s. 52) w opisie utarczki straży przednich w wigilię św. Piotra i Pawła: „P. Słoński niejaki, białoruski majętny szlachcic, pułkownikując nad chorągwiami szlachty białoruskiej, którzy się do Moskwy przedali byli, najpierw natarł na chorągwie nasze, które były w fortropie [tj. w straży przedniej] (...) kędy na przeprawie, która była miedzy wojskami, z konia zbity i pojmany, tenże pierwszy znak wygranej naszej i otuchę uczynił, którego potem na palu zawieszono”. [przypis redakcyjny]

592. Brześć — daw. Brześć Litewski, miasto na Polesiu, na prawym brzegu Bugu u ujścia rzeki Muchawiec; dziś na Białorusi. [przypis redakcyjny]

593. wojsko rozłożyć (...) w dobrach szlacheckich i żyć za uproszeniem — dobra szlacheckie (ziemskie) były wolne od powinności (stanowisk i dostaw). [przypis redakcyjny]

594. z dyskrecyjej — z łaski. [przypis redakcyjny]

595. sufficere (łac.) — wystarczyć. [przypis redakcyjny]

596. Sielce — właśc. Siedlce, miasto we wsch. Polsce, na płd. Podlasiu, położone między rzekami Muchawką i Helenką. [przypis redakcyjny]

597. kasztelan zakroczymski — Tomasz Olędzki na Chłędowie. [przypis redakcyjny]

598. nemine reclamante (łac.) — bez niczyjego sprzeciwu (zwrot sądowy). [przypis redakcyjny]

599. ryza — karby, rygor. [przypis redakcyjny]

600. nobilitatem (łac. forma B.) — szlachtę. [przypis redakcyjny]

601. niedziela Śródpostna — czwarta niedziela Wielkiego Postu. [przypis redakcyjny]

602. sam (starop.) — mąż. [przypis redakcyjny]

603. delirować (z łac.) — szaleć, cierpieć na obłąkanie. [przypis redakcyjny]

604. heredissa (z łac.) — dziedziczka. [przypis redakcyjny]

605. ratione iuris bonorum terrestrium (łac.) — ze względu na prawo dóbr ziemskich (wolnych od obciążeń na rzecz wojska). [przypis redakcyjny]

606. kontradykcja — sprzeciw. [przypis redakcyjny]

607. nomine (łac.) — w imieniu. [przypis redakcyjny]

608. respekt (z łac.) — względy, wyrozumienie. [przypis redakcyjny]

609. kwity poborowe — kwity poborowe wydawał poborca uchwalonego przez sejm podatku od łanu. [przypis redakcyjny]

610. Niedziela Biała — przedostatnia przed Wielką Niedzielą, świętem Zmartwychwstania Pańskiego. [przypis redakcyjny]

611. w kontentacyjej — dla odwdzięczenia się. [przypis redakcyjny]

612. poczta — poczesne, podarunek. [przypis redakcyjny]

613. nomine (łac.) — imię. [przypis redakcyjny]

614. per respectum (łac.) — przez wzgląd. [przypis redakcyjny]

615. in recompensam (łac.) — dla odwdzięczenia. [przypis redakcyjny]

616. chleb — tu: żywność dla ludzi i obroki dla koni. [przypis redakcyjny]

617. konwersacja — rozmowa towarzyska, zabawa. [przypis redakcyjny]

618. haeredissam (łac. forma B.) — dziedziczkę. [przypis redakcyjny]

619. podkomorzyc sandomierski — Stanisław Oleśnicki, później starosta radziejowski. [przypis redakcyjny]

620. inwitować (z łac.) — zapraszać. [przypis redakcyjny]

621. ex mente (łac.) — po myśli. [przypis redakcyjny]

622. Kozierady — miasto Konstantynów na wsch. od Siedlec, na zach. od Janowa, dziś: Konstantynów; nazwę tę nadał Kozieradom ok. r. 1744 Karol Józef hr. Odrowąż Sedlnicki, podskarbi wielki koronny, na cześć swej żony, Konstancji. [przypis redakcyjny]

623. asystencja — dwór, służba. [przypis redakcyjny]

624. chorągiew (...) dobrze okrytą — dobrze obsadzoną, w pełnej liczbie (100–120 ludzi). [przypis redakcyjny]

625. samodziesięć — sam z 9 towarzyszami, w dziesięciu. [przypis redakcyjny]

626. kocioł — tu: rodzaj bębnów używanych w jeździe. [przypis redakcyjny]

627. pasyjka — Chrystus na krzyżu. [przypis redakcyjny]

628. hoży (z ros.) — czerstwy, krzepki, żwawy. [przypis redakcyjny]

629. uzurpować sobie — przywłaszczać, przypisywać. [przypis redakcyjny]

630. przyjaciel — tu w znaczeniu: dozgonny przyjaciel, mąż. [przypis redakcyjny]

631. ordynek (z niem.) — szyk, porządny bój. [przypis redakcyjny]

632. mirabile (łac.) — dziwne. [przypis redakcyjny]

633. regestr — spis towarzyszy służących w chorągwi. [przypis redakcyjny]

634. Chojnice — miasto w województwie pomorskim na Pomorzu Gdańskim; stoczono tam bitwę 1 stycznia 1657 r. [przypis redakcyjny]

635. po okazyjej — po bitwie. [przypis redakcyjny]

636. pactum (łac.) — układ. [przypis redakcyjny]

637. in praesentia (łac.) — w przytomności. [przypis redakcyjny]

638. ex mente — z woli. [przypis redakcyjny]

639. chleb żałobny — uczta pogrzebowa, stypa. [przypis redakcyjny]

640. impedyment — przeszkoda. [przypis edytorski]

641. provocatus (łac.) — wzywany. [przypis redakcyjny]

642. frequentia — napływ, obecność; frekwencja. [przypis redakcyjny]

643. orator — mówca. [przypis redakcyjny]

644. oponować — przeciwstawić. [przypis redakcyjny]

645. wolumina — księgi. [przypis redakcyjny]

646. sekundować — wspierać. [przypis redakcyjny]

647. hieroglifik (z gr.) — napis hieroglificzny a. napis w ogóle. [przypis redakcyjny]

648. Parcam (...) superbam (łac.) — Parka dumna, trzymająca kosę w groźnej ręce. [przypis redakcyjny]

649. inscriptionem (łac.) — napis. [przypis redakcyjny]

650. Leges (...) iudico (łac.) — ustawy ustanawiam, władcami władam, sędziów sądzę. [przypis redakcyjny]

651. potencja — moc, siła. [przypis edytorski]

652. diutius (...) possumus (łac.) — długo na los skarżyć się możemy, zmienić go nie możemy. [przypis redakcyjny]

653. dysocjacja (z łac.) — rozstanie. [przypis redakcyjny]

654. voto komprobowane — ślubem (dosł. słowem) utwierdzone. [przypis redakcyjny]

655. qualitatem (łac. forma B.) — własność. [przypis redakcyjny]

656. Homo est (...) trutina (łac.) — Człowiek jest wzorem bezsilności, łupem czasu, igrzyskiem losu, obrazem niestateczności, szalą zawiści i niedoli. [przypis redakcyjny]

657. klimakter — przypadek, nieszczęście. [przypis redakcyjny]

658. paroksyzm — cios. [przypis redakcyjny]

659. fata simul et semel — losy razem i naraz. [przypis redakcyjny]

660. periculosissima incendia (łac.) — najniebezpieczniejsze pożary. [przypis redakcyjny]

661. iactura — strata. [przypis redakcyjny]

662. insulty — ciosy, napady. [przypis redakcyjny]

663. paremia (z gr.) — przysłowie, maksyma. [przypis redakcyjny]

664. Metenda (...) necessitas (łac.) — Żąć należy żniwo, tak każe konieczność. [przypis redakcyjny]

665. necessitatem (...) decet (łac.) — konieczność przystoi raczej znosić niż opłakiwać. [przypis redakcyjny]

666. prae oculis (łac.) —przed oczyma. [przypis redakcyjny]

667. ante saecula (łac.) — przed wiekami. [przypis redakcyjny]

668. pactum (łac.) — układ. [przypis redakcyjny]

669. morte renasci (łac.) — odrodzić się przez śmierć [przypis redakcyjny]

670. ad communem (...) societatem (łac.) — do powszechnego społeczeństwa. [przypis redakcyjny]

671. Veniet iterum (...) dies (łac.) — nadejdzie znowu dzień, który nas na światło powróci. [przypis redakcyjny]

672. condigne (łac.) — godnie. [przypis redakcyjny]

673. Laudabatur (...) ore (łac.) — chwalony był przez tego, który był w wojsku najuczeńszym i wymownym. [przypis redakcyjny]

674. stricte (łac.) — ściśle. [przypis redakcyjny]

675. uzanca (z wł.) — zwyczaj. [przypis redakcyjny]

676. prowincja — obowiązek. [przypis redakcyjny]

677. actiones (łac.) — czyny. [przypis redakcyjny]

678. ferreus (...) fastus (łac.) — żelazny Mars depce i za nic ma złote przepychy. [przypis redakcyjny]

679. Minerwa (mit. rzym.) — bogini mądrości, nauk i umiejętności, utożsamiana z Ateną (Palladą) w mit. gr.; tu metonim.: zdolność, wymowa. [przypis redakcyjny]

680. zhukać — oszołomić, onieśmielić. [przypis redakcyjny]

681. kommilitionowie — towarzysze. [przypis redakcyjny]

682. indigne (łac.) — niegodnie. [przypis redakcyjny]

683. dignissima gesta (łac.) — najgodniejsze czyny. [przypis redakcyjny]

684. a cunabulis (łac.) — od kołyski. [przypis redakcyjny]

685. pieszczonej Pallady instytucja — nauka. [przypis redakcyjny]

686. Bellona — bogini wojny. [przypis redakcyjny]

687. palestra — tu: zawód. [przypis redakcyjny]

688. naturaliter (łac.) — naturalnie. [przypis redakcyjny]

689. generosae aquilae pulli (łac.) — szlachetnego orła pisklęta. [przypis redakcyjny]

690. Gradyw (mit. rzym.) — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]

691. plenarie (łac.) — zupełnie. [przypis redakcyjny]

692. konsekrować wiktymę — poświęcić ofiarę. [przypis redakcyjny]

693. merliński — od nazwy Merlo lub Merła, rzeki na Ukrainie w dorzeczu Dniepru; w tych okolicach toczono w 1646 r. walki z Tatarami. [przypis redakcyjny]

694. cecorskie — od: Cecora, pod którą hetman Żółkiewski poniósł klęskę w wojnie z Turcją w 1620 r. [przypis redakcyjny]

695. żołtowodzkie (...) — od: Żółte Wody, gdzie 15 kwietnia 1648 wojska Rzeczpospolitej poniosły klęskę w bitwie z kozacko-tatarskimi oddziałami Chmielnickiego; Stefan Czarniecki dostał się wówczas do niewoli tatarskiej. [przypis redakcyjny]

696. za towarzysz — jako towarzysze. [przypis redakcyjny]

697. singiilatim (łac.) — szczegółowo. [przypis redakcyjny]

698. korsuńskie — klęska pod Korsuniem 26 maja 1648. [przypis redakcyjny]

699. zbaraskie — oblężenie Zbaraża 1 lipca – 15 sierpnia 1649 r. [przypis redakcyjny]

700. batohowskie — klęska pod Batohem 2 czerwca 1652 r. [przypis redakcyjny]

701. inundacje — nawałności. [przypis redakcyjny]

702. klimakteryki — okresy, przypadki. [przypis redakcyjny]

703. eius saeculi (łac.) — owego wieku. [przypis redakcyjny]

704. axioma — zdanie. [przypis redakcyjny]

705. magnae (...) obstinatius (łac.) — wielkie umysły tym uporczywsze, im większe trudności. [przypis redakcyjny]

706. saevientis fortunae ferocitas (łac.) — srożącego się losu wściekłość. [przypis redakcyjny]

707. beresteckie — zwycięska bitwa pod Beresteczkiem 28–30 czerwca 1651. [przypis redakcyjny]

708. białocerkiewskie — przerwana bitwa pod Białocerkwią 21 września 1651. [przypis redakcyjny]

709. mohylowskie — nieudany szturm Stanisława Potockiego Rewery na Mohylów nad Dniestrem miał miejsce w 1659r.; Pasek (a. przepisywacz) pomylił to wydarzenie z innym, oblężeniem Monasterzysk przez Czarnieckiego wiosną 1653 r. (tzw. okazja monasterska), a więc po (przerwanej) bitwie pod Białocerkwią (1651), a przed oblężeniem żwanieckim jesienią 1653). [przypis redakcyjny]

710. żwanieckie — oblężenie Żwańca przez Kozaków od października do 16 grudnia 1653 r. [przypis redakcyjny]

711. Viri (...) contemptus (łac.) — Męża cechuje najbardziej waleczność; ona to darzy go pogardą śmierci i cierpienia. [przypis redakcyjny]

712. ruszenickich — od nazwy: Ruszenice, wsi pod Opocznem, gdzie Czarniecki napadł na tylną straż szwedzką. [przypis redakcyjny]

713. grodeckich — okazja grodecka, tj. bitwa z Kozakami pod dowództwem Chmielnickiego 29 września 1655 r. [przypis redakcyjny]

714. wojnickich — okazja wojnicka, tj. klęska wojsk polskich pod Wojniczem 3 października 1655 w bitwie ze Szwedami. [przypis redakcyjny]

715. gołębskich — okazja gołębska, tj. klęska wojsk polskich pod Gołębiem 8 lutego 1656 w bitwie ze Szwedami. [przypis redakcyjny]

716. wareckich — okazja warecka, tj. bitwa pod Warką 7 kwietnia 1656, zwycięska dla Polaków. [przypis redakcyjny]

717. gnieźnieńskich — okazja gnieźnieńska, tj. bitwa pod Gnieznem 5 maja 1656. [przypis redakcyjny]

718. magierowskich — okazja magierowska, tj. bitwa pod Magierowem 11 lipca 1656. [przypis redakcyjny]

719. czarnoostrowskich — okazja czarnoostrowska, tj. bitwa pod Czarnym Ostrowem, po której zmuszono do kapitulacji Rakoczego. [przypis redakcyjny]

720. hilari fronte (łac.) — z pogodnym czołem. [przypis redakcyjny]

721. adversitates fortunae et iniurias caeli (łac.) — przeciwności losu i srogość klimatu. [przypis redakcyjny]

722. ad testimonium okulatów (łac.) — na świadectwo naocznych świadków. [przypis redakcyjny]

723. Ubi miles (...) noctis (łac.) — Gdy żołnierz, gardząc dostatkami i bogactwy, toczy boje w karności i ubóstwie, znużonemu służy ziemia za łoże, za pokarm używa, co ma, a sen jego trwa krócej niż noc (Curtius: De rebus Alexandri Magni III, 2, 15). [przypis redakcyjny]

724. atrybut — cecha, przymiot. [przypis redakcyjny]

725. plus quam satis (łac.) — więcej, niż potrzeba. [przypis redakcyjny]

726. circumventus multitudine (łac.) — otoczony tłumem. [przypis redakcyjny]

727. kilim — tkanina dywanowa, tu: dera, gruby koć służący do okrywania konia. [przypis redakcyjny]

728. virescit vulnere virtus (łac.) — hartuje się ranami męstwo. [przypis redakcyjny]

729. Cynegirus — brat poety Eschylosa, zginął w bitwie pod Maratonem, gdy straciwszy jedną rękę, chciał drugą zatrzymać odpływający okręt perski. [przypis redakcyjny]

730. Kodrus — król ateński. Kiedy w czasie najazdu Dorów na Attykę wyrocznia przepowiedziała, że ta strona zwycięży, której król polegnie, udał się Kodrus w przebraniu wieśniaka do obozu Dorów i dopóty drażnił nieprzyjaciół, aż został przez nich zabity. [przypis redakcyjny]

731. wiktyma — ofiara. [przypis redakcyjny]

732. Achilles — syn Peleusza i morskiej bogini Tetydy, która wykąpała syna w Styksie, aby uczynić go nieśmiertelnym; zginął pod Troją trafiony strzałą Parysa w piętę, której cudowna woda nie obmyła, gdyż matka podczas kąpieli zakryła ją dłonią, trzymając syna na ręku. [przypis redakcyjny]

733. laconice (łac.) — lakonicznie, krótko. [przypis redakcyjny]

734. minutissima stipula (łac.) — drobniutkie ździebełko. [przypis redakcyjny]

735. sufficit (łac.) — dość (powiedzieć). [przypis redakcyjny]

736. facundia (łac.) — wymowa. [przypis redakcyjny]

737. magnorum (...) admiratio (łac.) — wielkich ludzi nie chwalić, lecz podziwiać należy. [przypis redakcyjny]

738. ad Carthaginem (łac.) — do Kartaginy. [przypis redakcyjny]

739. apostrophe (łac.) — zwrot. [przypis redakcyjny]

740. De vestra (...) loqui (łac.) — O waszej sławie lepiej zamilczeć, niż za mało powiedzieć. Cytat z pamięci, niedokładny z Sallustiusza Bellum Iugurthinum XIX: „De Carthagine silere melius puto, quam parum dicere”. [przypis redakcyjny]

741. nobilitas (...) duplicata (łac.) — szlachectwo (...) podwójne, powojone. [przypis redakcyjny]

742. Uli (...) nobiles (łac.) — Prawdziwym szlachcicem jest, kogo nie tylko samo urodzenie, lecz i cnota uszlachetnia. [przypis redakcyjny]

743. tumulandi (łac.) — dosł. mający być pogrzebani; nieboszczycy. [przypis redakcyjny]

744. palaestram (łac. forma B.) — szkołę. [przypis redakcyjny]

745. adversa (...) prospera (łac.) — dola (...) niedola. [przypis redakcyjny]

746. posteritatem (łac.) — potomstwo. [przypis redakcyjny]

747. non alia methodo (łac.) — nie innym trybem. [przypis redakcyjny]

748. vale (łac.) — żegnaj. [przypis redakcyjny]

749. salve (łac.) — witaj. [przypis redakcyjny]

750. Non totus (...) Libitinam (łac.) — Nie cały umrę: znaczna część moja uniknie Libityny (cytat niedokładny z Horacego Carmina, III, 30, 7). [przypis redakcyjny]

751. commilitones meruerunt (łac.) — towarzysze zasłużyli. [przypis redakcyjny]

752. supplices preces (łac.) — uniżone prośby. [przypis redakcyjny]

753. merita (łac.) — zasługi. [przypis redakcyjny]

754. in dulci (...) recordatione (łac.) — w miłym wspomnieniu. [przypis redakcyjny]

755. mens (...) humari (łac.) — dusza i sława nie zstępują do grobu. [przypis redakcyjny]

756. pie defunctis (łac.) — pobożnie zmarłym. [przypis redakcyjny]

757. in domum Inctus (łac.) — w domu żałoby. [przypis redakcyjny]

758. denegować prezencji (łac.) — odmawiać obecności. [przypis redakcyjny]

759. facunde, erudite (łac.) — wymownie, uczenie. [przypis redakcyjny]

760. et connexiones (łac.) — i związki (myśli). [przypis redakcyjny]

761. praecipue (łac.) — zwłaszcza. [przypis redakcyjny]

762. probacja — w retoryce: dowód. [przypis redakcyjny]

763. kondolencja — mowa żałobna. [przypis redakcyjny]

764. starosta dobrzyński — Jakub Korytnicki. [przypis redakcyjny]

765. Arcades (łac. B.) — Arkadyjczyków. [przypis redakcyjny]

766. przed Świątkami — przed Zielonymi Świątkami, tj. 25 kwietnia, gdyż Zielone Świątki przypadały w r. 1660 na 16 maja. [przypis redakcyjny]

767. pusillus grex (łac.) — maleńka trzódka. Wedle nauki Kalwina ogromna większość ludzi jest już z góry skazana na męki piekielne, a tylko „maleńka trzódka” wybranych dostanie się do nieba. [przypis redakcyjny]

768. chłodnik — rodzaj altany, szałas z gałęzi. [przypis redakcyjny]

769. soszki a. sochy (lm) — dwie żerdzie złożone na krzyż. [przypis redakcyjny]

770. owe — dziś popr. forma B. zaimka r.n.lp: owo. [przypis edytorski]

771. ad decursum anni (łac.) — do końca roku. [przypis redakcyjny]

772. towarzystwo (...) regimentarskie — towarzysze spod chorągwi regimentarza Czarnieckiego. [przypis redakcyjny]

773. okazyje — tu: okazje do zwady. [przypis redakcyjny]

774. przyczyny — okazje do zwady. [przypis redakcyjny]

775. uść — dziś popr.: ujść; uniknąć, uciec od czegoś. [przypis edytorski]

776. impedymenta (łac. forma lm) — przeszkody. [przypis redakcyjny]

777. impedymenta (...) obóz — artykuły wojskowe zakazywały pojedynków w obozie. [przypis redakcyjny]

778. szable — dziś popr. forma D.lp: szabli. [przypis edytorski]

779. po harapie (z jęz. myśliwskiego) — po sprawie. [przypis redakcyjny]

780. pocieno — tj. pójdź jeno. [przypis redakcyjny]

781. mediować (z łac.) — pośredniczyć, godzić. [przypis redakcyjny]

782. pogański synu! — jest złagodzeniem pierwszego stopnia, zaś „a taki synu!” złagodzeniem drugiego stopnia najbardziej obelżywego zwrotu: „skurwysynu”. U wszystkich narodów można zauważyć dążność do zastępowania zbyt drażliwych wyrazów lub zwrotów przez mniej dosadne, więcej „polityczne”. Tak np. chłop oświecony nie powtórzy w opowiadaniu „psiakrew”, lecz powie, że ktoś zaklął na czerwono lub, jeżeli to częściej bywało, wyrazi to zwrotem: ciągle, co słowo, epitet „psi” a. „psia”. Podobnie w życiu codziennym dodaje się „psia krew” zwrotami: psia mać, psie mięso, psia kość, psia wełna lub sierść, psia noga, a nawet psia kula. [przypis redakcyjny]

783. jagoda — policzek. [przypis edytorski]

784. pieńdziesiąt — dziś popr.: pięćdziesiąt. [przypis edytorski]

785. respektować — mieć wzgląd. [przypis redakcyjny]

786. practicatum axioma (łac.) — doświadczona prawda. [przypis redakcyjny]

787. zastąpić — tu: ponieść koszta, wydatki. [przypis redakcyjny]

788. curolik — cyrulik; lekarz. [przypis edytorski]

789. Skrzetuski, Mikołaj — porucznik starosty Franciszka Czarnkowskiego. W 1649 r. przewiózł z oblężonego Zbaraża listy do króla. „Ten człowiek z oblężenia tak ciężkiego zbaraskiego listy do króla JMci Kazimierza, wpław przez staw idąc, dziwną sztuką przeniosszy niezmaczane i kilka dni i nocy sztucznie tułając się przez wojska niezliczone prawie przeniósł do Lwowa, a tam za tak wielką swoję odwagę gardła i fortun zaledwie sto czerwonych złotych otrzymał” (Łoś, 49). [przypis redakcyjny]

790. zbita — tu: zbita w kupę, skupiona. [przypis redakcyjny]

791. potkać się — spotkać się a. potykać się, walczyć. [przypis edytorski]

792. okryta chorągiew — tu: liczna; w pełnej liczebności. [przypis edytorski]

793. sturbowany — znużony. [przypis redakcyjny]

794. Moskwę — tu: jeńców moskiewskich. [przypis edytorski]

795. Wolski, Łukasz — syn podstolego rawskiego, towarzysz chorągwi Wacława Leszczyńskiego, krajczego koronnego; jak pisze Łoś: „człowiek dzielny, młodzian dość doświadczony”. [przypis redakcyjny]

796. Chowański, Andrzej — kniaź, wódz moskiewski. [przypis redakcyjny]

797. zalterować się (z łac.) — zmartwić się, zaniepokoić. [przypis redakcyjny]

798. krątwa — krętanina. [przypis redakcyjny]

799. konfuzja (z łac.) — zamieszanie, trwoga; konfuzyjej: daw. forma D.lp. [przypis redakcyjny]

800. obuch — laska z osadzonym młotem służąca do podpierania się i do obrony. [przypis redakcyjny]

801. bazar — wolny plac w obozie; rynek, majdan. [przypis redakcyjny]

802. zwierzać się — być przykrym, niecierpliwić się, gniewać się. [przypis redakcyjny]

803. klimkiem rzucić a. klimkiem się bawić — zmyślić wykrętnie, żartować. [przypis redakcyjny]

804. vitium (łac.) — wada. [przypis redakcyjny]

805. nugator (łac.) — plotkarz, łgarz. [przypis redakcyjny]

806. Lachowice — miasteczko pomiędzy Słonimem a Nieświeżem, daw. najsilniejsza twierdza na Litwie, własność Sapiehów. [przypis redakcyjny]

807. rekwizyt — przyrząd. [przypis redakcyjny]

808. inter spem et metum (łac.) — pomiędzy nadzieją i trwogą. [przypis redakcyjny]

809. musztułuk (z tatar.) — podarek dawany posłańcowi; nowina, wiadomość. [przypis redakcyjny]

810. ex ratione duplici (łac.) — z przyczyny dwojakiej. [przypis redakcyjny]

811. urodzić — tu: uratować, ocalić od kary śmierci (i tym sposobem niejako dać życie). [przypis redakcyjny]

812. kpi — dziś popr. forma M. lm: kpy; kiep: głupiec, człowiek nierozgarnięty. [przypis edytorski]

813. Saevit atrox Volscens (łac.) — Sroży się Wolsk waleczny (cyt. nie z Owidiusza, ale z Eneidy IX, 420 Wergiliusza). [przypis redakcyjny]

814. metr (z fr.) — mistrz, znawca. [przypis redakcyjny]

815. Sapieha, Jan Paweł — hetman wielki litewski. [przypis redakcyjny]

816. wymonderować się — oporządzić się, stanąć w gotowości bojowej. [przypis redakcyjny]

817. respirium (łac.) — odetchnienie. [przypis redakcyjny]

818. impet — pęd. [przypis redakcyjny]

819. konkludować (z łac.) — kończyć, dochodzić do wniosku końcowego; tu przen.: kończyć walkę. [przypis redakcyjny]

820. skonfundować — zbić z tropu, zawstydzić, zmieszać, zszokować. [przypis edytorski]

821. chojniak — młoda sosna. [przypis redakcyjny]

822. tatarska chorągiew — Tatarów osiadłych na Litwie. [przypis redakcyjny]

823. ryścią a rysią — kłusem. [przypis redakcyjny]

824. Gosiewski — Wincenty Gosiewski. [przypis redakcyjny]

825. siedział w więzieniu, od tegoż to Chowańskiego schowany — gra wyrazów: od Chowańskiego schowany (tj. wzięty do niewoli). [przypis redakcyjny]

826. Połubiński, Aleksander Hilary (1626–1679) — marszałek wielki litewskiego, odznaczył się w wojnie ze Szwedami. [przypis redakcyjny]

827. Było (...) 40 000 Moskwy — liczba przesadzona dwukrotnie. [przypis edytorski]

828. przechera — człowiek sprytny, przebiegły, przekorny; tu: dowcipniś. [przypis redakcyjny]

829. miasto (daw.) — tu: zamiast. [przypis edytorski]

830. gruduknąć — odbić się, jęknąć. [przypis redakcyjny]

831. munsztuk — ustnik; trąbić przez munsztuk: cicho. [przypis redakcyjny]

832. godzinki — śpiewane nabożeństwo do Matki Boskiej. [przypis redakcyjny]

833. Połonka — w wojew. nowogrodzkim między Słonimem a Lachowiczami. [przypis redakcyjny]

834. Wojniłowicz, Michał — starosta krosieński, porucznik chorągwi husarskiej. [przypis redakcyjny]

835. armata — w stp. imię zbiorowe: armaty, artylerja. [przypis redakcyjny]

836. in prospectu (łac.) — w obliczu. [przypis redakcyjny]

837. pole — podle, obok. [przypis redakcyjny]

838. corpus (z łac.) — szyk środkowy wojska, centrum. [przypis redakcyjny]

839. tebinki (lm) — sztuki skórzane dla ozdoby, z siodła wiszące, klapy boczne siodła. [przypis redakcyjny]

840. directe (łac.) — wprost. [przypis redakcyjny]

841. rzeźba — tu: rzeź. [przypis edytorski]

842. berdysz — broń piechoty, topór osadzony na drzewcu. [przypis redakcyjny]

843. myszka — koń myszaty, koloru myszy. [przypis redakcyjny]

844. bojarowie dumni — należący do dumy; radni, sejmowi. [przypis redakcyjny]

845. rajtaria — jazda regularna, złożona z drobniejszej szlachty i ludzi wolnych. [przypis redakcyjny]

846. cyga — bąk, fryga. [przypis redakcyjny]

847. kałmuk — koń kałmucki. Kałmucy, szczep mongolski koczujący w guberni astrachańskiej, trudnili się hodowlą koni. [przypis redakcyjny]

848. hosudar (z rus.) — pan; hosudarowie: chorągwie bojarów dumnych. [przypis redakcyjny]

849. po nim — zdanie skrócone: Po nim jedź! Ścigaj! [przypis redakcyjny]

850. domóc się (z jęz. myśliw.) — dogonić. [przypis redakcyjny]

851. pożałować (z ros.) — zlitować się [przypis redakcyjny]

852. chrest — krzyż. [przypis redakcyjny]

853. Pożałuj dla Chrysta Spasa, dla Pereczystoj Boharodyce, dla Mikuły Cudotworce (z rus.) — Zmiłuj się, przez Chrystusa Zbawiciela, przez przeczystą Bogurodzicę, przez Mikołaja Cudotwórcę. [przypis redakcyjny]

854. Utikaj do matery diczczy synu — uciekaj do matki, diabelski synu. [przypis redakcyjny]

855. in illo fervore (łac.) — w owej gorącej chwili. [przypis redakcyjny]

856. brodofiasz — brodacz. [przypis redakcyjny]

857. sam — tu. [przypis redakcyjny]

858. nabicie — nabój. [przypis redakcyjny]

859. Wołoszyn — towarzysz z chorągwi wołoskiej. [przypis redakcyjny]

860. aby — tu: choćby. [przypis edytorski]

861. mógłby — nieosobowo: można było. [przypis redakcyjny]

862. powodować — prowadzić na powodzie (lejcu). [przypis redakcyjny]

863. fugientes — uciekający. [przypis redakcyjny]

864. pomijając — tu: mijając, przejeżdżając obok. [przypis edytorski]

865. dysarmować (z łac.) — rozbroić. [przypis redakcyjny]

866. Ja też (...) do nich — zdanie skrócone: skoczę do nich, pędzę do nich; podobnie często u Sienkiewicza: „W nich!”. [przypis redakcyjny]

867. pożałowanie — politowanie, darowanie życia. [przypis redakcyjny]

868. konfidencja — zaufanie. [przypis redakcyjny]

869. supponebat (łac.) — przypuszczał. [przypis redakcyjny]

870. jako oczy wybrał (...) — na oślep. [przypis redakcyjny]

871. armata — tu: artyleria, armaty. [przypis edytorski]

872. obrzedni — dość rzadki, przerzedzony, niezbyt gęsty. [przypis redakcyjny]

873. zdebilitować (z łac.) — osłabić. [przypis redakcyjny]

874. Siemon Łukicz Szczerbatyj — przydany Chowańskiemu hetman nakaźny; nie zginął, lecz dostał się do niewoli. [przypis redakcyjny]

875. komisarze nasi — byli to z Litwy: Jerzy Hlebowicz, starosta żmudzki, Krzysztof Zawisza, marszałek w. litewski i Cyprian Brzostowski, referendarz; z Korony: Hieronim Wierzbowski, wojewoda sieradzki, i Stanisław Sarbiewski, wojewoda mazowiecki, brat jezuity, poety Macieja. [przypis redakcyjny]

876. Borzęcki, Paweł — zięć Stanisława Sarbiewskiego, wojewody mazowieckiego. [przypis redakcyjny]

877. exprimere (łac.) — wyrażać. [przypis redakcyjny]

878. panowie prewodni — chorągwie przewodnie tj. przeprowadzający poselstwo, konwojujący. [przypis redakcyjny]

879. gzło (starop.) — koszula. [przypis redakcyjny]

880. karawan (z tur.) — wóz. [przypis redakcyjny]

881. świece lane — odlewane, duże. [przypis redakcyjny]

882. consternati (łac.) — potrwożeni. [przypis redakcyjny]

883. święto Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny — obchodzone 2 lipca. [przypis redakcyjny]

884. conservatio (łac.) — uratowanie. [przypis redakcyjny]

885. virtute — dzielnością; dzięki dzielności. [przypis redakcyjny]

886. prokrastynować (z łac.) — odkładać do jutra. [przypis redakcyjny]

887. celeritas (łac.) — szybkość. [przypis redakcyjny]

888. Dołgoruki, Jurij Aleksiejewicz (1602–1682) — wojewoda nowogrodzki i moskiewski, dowódca armii ros. w wojnie z Rzeczpospolitą w latach 1654–1667; książę, pochodzący ze starożytnego ros. rodu arystokratycznego, wywodzącego się od Ruryka. [przypis redakcyjny]

889. niskąd — znikąd. [przypis edytorski]

890. non supererant (łac.) — nie pozostały. [przypis redakcyjny]

891. elibrowane — uwolnione. [przypis redakcyjny]

892. wiktoria czudnowska — Wasyl Borysowicz Szeremetiew osaczony przez Stanisława Rewerę Potockiego i Jerzego Lubomirskiego pod Czudnowem, poddał się z całym wojskiem 1 listopada 1660 r. [przypis redakcyjny]

893. Wjeżdżając tedy Czarniecki (...), wyszli przeciwko niemu — dziś błąd logiczny (niezgodność podmiotów); powinno być: „Kiedy wjeżdżał (...) wyszli”. [przypis edytorski]

894. processionaliter (łac.) — w procesji. [przypis redakcyjny]

895. aplauz — poklask, zapał. [przypis redakcyjny]

896. domicilium (łac.) — siedziba. [przypis redakcyjny]

897. dybki — pęta. [przypis redakcyjny]

898. przygodzić się — przydać się. [przypis edytorski]

899. kować — zakuwać. [przypis edytorski]

900. Tykocin — miasto nad Narwią; za zasługi wojenne Czarniecki otrzymał starostwo tykocińskie na własność. [przypis redakcyjny]

901. et interim (łac.) — a tymczasem. [przypis redakcyjny]

902. negabat (łac.) — odmawiał. [przypis redakcyjny]

903. taki (lm) — taczki, używane do wywożenia ziemi na wał. [przypis redakcyjny]

904. akkomodować — przykładać. [przypis redakcyjny]

905. Boćwinkowie — obelżywe przezwisko Litwinów; boćwina: potrawa z liści buraczanych i młodych zawiązków bulw. [przypis redakcyjny]

906. non vi, sed formidine (łac.) — nie siłą, lecz postrachem. [przypis redakcyjny]

907. Mohilew białoruski — miasto nad Dnieprem; określenie białoruski dla odróżnienia od Mohylowa podolskiego nad Dniestrem. [przypis redakcyjny]

908. Działyński — Adam Działyński. [przypis redakcyjny]

909. pollicitationibus (łac. forma N.) — obietnicami. [przypis redakcyjny]

910. sub praetextu (łac.) — pod pozorem. [przypis redakcyjny]

911. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

912. husarszczyć — zamienić chorągiew na husarską. [przypis redakcyjny]

913. omnibus modis (łac.) —- wszelkimi sposobami. [przypis redakcyjny]

914. dimittere (łac.) — puścić. [przypis redakcyjny]

915. rotmistrz — tu: Adam Działyński, starosta bratiański; dla zasług ojca pozwolono konstytucją r. 1662 potomstwu trzymać starostwo do lat 15. [przypis redakcyjny]

916. fortuna (łac.) — szczęście. [przypis redakcyjny]

917. melius (...) praeveniri (łac.) — lepiej uprzedzić, niż być uprzedzonym. [przypis redakcyjny]

918. obviam (łac.) — naprzeciw. [przypis redakcyjny]

919. Krzyczów — miasteczko nad rzeką Sożą, dopływem Dniestru. [przypis redakcyjny]

920. magnis itineribus (łac.) — szybkimi pochodami. [przypis redakcyjny]

921. rekoligować się (z łac.) — pomiarkować się. [przypis redakcyjny]

922. Basia — lewy dopływ Proni, która wpada do Soży, prawego dopływu Dniepru. [przypis redakcyjny]

923. porząnnie — dziś: porządnie. [przypis edytorski]

924. jakom wyżej napisał — Zapewne ten ustęp pamiętników zaginął, gdyż pod tym rokiem nie znajdujemy o tym zabójstwie wzmianki. [przypis redakcyjny]

925. in anno (łac.) — w roku. [przypis redakcyjny]

926. ex carceribus (łac.) — z więzienia. [przypis redakcyjny]

927. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]

928. szlubem tylko więzania kazano mi się sprawić — prawo pozwalało szlachcicowi w razie przestępstwa złożyć ślubowanie na rycerską cześć, że się na wezwanie sądu stawi, a tymczasem zostawał na wolności. [przypis redakcyjny]

929. inkwizycja — tu: śledztwo. [przypis redakcyjny]

930. ad locum facti (łac.) — na miejsce uczynku. [przypis redakcyjny]

931. adwersarz — przeciwnik. [przypis redakcyjny]

932. osacznik — osaczający zwierza, obławnik. [przypis redakcyjny]

933. consilium bellicum (łac.) — narada wojenna. [przypis redakcyjny]

934. rationes (łac.) — przyczyny. [przypis redakcyjny]

935. praevenire, quam praeveniri (łac.) — uprzedzić, niż być uprzedzonym. [przypis redakcyjny]

936. in accessu (łac.) — w przystępie. [przypis redakcyjny]

937. res non patiebatur moram (łac.) — rzecz nie cierpiała zwłoki. [przypis redakcyjny]

938. wolentarski — ochotniczy. [przypis redakcyjny]

939. karmiciele — czeladź luźna, której obowiązkiem było przede wszystkim starać się o żywność dla ludzi i o paszę dla koni. [przypis redakcyjny]

940. czosnki (lm) — rogatka, palisada. [przypis redakcyjny]

941. alias (łac.) — czyli. [przypis redakcyjny]

942. przecznie — poprzecznie. [przypis redakcyjny]

943. progredi (łac.) — posuwać się. [przypis redakcyjny]

944. defensive (łac.) — odpornie. [przypis redakcyjny]

945. refugium (łac.) — ucieczka, schronienie. [przypis redakcyjny]

946. karpa — pniak z korzeniem. [przypis redakcyjny]

947. propter casum (łac.) — na przypadek. [przypis redakcyjny]

948. pleśniwy — szronowaty, biało nakrapiany. [przypis redakcyjny]

949. sudy (z ros.) — tu; bywaj tu; chodź tu. [przypis redakcyjny]

950. interim (łac.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

951. Czerkaski, Jakow Kudeniekowicz (zm. 1665) — Uruskan-Murza, zmienił imię po chrzcie, kniaź, dowódca ros. w czasie wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667; zginął pod Mohylewem. [przypis redakcyjny]

952. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

953. owe — dziś popr. forma zaimka r.n.lp: owo. [przypis edytorski]

954. causavit (łac.) — sprawiło. [przypis redakcyjny]

955. konfundować — tu: robić wyrzuty, gromić. [przypis redakcyjny]

956. ex tempore (łac.) — natychmiast, nie namyślając się. [przypis redakcyjny]

957. noviter (łac.) — świeżo. [przypis redakcyjny]

958. ryścią — kłusem. [przypis redakcyjny]

959. buńczuk (z pers.) — ogon koński, osadzony na długim drzewcu, służący za sztandar. [przypis redakcyjny]

960. buzdygan (z tur.) — rodzaj buławy. [przypis redakcyjny]

961. powerek — drążek do noszenia cebrów. [przypis redakcyjny]

962. constitutum (łac.) — postanowione. [przypis redakcyjny]

963. tanta aemulatione — przy takim współzawodnictwie. [przypis redakcyjny]

964. maiestas (łac.) — powaga. [przypis redakcyjny]

965. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

966. gloriosius occumbere in opere (łac.) — chwalebniej polec w boju. [przypis redakcyjny]

967. in fuga (łac.) — w ucieczce. [przypis redakcyjny]

968. directe (łac.) — wprost. [przypis redakcyjny]

969. Qui facit (...) eam (łac.) — Kto dół kopie, sam weń pada. [przypis redakcyjny]

970. significat (łac.) — znaczy. [przypis redakcyjny]

971. przygaszń a. przygasznie — obie dłonie złożone w łódeczkę do brania czegoś. [przypis redakcyjny]

972. urodzić — tu: ocalić. [przypis redakcyjny]

973. Zołotareńko, Wasyl — hetman kozacki. [przypis edytorski]

974. magnis itineribus (łac.) — śpiesznymi pochodami. [przypis redakcyjny]

975. o tym czasie jakoś — 1 listopada 1660 r. pod Czudnowem. [przypis redakcyjny]

976. gloriosissime (łac.) — najchwalebniej. [przypis redakcyjny]

977. nec nuntius cladis (łac.) — ani zwiastun klęski. [przypis redakcyjny]

978. a partibus nostris (łac.) — po naszej stronie. [przypis redakcyjny]

979. proposition (łac.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

980. statum (...) Reipublicae (łac.) — okoliczności życia mojego, nie sprawy Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

981. reducere in memoriam (łac.) — przywieść na pamięć. [przypis redakcyjny]

982. actiones (łac.) — czyny. [przypis redakcyjny]

983. in scripto, in quantum by (łac.) — na piśmie, o ile. [przypis redakcyjny]

984. ex faucibus (łac.) — z paszczy. [przypis redakcyjny]

985. praevenire (łac.) — uprzedzić. [przypis redakcyjny]

986. visibiliter (łac.) — naocznie. [przypis redakcyjny]

987. nomen victoris (łac.) — imię zwycięzcy. [przypis redakcyjny]

988. gołek — hołota; biedota. [przypis redakcyjny]

989. podsobek — koń siodłowy z lewej strony w zaprzęgu, na którym siedział woźnica; kto przedtem rej wodził (...) będzie na podsobku chodził: pan stanie się sługą. [przypis redakcyjny]

990. dependencja — zależność. [przypis redakcyjny]

991. promocja — wywyższenie. [przypis redakcyjny]

992. palmam (łac. forma B.) — palmę (pierwszeństwa). [przypis redakcyjny]

993. profesja — zawód. [przypis redakcyjny]

994. dola — los. [przypis edytorski]

995. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]

996. Perseus — ostatni król macedoński, umarł w niewoli rzymskiej w 166 r. p.n.e. [przypis redakcyjny]

997. symetria — tu: równość, podobieństwo. [przypis redakcyjny]

998. dyferencja — różnica. [przypis redakcyjny]

999. Konstantyn IX Paleolog — ostatni cesarz wschodniorzymski, poległ przy zdobyciu Konstantynopola przez Turków w 1453 r. [przypis redakcyjny]

1000. Rychart właśc. Ryszard II (1367–1400) — król Anglii (1377–99), został wzięty do niewoli przez ks. Horeforda, który jako Henryk IV ogłosił się królem; uwięzienie trwało zaledwie kilka miesięcy, gdyż Ryszard, zrzekłszy się tronu 29 września 1399 r., 14 lutego 1400 r. już nie żył. [przypis redakcyjny]

1001. Regner Lodbrogh — król duński żyjący na przełomie VIII i IX w.; Hella, syn Hamona, król Anglów. „Regner, ujęty [przez Hellę] i do więzienia wtrącony, zbrodnicze członki na pastwę wężom podał i z włókien swych wnętrzności smutnej strawy żmijom dostarczył. Gdy już po pożarciu wątroby wąż, spełniając katowskie rzemiosło, posunął się do serca, Regner przebieg wszystkich swoich dzieł zuchwałym głosem przypomniał, takie swojej powieści dając zakończenie: »Gdyby prosiaczki wiedziały o katuszy wieprza, nieochybnie, włamawszy się do chlewa, pośpieszyłyby uwolnić nieszczęśnika«. Z tych słów domyślając się Hella, że jeszcze żyje kilku synów Regnera, nakazał katom spocząć i węże usunąć. Ale Regner wykonanie tego rozkazu swą śmiercią uprzedził” (Saxo Grammaticus: Historiae Danicae, 1. IX). [przypis redakcyjny]

1002. zaś duński od więźnia — jeżeli kopista nie pomylił, to więzień byłby tu użyty w znaczeniu czynnym: ten, co co więzi (por. przekupień); być może jest to pomyłka i powinno być: „więźniem od Helego”. [przypis redakcyjny]

1003. Samson — bohater biblijny, obdarzony nadludzką siłą, zburzył pogańską świątynię Filistynów i zginął pod gruzami. [przypis edytorski]

1004. Annibal właśc. Hannibal Barkas (247–183 p.n.e.) — kartagiński dowódca, początkowo zwycięski, ostatecznie pokonany przez Scypiona Afrykańskiego w 202 r. pod Zamą, otruł się, by nie trafić do niewoli. [przypis edytorski]

1005. Henryk IV — król fr., zamordowany w 1600 r. [przypis redakcyjny]

1006. Karol V (1500–1558) — cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego (1519–1556), król Hiszpanii jako Karol I (1516–1556), doprowadził do jej zjednoczenia i rozwoju jako imperium kolonialnego; gorliwy katolik, zmagał się z ruchem reformacyjnym w Niemczech; pod koniec życia (1556) abdykował, zmarł w klasztorze w Estremadurze. [przypis edytorski]

1007. parol (z franc.) — sława, obietnica, układ. [przypis redakcyjny]

1008. karetę ciągnąć z szkapą w cugu — Wedle Diodora (I, 59) i Pliniusza (XXXIII, 52) król egipski Sezostris, ilekroć miał jechać do miasta albo do świątyni, kazał wyprzęgać konie z kwadrygi, a zamiast nich wprzęgać po czterech królów lub innych władców. [przypis redakcyjny]

1009. królom pod stołem ze psy zbierać kości — nawiązanie do opowieści biblijnych (Ks. Sędziów 1,7). [przypis redakcyjny]

1010. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]

1011. batalia (z wł.) — tu: siła zbrojna, wojsko. [przypis redakcyjny]

1012. zażywać — tu: używać sobie na czymś; pustoszyć. [przypis redakcyjny]

1013. wyłatać — tu: zbić. [przypis redakcyjny]

1014. basarunek (z niem.) — wynagrodzenie za krzywdę; odszkodowanie; chłosta, cięgi. [przypis redakcyjny]

1015. dyskrecja — tu: łaska, ludzkość. [przypis redakcyjny]

1016. im ultro (łac.) — sami, bez przymusu. [przypis redakcyjny]

1017. tylko — tyle. [przypis redakcyjny]

1018. fryszt (z niem.) — czas wolny; odwłoka (termin sądowniczy). [przypis edytorski]

1019. pozorny — tu: okazały, widowiskowy. [przypis redakcyjny]

1020. po polskiej stronie Niepru — tj. na prawym brzegu Dniepru. [przypis redakcyjny]

1021. ażeby — ażby; aż do czasu, kiedy by. [przypis redakcyjny]

1022. Lisowski, Aleksander, Józef (ok. 1575–1616) — twórca i dowódca lisowczyków, liczącego ok. 1000 ludzi ochotniczego (służącego tylko za obietnicę łupów) oddziału lekkiej jazdy pol., utworzonego w 1615 r.; Lisowski jako wódz słynny z niespodziewanych podjazdów i szybkich uderzeń na nieprzyjaciela, co przynosiło mu świetne zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

1023. magnis itineribus (łac.) — śpiesznymi (wielkimi) pochodami. [przypis redakcyjny]

1024. Szkłów — miasto nad Dnieprem, na płn. od Mohylewa. [przypis redakcyjny]

1025. Kmicic, Samuel — późn. chorąży orszański, starosta krasnosielski i strażnik litewski, „sławny i odważny pułkownik” wg Niesieckiego; pierwowzór bohatera powieści Henryka Sienkiewicza. [przypis redakcyjny]

1026. Czereja — miasteczko między Orszą a Borysowem. [przypis redakcyjny]

1027. spiritu prophetico (łac.) — duchem prorockim. [przypis redakcyjny]

1028. Druck — miasteczko i zamek na kępie jeziora, przez które przepływa rzeka Druć, w połowie drogi między Czereją a Szkłowem. [przypis redakcyjny]

1029. alias — a raczej. [przypis redakcyjny]

1030. sive (łac.) — czyli. [przypis redakcyjny]

1031. zabrzeżysto — z wysokimi brzegami, stromo, spadzisto. [przypis redakcyjny]

1032. spuścić się na coś — zaufać czemuś. [przypis edytorski]

1033. zabronić — tu: obronić, nie dopuścić do czegoś. [przypis edytorski]

1034. res non patitur moram (łac.) — rzecz nie cierpi zwłoki. [przypis redakcyjny]

1035. contra (łac.) — przeciwnie. [przypis redakcyjny]

1036. vicissitudo (łac.) — zmiana. [przypis redakcyjny]

1037. rozpierać się — ustawać. [przypis redakcyjny]

1038. Tołłoczyn — miasto nad rzeką Drucią, ok. 10 km na płn. od Drucka. [przypis redakcyjny]

1039. ideam (łac. forma B.) — wzór. [przypis redakcyjny]

1040. et consequenter (łac.) — i wskutek tego. [przypis redakcyjny]

1041. nie opieszało — nie stało się piesze. [przypis redakcyjny]

1042. karacena — łuska twarda jak u krokodyla. [przypis redakcyjny]

1043. vicissitudinem (łac. forma B.) — kolejność. [przypis redakcyjny]

1044. inkwizycja — tu: sąd. [przypis edytorski]

1045. contra absentem (łac.) — przeciw nieobecnemu. [przypis redakcyjny]

1046. weksa (z łac.) — dokuczanie. [przypis redakcyjny]

1047. od ćwierci — od kwartału. [przypis redakcyjny]

1048. testimonium recedendo a sacrificio missae (łac.) — świadectwo zaraz po odprawieniu mszy świętej. [przypis redakcyjny]

1049. circa dispositionem (łac.) — gotując się na śmierć. [przypis redakcyjny]

1050. licentia a loci ordinario (łac.) — pozwolenie od miejscowego biskupa [przypis redakcyjny]

1051. in testimoniis (łac.) — w świadectwach. [przypis redakcyjny]

1052. kasztelan lubelski — Stanisław Słupecki. [przypis redakcyjny]

1053. a loci ordinario (łac.) — miejscowego biskupa. [przypis redakcyjny]

1054. supponebam (łac.) — myślałem. [przypis redakcyjny]

1055. Studzianna — wieś w województwie kieleckim. [przypis redakcyjny]

1056. komendy (z łac.) — zaloty. [przypis redakcyjny]

1057. towarzysz księcia Dymitra — towarzysz chorągwi ks. Dymitra Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]

1058. barbarus (łac.) — nieokrzesany. [przypis redakcyjny]

1059. intendit (łac.) — zamyśla. [przypis redakcyjny]

1060. koronnym prawem — przez wniesienie skargi do trybunału koronnego; przez sądy cywilne. [przypis redakcyjny]

1061. dywizyja hetmańska — dywizja Sapiehy. [przypis redakcyjny]

1062. ad societatem (łac.) — do wspólnego działania. [przypis redakcyjny]

1063. communem iniuriam et commune bonum (łac.) — wspólną krzywdę i wspólne dobro. [przypis redakcyjny]

1064. detrimentum (łac.) — szkodę. [przypis redakcyjny]

1065. resistendi modum (łac.) — sposobu opierania się. [przypis redakcyjny]

1066. intendebant (łac.) — zamierzali. [przypis redakcyjny]

1067. panowie Wolscy — tu: tchórze; por. historię postępku Łukasza Wolskiego zapisaną pod r. 1660. [przypis redakcyjny]

1068. Białe Jeziora — miasto nad jeziorem o tej samej nazwie na wsch. od Petersburga. [przypis redakcyjny]

1069. aspirare (łac.) — wzdychać. [przypis redakcyjny]

1070. tandem effecerunt (łac.) — na koniec dokazali. [przypis redakcyjny]

1071. ad conferendum (łac.) — na rozmowę. [przypis redakcyjny]

1072. conclusum (łac.) — stanęło na tym. [przypis redakcyjny]

1073. Kobryń — miasto na Polesiu nad rzeką Muchawiec, po prawej stronie Bugu; dziś na Białorusi. [przypis redakcyjny]

1074. jego samego — Stefana Czarnieckiego, wojewody, dowódcy Paska. [przypis edytorski]

1075. zięciowskie — Wacława Leszczyńskiego, krajczego koronnego. [przypis redakcyjny]

1076. starosty kaniowskiego — Stefana Stanisława Czarnieckiego, bratanka wojewody (później hetmana). [przypis redakcyjny]

1077. pro et contra (łac.) — za i przeciw. [przypis redakcyjny]

1078. in bivio (łac.) — na rozdrożu. [przypis redakcyjny]

1079. alliciebat dulcedo (łac.) — nęciła słodycz. [przypis redakcyjny]

1080. in eo passu (łac.) — w tym stanie. [przypis redakcyjny]

1081. ex oboedientia (łac.) — z posłuszeństwa. [przypis redakcyjny]

1082. koło generalne — zebranie całego wojska. [przypis redakcyjny]

1083. quot capita, tot sensus (łac.) — co głowa, to rozum. [przypis redakcyjny]

1084. observatis conditionibus his (łac.) — pod następującymi warunkami. [przypis redakcyjny]

1085. poprawiwszy pocztów — pobrawszy płace na poczty. [przypis redakcyjny]

1086. non sub regimine (łac.) — nie pod dowództwem. [przypis redakcyjny]

1087. deputatos administratores (łac.) — obranych administratorów. [przypis redakcyjny]

1088. in rem (łac.) — na rzecz. [przypis redakcyjny]

1089. bonis regalibus (łac.) — dobrami królewskimi. [przypis redakcyjny]

1090. intraty (lm) — dochody. [przypis redakcyjny]

1091. in toto (łac.) — w zupełności. [przypis redakcyjny]

1092. ad primum (łac.) — co do pierwszego. [przypis redakcyjny]

1093. per rationem (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

1094. conclusum (łac.) — stanęło na tym. [przypis redakcyjny]

1095. Świderski, Samuel — porucznik ks. Konstantego Wiśniowieckiego; w pamiętniku Łosia pisze się o nim „pijak okrutny”. [przypis redakcyjny]

1096. substytut — zastępca. [przypis redakcyjny]

1097. ad secundam illationem (łac.) — co do drugiego wniosku. [przypis redakcyjny]

1098. constantissimum propositum (łac.) — nieodmienne postanowienie. [przypis redakcyjny]

1099. plenis buccis (łac.) — pełną gębą, nie półgębkiem; wyraźną. [przypis redakcyjny]

1100. armis experiri (łac.) — do broni się mieć. [przypis redakcyjny]

1101. rationes (łac.) — dowody (słuszności naszej sprawy). [przypis redakcyjny]

1102. e contra (łac.) — wtedy przeciw temu. [przypis redakcyjny]

1103. rationes (łac.) — dowody. [przypis redakcyjny]

1104. zaszczyt — obrona. [przypis redakcyjny]

1105. promowować — jak najmocniej popierać. [przypis redakcyjny]

1106. annuebat — przystawał. [przypis redakcyjny]

1107. propter offensam (łac.) — z powodu obrazy; żeby nie obrazić. [przypis redakcyjny]

1108. sentiunt (łac.) — myślą. [przypis redakcyjny]

1109. videtur (łac.) — zda się. [przypis redakcyjny]

1110. solwować — rozpuścić, tj. odroczyć. [przypis redakcyjny]

1111. koło — tu: naradę, zgomadzenie. [przypis edytorski]

1112. ad cras (łac.) — do jutra. [przypis redakcyjny]

1113. unanimi voce (łac.) — jednomyślnie. [przypis redakcyjny]

1114. nomine (łac.) — imię. [przypis redakcyjny]

1115. ore proprio (łac.) — własnymi ustami. [przypis redakcyjny]

1116. per deputatos (łac.) — przez deputatów, przez delegatów. [przypis redakcyjny]

1117. in facie publica (łac.) — na zgromadzeniu publicznym. [przypis redakcyjny]

1118. numerosissime (łac.) — jak najliczniej. [przypis redakcyjny]

1119. massam (łac.) — masę, ogół. [przypis redakcyjny]

1120. per portiones (łac.) — cząstkami. [przypis redakcyjny]

1121. ojczyzna — tu: ojcowizna, dosł. dziedzictwo po ojcu. [przypis redakcyjny]

1122. praetensionem (łac.) — pretensję, żądanie. [przypis redakcyjny]

1123. przebierzać — braknąć. [przypis redakcyjny]

1124. labefactari (łac.) — osłabnąć. [przypis redakcyjny]

1125. Gdyby jej zaś (...) sposoby — w rękopisie następuje jedna karta (dwie stronice) niezapisana. [przypis redakcyjny]

1126. mora nociva (łac.) — zwłoka szkodliwa. [przypis redakcyjny]

1127. mirjady (z gr.) — dziesiątki tysięcy. [przypis redakcyjny]

1128. dyzgusty (lm) — psoty, obelgi. [przypis redakcyjny]

1129. tandem (łac.) — wreszcie. [przypis redakcyjny]

1130. vicinarum gentium (łac.) — sąsiednie narody. [przypis redakcyjny]

1131. eksprobrować — zarzucać. [przypis redakcyjny]

1132. paremia (z gr. przez łac.) — przysłowie. [przypis redakcyjny]

1133. Minatur (...) facit (łac.) — Grozi wojną, a nie toczy jej; tak cały naród polski zwykł czynić. [przypis redakcyjny]

1134. in ulteriori tractu (łac.) — w dalszym ciągu, w przyszłości. [przypis redakcyjny]

1135. adamantina corda (łac.) — serca twarde jak diament. [przypis redakcyjny]

1136. nomine (łac.) — w imieniu. [przypis redakcyjny]

1137. denuntio (łac.) — zapowiadać. [przypis redakcyjny]

1138. pia vota nostra (łac.) — dobre nasze chęci. [przypis redakcyjny]

1139. im — tj. chęciom. [przypis redakcyjny]

1140. protestor (łac.) — protestuję, oświadczam uroczyście. [przypis redakcyjny]

1141. jaktura — szkoda. [przypis redakcyjny]

1142. filialem (...) amorem (łac.) — synowska miłość. [przypis redakcyjny]

1143. modestissime (łac.) — najprzyzwoiciej, najspokojniej. [przypis redakcyjny]

1144. visibiliter (łac.) — jawnie, widocznie. [przypis redakcyjny]

1145. cedere (łac.) — przypaść. [przypis redakcyjny]

1146. reputationi (łac.) — dobremu imieniu, sławie. [przypis redakcyjny]

1147. vir activus (łac.) — mąż dzielny. [przypis redakcyjny]

1148. eiusdem sensus (łac.) — tegoż zdania. [przypis redakcyjny]

1149. ob rationes (łac.) — z (tych) przyczyn. [przypis redakcyjny]

1150. annuere (łac.) — potakiwać. [przypis redakcyjny]

1151. murmur — szemranie. [przypis redakcyjny]

1152. in eundem sensum (łac.) — w tejże samej myśli. [przypis redakcyjny]

1153. recontrarium sentiebant (łac.) — przeciwnej był myśli. [przypis redakcyjny]

1154. recesserunt (...) conformiter (łac.) — odstąpiły od poprzedniej myśli i zgodnie. [przypis redakcyjny]

1155. constantiam (łac. forma B.lp) — stałość. [przypis redakcyjny]

1156. irritare (łac.) — drażnić, jątrzyć. [przypis redakcyjny]

1157. in rem (łac.) — w rzeczy; dla sprawy. [przypis redakcyjny]

1158. totissimus (łac.) — całkowicie oddany. [przypis redakcyjny]

1159. conclusum (łac.) — stanęło na tym. [przypis redakcyjny]

1160. solwowano tedy kołowanie (...) — przerwano więc obrady koła. [przypis redakcyjny]

1161. constituere (łac.) — postanowić. [przypis redakcyjny]

1162. sedem (łac.) — siedzibę. [przypis redakcyjny]

1163. klecki — przym. od Kielce, dziś: kielecki. [przypis redakcyjny]

1164. vicissim (łac.) — nawzajem. [przypis redakcyjny]

1165. distulerunt jurament (łac.) — odłożyli przysięgę. [przypis redakcyjny]

1166. sparsim (łac.) — osobno, oddzielnie. [przypis redakcyjny]

1167. compellere (łac.) — zmusić. [przypis redakcyjny]

1168. per regulam (łac.) — stosując się do zasady. [przypis redakcyjny]

1169. accesserunt (łac.) — przystąpili. [przypis redakcyjny]

1170. starostwa — tu: starostwa tzw. niegrodowe; dobra królewskie. [przypis redakcyjny]

1171. tenuty — dzierżawy należących do króla młynów, wójtostw itp. [przypis redakcyjny]

1172. ekonomie — większe dobra królewskie, w których król miał swego rządcę (ekonomia Samborska). [przypis redakcyjny]

1173. znosić — pobić, rozgromić. [przypis redakcyjny]

1174. fusius (łac.) — obszerniej. [przypis redakcyjny]

1175. vincere et victoria uti non idem est (łac.) — zwyciężać, a korzystać ze zwycięstwa nie toż samo jest. [przypis redakcyjny]

1176. iugum servitutis (łac.) — jarzmo niewoli. [przypis redakcyjny]

1177. ob metum (łac.) — ze strachu. [przypis redakcyjny]

1178. praktyka (lm) — tu: intryga. [przypis redakcyjny]

1179. fakcje — partie, stronnictwa. [przypis redakcyjny]

1180. promować — popierać. [przypis redakcyjny]

1181. sub umbra (łac.) — pod pozorem. [przypis redakcyjny]

1182. causavit (łac.) — ustroiła, spowodowała. [przypis redakcyjny]

1183. piscari in turbido (łac.) — ryby łowić w mętnej wodzie. [przypis redakcyjny]

1184. sine successore (łac.) — bez następcy. [przypis redakcyjny]

1185. lineam (łac. forma B.lp) — linię, gałąź. [przypis redakcyjny]

1186. luboć — choć. [przypis edytorski]

1187. ad rationem (łac.) — na rachunek. [przypis redakcyjny]

1188. subsecutum (łac.) — nastąpiło. [przypis redakcyjny]

1189. praepostere (łac.) — za późno. [przypis redakcyjny]

1190. licentia (łac.) — wolność; tu: swawola. [przypis redakcyjny]

1191. jakby je gołębiowi z garła wybrał — gołąb wybiera co najprzedniejsze ziarno; Pasek, przytaczając to przysłowie, chciał więc powiedzieć: „Kiedy się już zebrało 60 000 doborowego wojska”. [przypis redakcyjny]

1192. jurament — przysięga. [przypis redakcyjny]

1193. super fidelitatem (łac.) — na wierność. [przypis redakcyjny]

1194. et non revelationem (łac.) — i niewyjawianie. [przypis redakcyjny]

1195. prae oculis timorem Dei (łac.) — przed oczyma bojaźń boską. [przypis redakcyjny]

1196. sensim (łac.) — nieznacznie, powoli. [przypis redakcyjny]

1197. formidine poenae (łac.) — z obawy kary. [przypis redakcyjny]

1198. dulcedine (łac.) — ujęci słodyczą. [przypis redakcyjny]

1199. consentire (łac.) — przystać. [przypis redakcyjny]

1200. inter incudem et malleum (łac.) — między młotem i kowadłem. [przypis redakcyjny]

1201. urząd kanclerski — pisarstwo. [przypis redakcyjny]

1202. ullatenus (łac.) — w żaden sposób. [przypis redakcyjny]

1203. subterfugiebam (łac.) — wymigiwałem się. [przypis redakcyjny]

1204. naturaliter (łac.) — naturalnie. [przypis redakcyjny]

1205. serio — naprawdę. [przypis redakcyjny]

1206. interrumpit (łac.) — przerywa. [przypis redakcyjny]

1207. flectere persuasionibus (łac.) — nakłonić namową. [przypis redakcyjny]

1208. na jego interpozycyją — za jego wdaniem się. [przypis redakcyjny]

1209. insulty — napaści. [przypis redakcyjny]

1210. crude (łac.) — ostro. [przypis redakcyjny]

1211. subsequi (łac.) — nastąpić. [przypis redakcyjny]

1212. soluta sessione (łac.) — po zamknięciu posiedzenia. [przypis redakcyjny]

1213. ekspostulować — napierać. [przypis redakcyjny]

1214. omnibus modis, proponendo utilitatem (łac.) — wszelkimi sposobami, przedkładając pożytek. [przypis redakcyjny]

1215. pióro — urząd kanclerski, pisarstwo. [przypis redakcyjny]

1216. emolumentum (łac.) — dobro. [przypis redakcyjny]

1217. magis inviti, quam invitati (łac.) — raczej z przymusu niż zaproszeni. [przypis redakcyjny]

1218. in consiliis, proponendo fructum (łac.) — w radach, wystawiając korzyść. [przypis redakcyjny]

1219. fortunae (łac.) — losu. [przypis redakcyjny]

1220. proponendo (łac.) — przedkładając. [przypis redakcyjny]

1221. ad dispositionem consiliorum (łac.) — do kierownictwa w radach. [przypis redakcyjny]

1222. ad opus belli (łac.) —- do dzieła wojennego; na wojnę. [przypis redakcyjny]

1223. ad effectum (łac.) — do skutku. [przypis redakcyjny]

1224. pollicitationes (łac.) — obietnice. [przypis redakcyjny]

1225. pozorne (daw.) — pokaźne, świetne. [przypis redakcyjny]

1226. ekspediowany — tu: wykonany. [przypis redakcyjny]

1227. de necessitate (łąc.) — koniecznie. [przypis redakcyjny]

1228. intendit (łac.) — zamyśla. [przypis redakcyjny]

1229. deliberacja — namysł. [przypis redakcyjny]

1230. ad cras (łac.) — do jutra. [przypis redakcyjny]

1231. hilari fronte (łac.) — z pogodnym czołem. [przypis redakcyjny]

1232. vicissitudines adverso pectore (łac.) — odmiany odważnym sercem. [przypis redakcyjny]

1233. proice lapidem (łac.) — niech rzuci kamieniem. [przypis redakcyjny]

1234. in aequa lance (łac.) — na równej szali. [przypis redakcyjny]

1235. afficiunt (łac.) — dotyczą. [przypis redakcyjny]

1236. praetensiones (łac.) — pretensje, żądania. [przypis redakcyjny]

1237. hibernowy — zimowy; hibernowy chleb: świadczenia pieniężne i żywnościowe przysługujące wojsku w czasie leży zimowych, wypłacane z dóbr królewskich i duchownych. [przypis redakcyjny]

1238. wtenczas jeszcze, kiedy nań ostrym zarabiano żelazem — tj. w czasie, kiedy wojsko ruszono z leż zimowych przeciw Moskwie. [przypis redakcyjny]

1239. non abiurando (łac.) — nie wyprzysięgając się. [przypis redakcyjny]

1240. non adiurando (łac.) — nie sprzysięgając się; abiurando (...) adiurando: gra słów. [przypis redakcyjny]

1241. et specialiter (łac.) — a zwłaszcza. [przypis redakcyjny]

1242. gloriosum opus (łac.) — chwalebne dzieło. [przypis redakcyjny]

1243. windykowanie — wydobycie, uzyskanie. [przypis redakcyjny]

1244. stabiliendo ulteriorem cursum (łac.) — ustalając dalszy bieg. [przypis redakcyjny]

1245. in casum saevientis fortunae (łac.) — na wypadek, gdyby się los srożyć zaczął. [przypis redakcyjny]

1246. subsequentur (łac.) — nastąpić mają. [przypis redakcyjny]

1247. prospiciendo (łac.) — zabiegać. [przypis redakcyjny]

1248. ligament juramentu — węzeł przysięgi. [przypis redakcyjny]

1249. non reprobo (łac.) — nie ganię. [przypis redakcyjny]

1250. abominationem naturalem (łac. forma B.lp) — wstręt wrodzony. [przypis redakcyjny]

1251. offensa Maiestatis (łac.) — obraza majestatu. [przypis redakcyjny]

1252. Katylina — spiskowiec rzymski (63 r. p.n.e.). [przypis redakcyjny]

1253. conscios facti obstrinxerat iuramento — wspólników zamachu zobowiązał przysięgą. [przypis redakcyjny]

1254. Hannibal (247–183 p.n.e.) — wódz kartagiński. [przypis redakcyjny]

1255. solenniter super Romanorum perniciem (łac.) — uroczyście zgubę Rzymian. [przypis redakcyjny]

1256. aleam (łac. forma B. lp) — dosł. kostkę; kolej. [przypis redakcyjny]

1257. Kserkses — król perski 485–465 p.n.e. [przypis redakcyjny]

1258. super fidelitatem (łac.) — na wierność. [przypis redakcyjny]

1259. Demarat — król spartański, pozbawiony godności królewskiej, udał się na dwór Dariusza, gdzie pozyskał wielki wpływ i znaczenie. Kiedy następca Dariusza, Kserkses, gotował wyprawę na Grecję, Demarat wyprawił do Sparty posłańca z tajemnym uwiadomieniem o zamiarach królewskich. Sekret polegał na tym, że z tabliczki nawoskowanej zeskrobał wosk, wyrył na deseczce drewnianej treść przestrogi i następnie pokrył ją znowu woskiem, na którym napisał dla zmylenia drugi list. W Sparcie po zeskrobaniu wosku odczytano list Demarata. [przypis redakcyjny]

1260. per ceram erasam (łac.) — przez zeskrobanie wosku. [przypis redakcyjny]

1261. suggessit (łac.) — poduszczył, namówił. [przypis redakcyjny]

1262. okrutne (...) zabójstwo (...) Artabana — Kserkses został zamordowany przez Hyrkańczyka, Artabana, dowódcę straży przybocznej, a nie przez stryja tegoż nazwiska, jak mylnie podaje autor. [przypis redakcyjny]

1263. contra rationem (łac.) — przeciwko rozumowi. [przypis redakcyjny]

1264. desertor castrorum (łac.) — zbiegiem z obozu. [przypis redakcyjny]

1265. cancellariatus (łac.) — kanclerski. [przypis redakcyjny]

1266. parere (łac.) — dogodzić, być posłusznym. [przypis redakcyjny]

1267. pro posse meo cum conditione (łac.) — według sił moich pod warunkiem. [przypis redakcyjny]

1268. si potest ferii (łac.) — jeśli być może. [przypis redakcyjny]

1269. cyrkumstancje (lm) — okoliczności. [przypis redakcyjny]

1270. strictius (przysłów.) — ściślej. [przypis redakcyjny]

1271. oppignorando (łac.) — jako rękojmię dając. [przypis redakcyjny]

1272. konfidencja — zaufanie. [przypis redakcyjny]

1273. ad consilia (łac.) — do rad. [przypis redakcyjny]

1274. sine comprobatione iuratoria (łac.) — bez poprzysiężenia. [przypis redakcyjny]

1275. pro et contra (łac.) — za i przeciw. [przypis redakcyjny]

1276. dictabat (łac.) — dyktował. [przypis redakcyjny]

1277. afekt — tu: skłonność. [przypis redakcyjny]

1278. starosta krasnostawski — Szczęsny Kazimierz Potocki. [przypis redakcyjny]

1279. afektować — pragnąć. [przypis redakcyjny]

1280. ore omnium (łac.) — w imieniu wszystkich. [przypis redakcyjny]

1281. aequaliter (łac.) — równo. [przypis redakcyjny]

1282. novitatem (łac.) — rzecz nowa, niebywała. [przypis redakcyjny]

1283. nocivam et perniciosam, non arripio — szkodliwej i zgubnej się nie chwytam. [przypis redakcyjny]

1284. konfident (z łac.) — poufały przyjaciel. [przypis redakcyjny]

1285. waleta — pożegnanie. [przypis redakcyjny]

1286. firmiter (łac.) — mocno. [przypis redakcyjny]

1287. w sam fest Marcina ś. — w dzień św. Marcina, tj. 11 listopada, przypadały imieniny ojca Paska. [przypis redakcyjny]

1288. Łysobyki — miasteczko nad Wieprzem niedaleko Lublina. [przypis redakcyjny]

1289. post multas deliberationes (łac.) — po długich namysłach. [przypis redakcyjny]

1290. intencja — zamysł, zamiar. [przypis redakcyjny]

1291. pierwsze roraty — pierwsza niedziela Adwentu, która przypadała w 1661 r. 27 listopada. [przypis redakcyjny]

1292. Zielona Puszcza — daw. nazwa puszczy nowogrodzkiej, rozciągającej się między Grodnem a Białowieżą. [przypis redakcyjny]

1293. pars regalis (łac.) — stronnik królewski. [przypis redakcyjny]

1294. szyc — gatunek psa, wspominany także u innych autorów XVII w. „Tak szyc szalony, kiedy się więc wścieka”. (ks. Walenty Odymalski, Oblężenie Jasnej Góry Częstochowskiej, VII, 25). [przypis redakcyjny]

1295. Mazepa, Jan (1639–1709) — właśc. Iwan Stepanowycz Koledynskyj (spolszczone: Jan Kołodyński), ur. w Mazepince k. Białej Cerkwi; szlachcic, dyplomata, później hetman Lewobrzeżnej Ukrainy. [przypis redakcyjny]

1296. Grodno — miasto nad Niemnem; odbywała się tam wówczas narada senatu. [przypis redakcyjny]

1297. in materia status (łac.) — o sprawach państwowych; o polityce. [przypis redakcyjny]

1298. sine mysterio (łac.) — bez tajemnej przyczyny. [przypis redakcyjny]

1299. magnis itineribus (łac.) — z wielkim pośpiechem. [przypis redakcyjny]

1300. udaje (...) niepodobna — zdanie to urywa się; następnie brak w rękopisie 9 kart. Łatwo się domyślić treści zagubionej części pamiętnika. Król, wprowadzony w błąd przez Mazepę, wysyła oddział zbrojnych, którzy dostawiają Paska do Grodna. Tu wygłasza przed senatorami nasz pamiętnikarz swoją obronę, której część końcowa się zachowała. [przypis redakcyjny]

1301. in manibus bene meritorum (łac.) — w ręku dobrze zasłużonych. [przypis redakcyjny]

1302. substancja — tu: majętność. [przypis redakcyjny]

1303. bene meritorum (łac.) — dobrze zasłużony. [przypis redakcyjny]

1304. zawierać — zamykać, kończyć. Pasek godzi się z tym, żeby był choć na końcu spisu dobrze zasłużonych umieszczony. [przypis redakcyjny]

1305. mediana — żyła. [przypis redakcyjny]

1306. opprimere et bene meritos (łac.) — uciskać i dobrze zasłużonych. [przypis redakcyjny]

1307. emolument (łac.) — pożytek. [przypis redakcyjny]

1308. fakcja (z łac. factio: grupa, koteria) — tu: intryga. [przypis redakcyjny]

1309. korupcja — przekupstwo. [przypis redakcyjny]

1310. adversitas (łac.) — przeciwność. [przypis redakcyjny]

1311. Fawoniusz — łagodny wiatr zachodni, zw. też Zefirem. [przypis redakcyjny]

1312. Akwilon — wiatr północny. [przypis redakcyjny]

1313. curam (łac. forma B.lp) — troski, starania. [przypis redakcyjny]

1314. domi leones, foris vulpeculae (łac.) — u siebie lwy, za granicą lisy (Petronius, Satyricon, 44,14). [przypis redakcyjny]

1315. saevire fortuna et cuncta miscere coepit (łac.) — srożyć się i wszystko mącić poczęła (Sallustius, Bellum Catilinae, 10). [przypis redakcyjny]

1316. vicinarum gentium — ościenne narody. [przypis redakcyjny]

1317. simul et semel (łac.) — naraz i razem. [przypis redakcyjny]

1318. potentia (łac.) — potęga. [przypis redakcyjny]

1319. zhukany — zestrachany. [przypis redakcyjny]

1320. centimanos (łac.) — sturęcy; w mit. gr. Kottosi (Ajgajon, Kottos i Gyges), olbrzymy sturękie. [przypis redakcyjny]

1321. obrać — tu: znaleźć. [przypis redakcyjny]

1322. zelant — gorliwy wyznawca, miłośnik. [przypis redakcyjny]

1323. in necessitate (łac.) — w potrzebie. [przypis redakcyjny]

1324. omni spe et consilio destitutum (łac.) — pozbawiony wszelkiej nadziei i rady. [przypis redakcyjny]

1325. kożdy w swą — niedopowiedzenie: „każdy w swą stronę uciekał”. [przypis redakcyjny]

1326. inter viscera (łac.) — wewnątrz, w granicach. [przypis redakcyjny]

1327. Sero molunt deorum molae — gr. przysłowie: „Późno mielą bogów młyny”, tj. bogowie za zbrodnie nie od razu karzą; Pasek jednak inaczej to rozumiał: „Po czasie każdy pan gotów”. [przypis redakcyjny]

1328. ex equo Troiano (łac.) — z konia Trojańskiego, z którego się wysypali wojownicy na zgubę Troi (Wergiliusz, Eneida, ks. II). [przypis redakcyjny]

1329. łuszczybochenek — darmozjad. [przypis redakcyjny]

1330. gas (z węg.) — strach, bieda, zguba. [przypis redakcyjny]

1331. captivatio ex consilio (łac.) — uwięzienie z nakazu rady, tj. senatorów. [przypis redakcyjny]

1332. consilium salubre (łac.) — rada zbawienna. [przypis redakcyjny]

1333. miłość (...) przeciwko ojczyźnie — dziś popr.: miłość dla (do) ojczyzny. [przypis edytorski]

1334. innocuus lapidor (łac.) — niewinnego mię kamienują. [przypis redakcyjny]

1335. contra iura gentium, contra regulam iustitiae (łac.) — wbrew prawu narodów, wbrew zasadzie sprawiedliwości. [przypis redakcyjny]

1336. quidquid non discutitur, iustitia non putatur (łac.) — bez roztrząsania nie ma sprawiedliwości. [przypis redakcyjny]

1337. vel peccantibus virtutis species prima iucunda est (łac.) — bo nawet grzeszący zachwycają się ideałem cnoty. [przypis redakcyjny]

1338. najliszszy — dziś popr. tylko forma złożona: najbardziej lichy. [przypis edytorski]

1339. iniurias (łac.) — srogości. [przypis redakcyjny]

1340. cum assecuratione (łac.) — z zaręczeniem. [przypis redakcyjny]

1341. afrykański jeniec — tu: Jugurta. [przypis redakcyjny]

1342. contemptum (łac.) — obelgi. [przypis redakcyjny]

1343. intentio pro facto (łac.) — chęć za uczynek. [przypis redakcyjny]

1344. związek Jaskulskiego — związek Mariana Jaskulskiego w r. 1659 udało się zaliczką na żołd załagodzić. [przypis redakcyjny]

1345. potioritas — lepsza część. [przypis redakcyjny]

1346. et prodesse et obesse (łac.) — i pomóc, i zaszkodzić. [przypis redakcyjny]

1347. in quorum manibus arma sunt, in eorum potestate est conservare et perdere Rempublicam (łac.) — w czyich rękach jest oręż, w tych mocy i ocalić, i zgubić Rzeczpospolitą. [przypis redakcyjny]

1348. ferezja (z tur.) — wierzchnia suknia; tu przen.: pomówienie, oszczerstwo. Podobne użycie dalej: „w sukienkę proditionis [zdrady] obleczono” oraz np. u Zebrzydowskiego w Pismach rokoszowych: „chcąc mię w sukienkę niewdzięczności oblec”. [przypis redakcyjny]

1349. protestor — protestować, oświadczać uroczyście. [przypis redakcyjny]

1350. cum vitia prosunt, peccat, qui recte facit (łac.) — gdy występki korzyść przynoszą, grzeszy, kto dobrze czyni. (Publius Syrus, Sententiae, 98). [przypis redakcyjny]

1351. inwektywa — napaść. [przypis redakcyjny]

1352. Naruszewicz — Aleksander Naruszewicz. [przypis redakcyjny]

1353. essentiam (łac. forma B.lp) — istotną treść, rdzeń. [przypis redakcyjny]

1354. justyfikacja — usprawiedliwianie się. [przypis redakcyjny]

1355. accusat (łac.) — obwinia. [przypis redakcyjny]

1356. excusat (łac.) — uniewinnia. [przypis redakcyjny]

1357. rem — stronę. [przypis redakcyjny]

1358. formalny — tu: mający formalne pełnomocnictwa. [przypis redakcyjny]

1359. kredens — tu: listy uwierzytelniające, pełnomocnictwa. [przypis redakcyjny]

1360. apparet (łac.) — widać. [przypis redakcyjny]

1361. kazać — przemawiać. [przypis redakcyjny]

1362. diffidis et maiestatem laedis (łac.) — nie dowierzasz słuszności swej sprawy i króla obrażasz. [przypis redakcyjny]

1363. hostis patriae et reus criminis laesae maiestatis (łac.) — nieprzyjacielem ojczyzny i winnym zbrodni obrazy majestatu. [przypis redakcyjny]

1364. exprimere de verbo ad verbum (łac.) — wyrazić co do słowa. [przypis redakcyjny]

1365. prawie — tu przysłów.: prawdziwie. [przypis redakcyjny]

1366. konsyderacyja — uwaga. [przypis redakcyjny]

1367. justyfikacja — usprawiedliwienie. [przypis redakcyjny]

1368. nie kazał cieląt pasać — tj.: kazał mnie kształcić, oddał mnie do szkół. [przypis redakcyjny]

1369. practicatum axioma (łac.) — doświadczona prawda. [przypis redakcyjny]

1370. necessitas acuit ingenium (łac.) — potrzeba rozum ostrzy. [przypis redakcyjny]

1371. supponendo (łac.) — rozumiejąc. [przypis redakcyjny]

1372. jako mię udano — jak mnie w fałszywy sposób przedstawiono. [przypis redakcyjny]

1373. inkarcerować — uwięzić. [przypis redakcyjny]

1374. proditionis (łac.) — zdrady. [przypis redakcyjny]

1375. quo animo (łac.) — jakim umysłem, w jakim usposobieniu. [przypis redakcyjny]

1376. kontumelia — zniewaga. [przypis redakcyjny]

1377. generoso pectori (łac.) — wspaniałemu sercu. [przypis redakcyjny]

1378. consequentia (łac.) — konieczny wniosek. [przypis redakcyjny]

1379. maximum solatium est vacare culpa (łac.) — największa pociecha nie poczuwać się do winy (Cicero, Ad familiares, 7, 5). [przypis redakcyjny]

1380. insolescit (łac.) — rozzuchwala się, wykracza. [przypis redakcyjny]

1381. in suum caput (łac.) — na własną głowę. [przypis redakcyjny]

1382. bonus animus in re mala dimidium est mali (łac.) — myśl dobra w nieszczęściu: złego połowa (Publilius Syrus, Sententiae). [przypis redakcyjny]

1383. in crimine (...) laesae maiestatis (łac.) — co do zarzutu obrazy majestatu. [przypis redakcyjny]

1384. cenzura — sąd. [przypis redakcyjny]

1385. privatus (łac.) — człowiek prosty. [przypis redakcyjny]

1386. in reprobum sensum (łac.) — pod naganę. [przypis redakcyjny]

1387. kontumelia (z łac.) — zniewaga. [przypis edytorski]

1388. accessit crudelitas (łac.) — przyłączyło się okrucieństwo. [przypis redakcyjny]

1389. ex abundantia malitiae (łac.) — z nadmiaru złości. [przypis redakcyjny]

1390. consilio — w radzie. [przypis redakcyjny]

1391. nescit vox missa reverti (łac.) — słowo z ust wypuszczone wrócić nie może (Horatius, De arte poetica, 390). [przypis redakcyjny]

1392. utraque civis (łac.) — podwójnie jestem obywatelem. [przypis redakcyjny]

1393. hoc mihi pietas, hoc pia lingua odit (łac.) — to mam za cnotę, tego wzdrygają się uczciwe usta. [przypis redakcyjny]

1394. Pac — Piotr Pac. [przypis redakcyjny]

1395. licentiose (łac.) — ostrzej. [przypis redakcyjny]

1396. imperiose (łac.) — hardo. [przypis redakcyjny]

1397. et crimen laesae maiestatis (łac.) — i zbrodnia obrazy majestatu. [przypis redakcyjny]

1398. prae oculis (łac.) — przed oczyma. [przypis redakcyjny]

1399. odpowiadać — tu: odgrażać się. [przypis redakcyjny]

1400. et instabimus (łac.) — i nalegać będziemy. [przypis redakcyjny]

1401. indicant (łac.) — pokazują. [przypis redakcyjny]

1402. interpres (łac.) — tłumacz. [przypis redakcyjny]

1403. afflicto afflictionem (łac.) — zadajesz rany rannemu; utrapionemu utrapienia. [przypis redakcyjny]

1404. Si veritatem loquor, cur me caedis (łac.) — Jeżeli prawdę mówię, czemu mnie bijesz (parafraza cytatu z Ewangelii, J. 18,23). [przypis redakcyjny]

1405. communis regula: quisquis ad vitam editur, ad mortem destinatur (łac.) — powszechne prawo: ktokolwiek na świat przychodzi, przeznaczono mu umrzeć. [przypis redakcyjny]

1406. awizy (lm) — zapowiedzi, nowiny (groźby śmierci). [przypis redakcyjny]

1407. pawilon — kotara. [przypis redakcyjny]

1408. wojłok — podkład, pilśń pod siodło. [przypis redakcyjny]

1409. contemptor mortis (łac.) — pogardzający śmiercią. [przypis redakcyjny]

1410. sequentia: exilium, luctus, dolor tributa sunt ista vivendi (łac.) — kolej: wygnanie, płacz, boleść są to rzeczy nieodłączne od życia. [przypis redakcyjny]

1411. actus meritorius (łac.) — czyn chwalebny, zasługa. [przypis redakcyjny]

1412. occidit anguem, e cuius collo guttae cadentes innumeros genuere colubros (łac.) — zabił węża, z którego szyi krople krwi płynące niezliczone mnóstwo zrodziły wężów; Perseusz zabił wężowłosą Gorgonę, nie węża; motyw „chcąc się ojczyźnie przysłużyć” jest zręcznym wymysłem Paska. [przypis redakcyjny]

1413. malevolis consiliis (łac.) — złośliwymi radami. [przypis redakcyjny]

1414. parentela — ród. [przypis redakcyjny]

1415. nominis recordatio (łac.) — pamięć imienia. [przypis redakcyjny]

1416. magnorum nominuni (łac.) — wielkich imion. [przypis redakcyjny]

1417. ita semper illustribus viris animo vivere longe antiquius fuit, quam corpore (łac.) — znakomici mężowie woleli zawsze żyć duchem niż ciałem. [przypis redakcyjny]

1418. aegrotus, quamdiu animam habet, spem habet (łac.) — chory, dopóki dusza w ciele, nie traci nadziei. [przypis redakcyjny]

1419. dei proprium est protegere, quos dignos iudicat (łac.) — właściwe Bogu jest osłaniać tych, których godnymi [tego] sądzi. [przypis redakcyjny]

1420. nemo est contemnendus, in quo aliqua virtutis signiftcatio apparet (łac.) — nikogo lekceważyć nie należy, w kim dostrzec można jakikolwiek ślad cnoty. [przypis redakcyjny]

1421. quot verba, tot minaciae (łac.) — ile słów, tyle pogróżek. [przypis redakcyjny]

1422. tot scommata (łac.) — tyle drwin. [przypis redakcyjny]

1423. egzacerbować — rozjątrzać. [przypis redakcyjny]

1424. jaktancja — przechwałka. [przypis redakcyjny]

1425. merita (łac.) — zasługi. [przypis redakcyjny]

1426. exprobrationis competentem (łac.) — zarzutów dostosowaną. [przypis redakcyjny]

1427. annihilat (łac.) — niweczy. [przypis redakcyjny]

1428. gloriatur (łac.) — chełpi się. [przypis redakcyjny]

1429. dostać — starczyć, nie braknąć. [przypis redakcyjny]

1430. pro me militat (łac.) — za mnie walczy. [przypis redakcyjny]

1431. in lancem considerationis (łac.) — na szalę rozwag. [przypis redakcyjny]

1432. ad praesens (łac.) — obecnie. [przypis redakcyjny]

1433. rekompensa — rekompensata, zapłata. [przypis redakcyjny]

1434. cicatrices, adverso pectore (łac.) — blizny na piersiach. [przypis redakcyjny]

1435. tartufole (lm) — trufle. [przypis redakcyjny]

1436. kontrowertować — spierać się. [przypis redakcyjny]

1437. facile credo (łac.) — łatwo wierzę. [przypis redakcyjny]

1438. indicat vestis, guales intrinsecus estis (łac.) — pokazuje suknia, jakimi wewnątrz jesteście. [przypis redakcyjny]

1439. peregrinationis (łac.) — podróżowania. [przypis redakcyjny]

1440. Pierla italiano? Pierla franciezo? — Mówisz Pan po włosku, po francusku? [przypis redakcyjny]

1441. Werdo? (z niem.) — kto tam; kto idzie. [przypis redakcyjny]

1442. mienić — wymienić. [przypis redakcyjny]

1443. kapreol (z wł.) — skok. [przypis redakcyjny]

1444. z regestru — z nut. [przypis redakcyjny]

1445. klangor — dźwięk. [przypis redakcyjny]

1446. pro patria (łac.) — dla ojczyzny. [przypis redakcyjny]

1447. quantum potui (łac.) — co mogłem. [przypis redakcyjny]

1448. contra patriam (łac.) — przeciw ojczyźnie. [przypis redakcyjny]

1449. inter patres patriae (łac.) — między ojcami ojczyzny. [przypis redakcyjny]

1450. quorum machinationibus (łac.) — których knowaniami. [przypis redakcyjny]

1451. et ad ultimam egestatem (łac.) — i do ostatniej nędzy. [przypis redakcyjny]

1452. quorum iniuriis in profundissimo Democriti (łac.) — których niesprawiedliwie postępki w najgłębszej Demokryta studni (utopiły jej sławę); Demokryt, filozof gr. żyjący w V w. p.n.e., utrzymywał, że ziemia jest wewnątrz po części wydrążona. [przypis redakcyjny]

1453. virtute (łac.) — męstwem. [przypis redakcyjny]

1454. mala consilia ordinis intermedia (łac.) — złe rady pośredniego stanu; pośrednim stanem między królem a stanem rycerskim (szlachtą) jest senat. [przypis redakcyjny]

1455. scientibus loquor (łac.) — do świadomych mówię. [przypis redakcyjny]

1456. konterfekt — obraz, przykład. [przypis redakcyjny]

1457. e converso (łac.) — przeciwnie, z drugiej strony. [przypis redakcyjny]

1458. ad propria (łac.) — do swojej własności [przypis redakcyjny]

1459. Lares (lm) — domowe bogi. [przypis redakcyjny]

1460. hranica — może umyślnie użył autor formy czeskiej, ażeby przez to tym dobitniej napiętnować ucieczkę do obcych krajów. [przypis redakcyjny]

1461. per instrumenta (łac.) — za pomocą. [przypis redakcyjny]

1462. czułość — tu: czujność. [przypis redakcyjny]

1463. in singulari — w liczbie pojedynczej. [przypis redakcyjny]

1464. unus homo nobis cunctando restituit rem (łac.) — jeden człowiek zwlekaniem ojczyznę nam zbawił; słowa Enniusza o Fabiuszu Kunktatorze u Cycerona w De senectute, IV; na boku dopisano: Czarniecki. [przypis redakcyjny]

1465. potitius (łac.) — polityczniej, przyzwoiciej. [przypis redakcyjny]

1466. nodus Gordius (łac.) — węzeł gordyjski. [przypis redakcyjny]

1467. Vare, legiones redde (łac.) — Warusie, wróć mi legjony; Cesarz August tak miał zawołać po klęsce zadanej przez Germanów wojsku rzymskiemu w lesie Teutoburskim (Swetoniusz, Żywot Augusta, 23). [przypis redakcyjny]

1468. contra tot Varos (łac.) — na tylu Warusów. [przypis redakcyjny]

1469. animadwersja — kara. [przypis redakcyjny]

1470. reddite rationem (łac.) — zdajcie sprawę. [przypis redakcyjny]

1471. egzorbitujący — wykraczający. [przypis redakcyjny]

1472. kontempt — zniewaga. [przypis redakcyjny]

1473. nobilitati (łac.) — szlachcie. [przypis redakcyjny]

1474. opresja — ucisk. [przypis redakcyjny]

1475. ad modernum (...) statum — do obecnego stanu. [przypis redakcyjny]

1476. Smoleńska (lm) — od: Smoleńsko. [przypis redakcyjny]

1477. Siewierz — ziemia siewierska z miastami Czernihowem i Nowogrodem Siewierskim, nad rzeką Desną, lewym dopływem Dniepru; wszystkie wymienione grody i krainy zostały w r. 1654 zajęte przez Moskwę. [przypis redakcyjny]

1478. partus (łac.) — płód. [przypis redakcyjny]

1479. cruciatus (łac.) — męczarnie. [przypis redakcyjny]

1480. rewolucyja — tu: obrót. [przypis redakcyjny]

1481. praecustodio (łac. neol.) — z góry zastrzegam. [przypis redakcyjny]

1482. ex nativo (łac.) — z rodowitej. [przypis redakcyjny]

1483. sanguine (łac.) — krew. [przypis redakcyjny]

1484. etsi caelum ruet, impavidum ferient ruinae (łac.) — choć niebo runie, nieulękłego przywalą gruzy (Horatius, Carmina, III, 3, 7; cytat niedokładny). [przypis redakcyjny]

1485. dicterium (łac.) — przysłowie. [przypis redakcyjny]

1486. tritum (łac.) — utarte, znane. [przypis redakcyjny]

1487. portyra — portiera. [przypis redakcyjny]

1488. realista — człowiek nazywający rzeczy po imieniu, weredyk. [przypis redakcyjny]

1489. konfundować — niepokoić, straszyć. [przypis redakcyjny]

1490. paroksyzm — napad choroby, cios. [przypis redakcyjny]

1491. próżny chleb — darmozjad. [przypis redakcyjny]

1492. debite (łac.) — słusznie, zasłużenie. [przypis redakcyjny]

1493. expedit (łac.) — wypada. [przypis redakcyjny]

1494. capita (łac.) — głowy. [przypis redakcyjny]

1495. obiekcja — zarzut. [przypis redakcyjny]

1496. ex re (łac.) — z rzeczy samej, z toku sprawy. [przypis redakcyjny]

1497. rationes competentes (łac.) — odpowiednie dowody. [przypis redakcyjny]

1498. ex occasione (łac.) — przy sposobności. [przypis redakcyjny]

1499. suppedytować — poddawać. [przypis redakcyjny]

1500. regulowany — skierowany. [przypis redakcyjny]

1501. meruit gratitudinis (łac.) — zasłużył wdzięczność. [przypis redakcyjny]

1502. rekompensa — rekompensata, odpłata. [przypis redakcyjny]

1503. in plano (łac.) — zgoła. [przypis redakcyjny]

1504. memor es (łac.) — pamiętasz. [przypis redakcyjny]

1505. sacerdos de una missa (łac.) — ksiądz tylko od mszy; tj. prostak, tak mało znający teologię, że oprócz mszy św. nie mógł innych obowiązków kapłańskich spełniać. [przypis redakcyjny]

1506. z impetem — popędliwie, z pasją. [przypis redakcyjny]

1507. przygodzić się — przydać się. [przypis edytorski]

1508. promocja — poparcie. [przypis redakcyjny]

1509. kalumnia — potwarz. [przypis redakcyjny]

1510. intuli (łac.) — wypowiedziałem. [przypis redakcyjny]

1511. Ei sane non multum poterit obesse fortuna, qui sibi firmius in virtute, quam in casu, praesidium collocavit (łac.) — Zaprawdę niewiele fortuna zaszkodzić temu zdoła, kto silniejszą dla siebie obronę na cnocie niż na ślepym losie zasadził. (Cicero, Ad Herennium, IV, 19, 13). [przypis redakcyjny]

1512. in malam partem (łac.) — na złą stronę. [przypis redakcyjny]

1513. sub specie (łac.) — pod pozorem. [przypis redakcyjny]

1514. transakcja — rozprawa. [przypis redakcyjny]

1515. niewinna — bezzasadna, nie połączona z winą. [przypis redakcyjny]

1516. haeret — tkwi. [przypis redakcyjny]

1517. facile credo (łac.) — łatwo wierzę. [przypis redakcyjny]

1518. instytucja — nauka. [przypis redakcyjny]

1519. in parte (łac.) — w części. [przypis redakcyjny]

1520. konkludować — wnosić. [przypis redakcyjny]

1521. bezpiecznie — tu: śmiało. [przypis redakcyjny]

1522. consequenter (łac.) — w następstwie. [przypis redakcyjny]

1523. prowidencja — opatrzność. [przypis redakcyjny]

1524. prerogatywa — uprzywilejowana wysokość. [przypis redakcyjny]

1525. omnis mercenarius sua dignus mercede (łac.) — każdy najemnik godzien swej zapłaty (Łk. 10, 7). [przypis redakcyjny]

1526. ultimarie (łac.) — po raz ostatni. [przypis redakcyjny]

1527. infallibiliter (łac.) — niewątpliwie. [przypis redakcyjny]

1528. utinam sim falsus vates (łac.) — obym był omylnym prorokiem. [przypis redakcyjny]

1529. damnifikacja — uszczerbek, szkoda. [przypis redakcyjny]

1530. prae oculis (łac.) — przed oczyma. [przypis redakcyjny]

1531. detrimenta (łac.) — szkody. [przypis redakcyjny]

1532. ad violenta media (łac.) — do gwałtownych środków. [przypis redakcyjny]

1533. inhumaniter (łac.) — nieludzko. [przypis redakcyjny]

1534. pocztarz — poczciarz, jadący z pocztą. [przypis redakcyjny]

1535. quo motivo (łac.) — z tego powodu. [przypis redakcyjny]

1536. animadwersja — baczność. [przypis redakcyjny]

1537. detulit (łac.) — doniósł. [przypis redakcyjny]

1538. in oboedientia (łac.) — w posłuszeństwie. [przypis redakcyjny]

1539. sub regimine (łac.) — pod dowództwem. [przypis redakcyjny]

1540. avocare et ad societatem (łac.) — odciągnąć i do przyłączenia się. [przypis redakcyjny]

1541. orbare omni praesidio et custodia corporis (łac.) — pozbawić wszelakiej obrony i straży przybocznej. [przypis redakcyjny]

1542. infelicitati temporis (łac.) — nieszczęśliwym okolicznościom. [przypis redakcyjny]

1543. z udania — ze zmyślenia. [przypis redakcyjny]

1544. alterować — gniewać się. [przypis redakcyjny]

1545. merita (łac.) — zasługi. [przypis redakcyjny]

1546. doskonale — tu: ściśle, bezwzględnie. [przypis redakcyjny]

1547. nihil adeo malum est, quin boni mixturam habeat (łac.) — nie ma tego złego, co by nie miało przymieszki dobrego. [przypis redakcyjny]

1548. akces — dostęp. [przypis redakcyjny]

1549. merentur perennitatem (łac.) — zasługują trwałość. [przypis redakcyjny]

1550. per ardua (łac.) — dzięki trudnościom. [przypis redakcyjny]

1551. recordationem (łac. forma B.lp) — pamięć. [przypis redakcyjny]

1552. Hectorem quis nosset, felix si Troia fuisset (łac.) — któż by znał Hektora, gdyby Troja była szczęśliwa (Ovidius, Tristia, IV 3, 75). [przypis redakcyjny]

1553. afflictio (łac.) — zmartwienie. [przypis redakcyjny]

1554. excludit (łac.) — rozłącza. [przypis redakcyjny]

1555. fuse (łac.) — obszernie. [przypis redakcyjny]

1556. essentiam — istotną treść. [przypis redakcyjny]

1557. ex mente (łac.) — z myśli. [przypis redakcyjny]

1558. inter tot moderni collegii sinistras opiniones (łac.) — wśród tylu obecnego zgromadzenia złych mniemań. [przypis redakcyjny]

1559. pro innocentia (łac.) — za niewinnością. [przypis redakcyjny]

1560. iudicum (łac.) — zdanie. [przypis redakcyjny]

1561. facilius est consolari afflictum, guam sustinere (łac.) — łatwiej pocieszać strapionego, niż podnieść. [przypis redakcyjny]

1562. magno praesuli (łac.) — wielkiemu biskupowi. [przypis redakcyjny]

1563. vulnera dum sanas, dolor est medicina doloris (łac.) — gdy rany leczą, ból jest lekarstwem cierpienia (Katon, Disticha, IV, 40). [przypis redakcyjny]

1564. si (łac.) — jeżeli; dwukrotnie użyte w mowie Ujejskiego. [przypis redakcyjny]

1565. dubiae fidei (łac.) — znak powątpiewania. [przypis redakcyjny]

1566. plane (łac.) — zupełnie. [przypis redakcyjny]

1567. iugulatur virtus — uciemiężona jest cnota. [przypis redakcyjny]

1568. oppressa gloriosior (łac.) — uciemiężona (tym) chlubniejsza. [przypis redakcyjny]

1569. Ille enim magnus et nobilis est, qui more magnae ferae scit latratus canum securus exaudire (łac.) — Ten bowiem jest wielki i szlachetny, kto zwyczajem wielkiego zwierza słucha spokojnie szczekania psów (Seneka, De ira, XI, 32, 2; cytat niedokładny). [przypis redakcyjny]

1570. succambam (łac.) — ulegnę, dam za wygraną. [przypis redakcyjny]

1571. videre faciem domini (łac.) — widzieć oblicze Pańskie. [przypis redakcyjny]

1572. custodes (łac.) — stróże. [przypis redakcyjny]

1573. supponebam — przypuszczałem. [przypis redakcyjny]

1574. sprowadzić — tu: ściągnąć, kazać odejść. [przypis redakcyjny]

1575. na łbie utykając — dotykając głowy; stukając się w głowę (gest oznaczający głupotę a. szaleństwo). [przypis edytorski]

1576. sam — tu. [przypis redakcyjny]

1577. ekspedyjować — odprawić. [przypis redakcyjny]

1578. proponendo (łac.) — wmawiając. [przypis redakcyjny]

1579. dignitatem, proponendo laesionem maiestatis (łac.) — godność, przedstawiając obrazę majestatu. [przypis redakcyjny]

1580. iterum (łac.) — znów. [przypis redakcyjny]

1581. weryfikować — sprawdzać. [przypis redakcyjny]

1582. in discrimen vitae (łac.) — w niebezpieczeństwo życia. [przypis redakcyjny]

1583. dyskrecja — tu: łaska. [przypis edytorski]

1584. subiectum (łac.) — osoba. [przypis redakcyjny]

1585. constantiam (łac.) — stałość. [przypis redakcyjny]

1586. inter tot anfractus (łac.) — wśród tylu obrotów. [przypis redakcyjny]

1587. sumnienie — dziś: sumienie. [przypis edytorski]

1588. ab invicem (łac.) — nawzajem. [przypis redakcyjny]

1589. super non revelationem (łac.) — o niewydawanie. [przypis redakcyjny]

1590. quaedam secretiora (łac.) — niektóre większe sekrety. [przypis redakcyjny]

1591. cenzurować — krytykować. [przypis redakcyjny]

1592. contra Rempublicam (łac.) — przeciwko Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

1593. żałosny — tu: rozżalony. [przypis edytorski]

1594. specyfikować — wymienić. [przypis redakcyjny]

1595. inimicus homo (łac.) — nieprzyjazny człowiek. [przypis redakcyjny]

1596. Tyzenhauz, Andrzej — łowczy litewski. [przypis redakcyjny]

1597. wojewodzic smoleński — Adam Sarbiewski. [przypis redakcyjny]

1598. per parabolas (łac.) — przez podobieństwa (dla drugiego niezbyt zaszczytne). [przypis redakcyjny]

1599. mitius (łac.) — grzeczniej, łagodniej. [przypis redakcyjny]

1600. innocentiae (łac. forma D.lp) — niewinności. [przypis redakcyjny]

1601. eksekracja — zaklęcie. [przypis redakcyjny]

1602. omnium malorum medicus (łac.) — wszystkich cierpień lekarz. [przypis redakcyjny]

1603. propugnaculum (łac.) — obrona, tarcza. [przypis redakcyjny]

1604. integritas conscientiae (łac.) — czyste sumienie. [przypis redakcyjny]

1605. impostura — udanie, kłamstwo. [przypis redakcyjny]

1606. dominari (łac.) — owładnąć, zbić z tropu. [przypis redakcyjny]

1607. Nescia (...) habet (łac.) — Mąż próżen zdrady, nieskazitelny i czysty, niczyich nie lęka się drwin ni napaści, o nic nie dba, jak skała wystawiona na wichry, i kłamliwe głosy ma za nic. [przypis redakcyjny]

1608. ad praesens (łac.) — na chwilę. [przypis redakcyjny]

1609. meum est (łac.) — moja rzecz. [przypis redakcyjny]

1610. antecedanei saeculi (łac.) — dawnego wieku. [przypis redakcyjny]

1611. Qui (...) levi (łac.) — Jeśliś mądry, mądrość swą w życiu okazuj; miej tylko czyste sumienie i nie trwóż się za lada szelestem. [przypis redakcyjny]

1612. a sacrificio missae (łac.) — od ofiary mszy. [przypis redakcyjny]

1613. non erubescam (łac.) — dosł.: nie zarumienię się; nie zawstydzę się. [przypis redakcyjny]

1614. sub sigillo confessionis (łac.) — pod pieczęcią spowiedzi. [przypis redakcyjny]

1615. sine fuco adulationis (łac.) — bez żadnej barwy pochlebstwa. [przypis redakcyjny]

1616. humillime (łac.) — najuniżeniej. [przypis redakcyjny]

1617. cum invocatione (łac.) — z wezwaniem. [przypis redakcyjny]

1618. absolutissime (łac.) — najzupełniej. [przypis redakcyjny]

1619. innocuus (łac.) — niewinny. [przypis redakcyjny]

1620. omnibus persuasionibus (łac.) — wszelkimi wywodami. [przypis redakcyjny]

1621. elucescet, et interim (łac.) — wyjaśni się, a tymczasem. [przypis redakcyjny]

1622. bonae mentis (łac.) — dobrej myśli. [przypis redakcyjny]

1623. podkanclerzy litewski — Aleksander Naruszewicz. [przypis redakcyjny]

1624. afektować — życzyć sobie. [przypis redakcyjny]

1625. do justyfikacji nie deneguje — do uniewinnienia się nie odmawia. [przypis redakcyjny]

1626. frekwencja — znaczniejsza liczba osób. [przypis redakcyjny]

1627. privato (łac.) — człowiekowi prostemu (tj. nie posiadającemu żadnej godności ani urzędu). [przypis redakcyjny]

1628. Waszej KMości, PMMłgo — skrócone: Waszej Królewskiej Miłości, Pana mojego Miłościwego. [przypis edytorski]

1629. WKMości, PMMłgo — skrócone: Waszej Królewskiej Miłości, Pana mojego Miłościwego. [przypis edytorski]

1630. suppono (łac.) — rozumiem. [przypis redakcyjny]

1631. ad praesens (łac.) — obecnie. [przypis redakcyjny]

1632. nil restat (łac.) — nic nie pozostaje. [przypis redakcyjny]

1633. in superlativo publicissime (łac.) — w najwyższym stopniu publicznie. [przypis redakcyjny]

1634. in maiori (łac.) — w większej. [przypis redakcyjny]

1635. exuere (łac.) — zdjąć z siebie. [przypis redakcyjny]

1636. ad cras de mane (łac.) — do jutra rano. [przypis redakcyjny]

1637. necesytować — przymuszać. [przypis redakcyjny]

1638. propter cras (łac.) — z powodu jutra. [przypis redakcyjny]

1639. afektacja — życzenie. [przypis redakcyjny]

1640. comparere (łac.) — stanąć. [przypis redakcyjny]

1641. alternata — kolej. [przypis redakcyjny]

1642. inkwietować — niepokoić. [przypis edytorski]

1643. vicissitudo (łac.) — przemiana. [przypis redakcyjny]

1644. luctam (łac.) — walkę. [przypis redakcyjny]

1645. desuper (łac.) — z góry. [przypis redakcyjny]

1646. in aleam (łac.) — na rozgrywkę, na szaniec. [przypis redakcyjny]

1647. propinat (łac.) — dosł. daje do picia, częstuje; miota. [przypis redakcyjny]

1648. afflictio supra afflictiones (łac.) — cios nad ciosy. [przypis redakcyjny]

1649. crimen, atro carbone notandum (łac.) — zbrodnia, którą czarnym węglem naznaczyć (zapisać) należy. [przypis redakcyjny]

1650. militans (łac.) — walcząca. [przypis redakcyjny]

1651. servire ob domini panem (łac.) — służyć dla chleba pańskiego. [przypis redakcyjny]

1652. Adonis (mit. gr.) — piękny chłopiec, ulubieniec Afrodyty. [przypis redakcyjny]

1653. w komput — w poczet. [przypis redakcyjny]

1654. Dentatorum (łac.) — Dentatusów; Dentatów; Manius Curius Dentatus (zm. ok. 270 r. p.n.e.), Rzymianin, wzór starożytnej cnoty, pogromca Samnitów, Sabinów i Pyrrusa. [przypis redakcyjny]

1655. iugi a arma (łac.) — ustawiczna (tj. ani na chwilę nieodkładana) broń. [przypis redakcyjny]

1656. Bellona (mit. rzym.) — staroitalska bogini wojny; później przedstawiana jako żona a. siostra Marsa, boga wojny. [przypis edytorski]

1657. sine ramis et remis (łac.) — bez drągów i wioseł. [przypis redakcyjny]

1658. profunditates (łac.) — głębie. [przypis redakcyjny]

1659. turybularz — kadzielnica. [przypis redakcyjny]

1660. odoratus (łac.) — wonie, zapachy. [przypis redakcyjny]

1661. hilari fronte (łac.) — pogodnym czołem. [przypis redakcyjny]

1662. adversitates (łac.) — przeciwności. [przypis redakcyjny]

1663. tela — groty. [przypis redakcyjny]

1664. portionem (łac.) — części. [przypis redakcyjny]

1665. zaszczyt (starop.) — tarcza, obrona. [przypis redakcyjny]

1666. iactantia (łac.) — chełpliwość. [przypis redakcyjny]

1667. testimonia vitae (łac.) — świadectwem życia. [przypis redakcyjny]

1668. cicatrices, adverso (...) pectore (łac.) — rany z przodu, na piersi (zwróconej ku wrogowi). [przypis redakcyjny]

1669. zaigrać oko — termin łowiecki: stracić wzrok. [przypis redakcyjny]

1670. blachmal — piana na roztopionym srebrze; blachmalowy: popielaty, siwy. Sędziwi żołnierze nie należeli do rzadkości. W konstytucji r. 1662 mamy dwa na to przykłady. Nobilitowany w tejże konstytucji Jan Guldyn, major pieszego pułku Aleksandra Lubomirskiego, koniuszego koronnego, służył „aż do siwego włosa” w gwardii królewskiej. Podobnie nobilitowany wraz z trzema dorosłymi synami Michał Cerkies, porucznik chorągwi kozackiej, „kontynuował służbę wojskową od wojny chocimskiej do sędziwego wieku”. [przypis redakcyjny]

1671. birkut (z tatar.) — gatunek sokoła lub orła. [przypis redakcyjny]

1672. 40 albo 60 złotych — od r. 1658 wynosił żołd w chorągwi pancernej 40 zł. na kwartał (ćwierć roku); w kwocie 60 zł. mieści się dodatek zw. hiberną (zimowy chleb). [przypis redakcyjny]

1673. tam vile sanguinis pretium (łac.) — tak błaha cena krwi. [przypis redakcyjny]

1674. obediencja — posłuszeństwo. [przypis redakcyjny]

1675. stymulować — podniecać, popychać ku czemuś. [przypis redakcyjny]

1676. e converso (łac.) — przeciwnie. [przypis redakcyjny]

1677. niedyskretny — niełaskawy, dojmujący. [przypis redakcyjny]

1678. opressem (łac.) — pognębionym, skazańcem; chodzi tu o Demostenesa. [przypis redakcyjny]

1679. o virtus, ego te dominam putabam, et tu es serva fortunae (łac.) — o cnoto, ja cię miałem za panią losu, a ty jesteś jego służebnicą. [przypis redakcyjny]

1680. jeżelim — tu: czyż. [przypis redakcyjny]

1681. nomen coronati capitis (łac.) — imię ukoronowanej głowy. [przypis redakcyjny]

1682. non abiuravi (łac.) — nie odprzysiągłem się. [przypis redakcyjny]

1683. Hymeneusz — bożek weselny. [przypis redakcyjny]

1684. koncent (z łac.) — harmonia, melodia, śpiew. [przypis redakcyjny]

1685. classica Gradivi (łac.) — trąby Gradywa; Gradyw: przydomek Marsa, boga wojny w mit. rzym. [przypis redakcyjny]

1686. iugulatur virtus (łac.) — ginie cnota. [przypis redakcyjny]

1687. quid mali feci (łac.) — cóż złego uczyniłem? (Mt. 27, 23). [przypis redakcyjny]

1688. o sądnym dniu tak powiedają, że złe uczynki chwalić będą, a dobre ganić — nawiązanie go Biblii, do Apokalipsy a. do Księgi Izajasza (Iz. 5, 20): „Biada tym, którzy nazywają złe dobrem, a dobre złem”. [przypis redakcyjny]

1689. si virtus profligatur, omnia pereunt (łac.) — jeśli cnotę pognębiają, wszystko ginie. [przypis redakcyjny]

1690. convincere (łac.) — przekonać. [przypis redakcyjny]

1691. invidia bonorum noverca (łac.) — nienawiść jest macochą dobrych. [przypis redakcyjny]

1692. vacuus (łac.) — próżny, pozbawiony. [przypis redakcyjny]

1693. nawidzić — miłować. [przypis redakcyjny]

1694. praecedentia saecula patres calumniarum (łac.) — przeszłe wieki ojcami potwarzy. [przypis redakcyjny]

1695. serpens, occulte mordens (łac.) — wąż tajemnie kąsający. [przypis redakcyjny]

1696. duplici lingua praeditus mel et virus uno spirans ore et halitu (łac.) — dwoisty język mający, miód i truciznę jedną paszczą i tchnieniem zionący. [przypis redakcyjny]

1697. trujcizny — dziś: trucizny. [przypis edytorski]

1698. a consortio (łac.) — od wspólnego pożycia. [przypis redakcyjny]

1699. relegować — odsuwać, oddalać. [przypis edytorski]

1700. dulcis recordatio (łac.) — słodka pamięć. [przypis redakcyjny]

1701. deliciae generis humani (łac.) — chlubą rodzaju ludzkiego. [przypis redakcyjny]

1702. neminem civium laesit (łac.) — nikogo z obywateli nie skrzywdził. [przypis redakcyjny]

1703. iussit delatores fustibus et flagellis caesos deportari per castra et plateas (łac.) — kazał donosicieli kijami i biczami ćwiczyć i po obozach i ulicach włóczyć (Swetoniusza, Życie Tytusa, VIII; cytat niedokładny). [przypis redakcyjny]

1704. przysada — przywara, wada. [przypis redakcyjny]

1705. pestylencja (z łac.) — zaraza. [przypis redakcyjny]

1706. consiliis (łac.) — radom. [przypis redakcyjny]

1707. contumeliis (łac. forma B. lm) — zniewagi. [przypis redakcyjny]

1708. paremia — przysłowie. [przypis redakcyjny]

1709. qui facile credit, facile decipitur (łac.) — łatwowierny łatwo bywa oszukany. [przypis redakcyjny]

1710. Contumelia Harpagi consumpsit coronam Astyagis. Contumelia Narsetis inundavit sanguine Italiam (łac.) — Zniewaga Harpaga pozbawiła Astiagesa korony. Zniewaga Narsesa krwią zalała Italię; Harpagos — wódz Astiagesa, króla medyjskiego, ściągnął na siebie gniew króla przez to, że młodego Cyrusa sam nie zabił, tylko zdał to na pasterza, który rozkazu nie wykonał. Astiages z zemsty kazał zabić syna Harpaga i podać mu go w potrawie na stół. Mszcząc się tej zniewagi, Harpagos przy pomocy ocalonego Cyrusa pozbawił Astiagesa tronu; Narses (zm. 567 r.) — sławny wódz Justyniana I, z zemsty za odebranie mu godności wielkorządcy Italii sprowadził Langobardów. [przypis redakcyjny]

1711. perversis delatorum consiliis (łac.) — przewrotnymi radami donosicieli. [przypis redakcyjny]

1712. luboć (daw.) — choć. [przypis edytorski]

1713. fretus integritate conscientiae suae (łac.) — polegając na swym czystym sumieniu. [przypis redakcyjny]

1714. memoria actionum nostrarum bene a nobis gestarum (łac.) — pamięć cnotliwych czynów naszych. [przypis redakcyjny]

1715. aprobancja — pochwała, uznanie. [przypis redakcyjny]

1716. irytować — zachwiać, podkopać. [przypis redakcyjny]

1717. planetae eo tardius moventur, quo sunt in sublimiori sphaera; ita quanto maior est principum auctoritas, tanto magis suos affectus moderare eosque temperare debent (łac.) — planety tym powolniejszy ruch odbywają, im w wyższej znajdują się sferze; tak też im większą powagę mają władcy, tym bardziej powinni miarkować i hamować swoje skłonności. [przypis redakcyjny]

1718. facultatem (łac.) — swobodę. [przypis redakcyjny]

1719. consilia (łac.) — rady. [przypis redakcyjny]

1720. utinam falsus sim vates (łac.) — obym był fałszywym prorokiem. [przypis redakcyjny]

1721. nie zawiodły — nie doprowadziły do jakichś trudności. [przypis redakcyjny]

1722. quantum privato licuit (łac.) — ile prostakowi godziło się. [przypis redakcyjny]

1723. ekspedycja — wyprawa. [przypis redakcyjny]

1724. awersja — odwrócenie, rozerwanie. [przypis redakcyjny]

1725. paucis complecti (łac.) — w krótkich zawrzeć słowach. [przypis redakcyjny]

1726. sine successore (łac.) — bez następcy. [przypis redakcyjny]

1727. ditescant (łac.) — bogacili się. [przypis redakcyjny]

1728. ojczyźnie gości zaciągając na włosy — od przysłowia: „ciągnąć komu gościa na włosy”, tj. narzucać coś komu gwałtem; tu: chodzi o narzucanie Rzeczypospolitej kandydata francuskiego do tronu. [przypis redakcyjny]

1729. poddymać — rozdmuchiwać. [przypis edytorski]

1730. melius in semente, quam in segete bella exscindere (łac.) — łatwiej w zarodku niż w dojrzałości wojny tłumić. [przypis redakcyjny]

1731. testimonium (łac.) — świadectwo. [przypis redakcyjny]

1732. conscientia mille testes (łac.) — sumienie to tysiąc świadków. [przypis redakcyjny]

1733. elucescet (łac.) — wyjdzie na jaw. [przypis redakcyjny]

1734. lapis Lydius (łac.) — kamień lidyjski, tj. probierczy. [przypis redakcyjny]

1735. vinctas manus (łac.) — ręce związane; dam ręce związane: pójdę do więzienia). [przypis redakcyjny]

1736. circumvenire (łac.) — otoczyć. [przypis redakcyjny]

1737. necessitas (łac.) — konieczność. [przypis redakcyjny]

1738. fryzowie — nazwa plemienia germańskiego, tu: ciężkie konie niemieckie. [przypis redakcyjny]

1739. Frustra Pygmaeus in Gigantem pugnat (łac.) — próżno karłowi z olbrzymem walczyć. [przypis redakcyjny]

1740. quis nescit longas regibus esse manus (łac.) — któż nie wie, że królowie mają długie ręce. [przypis redakcyjny]

1741. simulacrum (łac.) — obraz, wizerunek. [przypis redakcyjny]

1742. Pompejusz (106–35 p.n.e.) — wybitny wódz rzymski; po zwycięskiej wojnie hiszpańskiej z Sertoriuszem w r. 71 p.n.e. odbył triumf w Rzymie; podczas takiej uroczystości przed triumfatorem wieziono na wozach wyobrażenia miast i krajów podbitych przez niego. [przypis redakcyjny]

1743. viri namque prudentes statuunt victoriam de civibus reportatam silentio obrui, non triumpho decorari debere; auae enim gloria parricidis coniuncta esse possit (łac.) — bo ludzie baczni sądzą, że zwycięstwo odniesione nad obywatelami, milczeniem pokryć, nie triumfem zaszczycać należy; jakaż bowiem chwała z bratobójstwem pogodzić się może. [przypis redakcyjny]

1744. intentionaliter (łac.) — w myśli. [przypis redakcyjny]

1745. inkarcerować — uwięzić. [przypis redakcyjny]

1746. inkwirować — badać, przesłuchiwać, wypytywać. [przypis redakcyjny]

1747. necessitas misera, cum vel civi ob patriam, vel patriae a cive mors inferenda est (łac.) — smutna konieczność, gdy albo obywatelowi ojczyzna, albo ojczyźnie obywatel śmierć zadawać musi. [przypis redakcyjny]

1748. actiones (łac.) — czyny. [przypis redakcyjny]

1749. vitae innocentia certissimum est corporis praesidium (łac.) — niewinność życia jest najpewniejszą obroną człowieka. [przypis redakcyjny]

1750. prospekt — widok. [przypis redakcyjny]

1751. clementiam (łac.) — łaskawość. [przypis redakcyjny]

1752. nullum dominium nisi benevolentia tutum est (łac.) — żadna władza bez życzliwości (poddanych) bezpieczna nie jest. [przypis redakcyjny]

1753. qui vult amari, languida reget manu (łac.) — kto chce być kochanym, niech łagodną rządzi ręką. [przypis redakcyjny]

1754. adeo regum stipator inseparabilis amor est, cui stipendium clementia penditur (łac.) — do tego stopnia nieodstępną towarzyszką królów jest miłość, której żołd płaci się łaską. [przypis redakcyjny]

1755. asylum (łac.) — schronienie. [przypis redakcyjny]

1756. opresja — tu: pognębienie. [przypis redakcyjny]

1757. pari passu ambulat (łac.) — równym krokiem chodzi. [przypis redakcyjny]

1758. nihil interest, utrum ferro, an verbo occidas (łac.) — nie ma różnicy, żelazem czy językiem zabijasz. [przypis redakcyjny]

1759. tibi vindictam relinquo (łac.) — tobie zemstę zostawiam. [przypis redakcyjny]

1760. qui Deum colat, qui kominem laedit (łac.) — jak może czcić Boga, kto bliźniego krzywdzi. [przypis redakcyjny]

1761. podkomorzy koronny — tu: Teodor Denhof, starosta wiślicki i urzędowski. [przypis redakcyjny]

1762. ekspedycyja — odprawa. [przypis redakcyjny]

1763. z afektem — z (niemiłym) uczuciem, z oburzeniem. [przypis redakcyjny]

1764. walor i respekt — znaczenie i poważanie. [przypis redakcyjny]

1765. aflikcyja — utrapienie, zmartwienie. [przypis redakcyjny]

1766. quem anto, castigo (łac.) — kogo miłuję, tego chłostam. [przypis redakcyjny]

1767. konsyderacyja — poszanowanie, uznanie. [przypis redakcyjny]

1768. Dardanowie — lud w Mezji na Płw. Bałkańskim, na dzisiejszych terenach Serbii. [przypis redakcyjny]

1769. ekspektatywa — nadzieja, przyszłość. [przypis redakcyjny]

1770. o dii, mediocre aliquod infortunium tot tantisque meis felicitatibus apponatis, oro (łac.) — o bogowie, jakąś niewielką przykrość dołóżcie, błagam, do tylu i tak wielkich pomyślności moich; Filip, zdobywając Potideę, otrzymał trzy (Pasek przytacza dwie) pomyślne wiadomości: Parmenion pobił i ujarzmił Dardanów, konie jego zwyciężyły na igrzyskach olimpijskich, urodził mu się syn Aleksander. (Plutarch, Życie Aleksandra, III, 20). [przypis redakcyjny]

1771. inculpare (łac.) — winić. [przypis redakcyjny]

1772. pro custodia corporis (łac.) — dla straży swej osoby. [przypis redakcyjny]

1773. portiunculam in oboedientia (łac.) — garstkę w posłuszeństwie. [przypis redakcyjny]

1774. conservare (łac.) — zachować. [przypis redakcyjny]

1775. probitatem (łac.) — zacności, cnoty. [przypis redakcyjny]

1776. ad praesens elucescunt (łac.) — teraz na jaw wychodzą. [przypis redakcyjny]

1777. subsequi in silentio (łac.) — nastąpić w milczeniu. [przypis redakcyjny]

1778. Hectora quis nosset, felix si Troia fuisset (łac.) — Któż by znał Hektora, gdyby Troja była szczęśliwa? (Owidiusz, Tristia, IV, 3, 75). [przypis redakcyjny]

1779. nie wybrantować — nie oczyścić. [przypis redakcyjny]

1780. adversitates (łac.) — przeciwności. [przypis redakcyjny]

1781. laesio (łac.) — ujma. [przypis redakcyjny]

1782. restaurować — poprawić, odzyskać. [przypis redakcyjny]

1783. ab invicem (łac.) — nawzajem. [przypis redakcyjny]

1784. verba pro verbis (łac.) — od słowa do słowa. [przypis redakcyjny]

1785. rekolekcyja — późniejsza rozwaga. [przypis redakcyjny]

1786. Piekarski, Adrian — jezuita, ówczesny kaznodzieja nadworny. [przypis redakcyjny]

1787. interim (łac.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

1788. bonae voluntatis (łac.) — dobrej myśli. [przypis redakcyjny]

1789. extremis laborantem (łac.) — ostatecznie ginącą. [przypis redakcyjny]

1790. non in toto (łac.) — niezupełnie. [przypis redakcyjny]

1791. quantum satis (łac.) — ile potrzeba, podług potrzeby. [przypis redakcyjny]

1792. excessivos (łac.) — wykraczających. [przypis redakcyjny]

1793. in opere belli (łac.) — w pracy wojennej. [przypis redakcyjny]

1794. in disciplina militari (łac.) — w karności wojskowej. [przypis redakcyjny]

1795. ad sufficientiam (łac.) — dostateczne. [przypis redakcyjny]

1796. Nowydwór — dobra królewskie w pobliżu Grodna. [przypis redakcyjny]

1797. R. P. MDCLXI — Roku Pańskiego 1661. [przypis edytorski]

1798. L. S. — locum sigilli (łac.): miejsce pieczęci. [przypis edytorski]

1799. z udania — z fałszywego dowodu. [przypis redakcyjny]

1800. evidenter (łac.) — oczywiście. [przypis redakcyjny]

1801. toties (łac.) — tylekroć. [przypis redakcyjny]

1802. amplecti (łac.) — objąć, zaszczycić. [przypis redakcyjny]

1803. konkluzja — tu: zakończenie. [przypis edytorski]

1804. consilii generalis (łac.) — walnej rady. [przypis redakcyjny]

1805. Bielsk — miasto na płd. od Białegostoku. [przypis redakcyjny]

1806. die Ianuarii futuri (łac.) — dnia przyszłego stycznia. [przypis redakcyjny]

1807. concludetur (łac.) — postanowi się. [przypis redakcyjny]

1808. kanclerz koronny — Mikołaj Prażmowski. [przypis redakcyjny]

1809. et felices rerum successus (łac.) — szczęśliwego powodzenia. [przypis redakcyjny]

1810. pośledniejszy — tu: późniejszy. [przypis redakcyjny]

1811. suppono (łac.) — domyślam się. [przypis redakcyjny]

1812. secretiora (łac.) — bardziej poufne rzeczy. [przypis redakcyjny]

1813. rekoligować się — rozważyć. [przypis redakcyjny]

1814. taediosum (łac.) — przykro. [przypis redakcyjny]

1815. ad praesens (łac.) — teraz. [przypis redakcyjny]

1816. per litteras brevibus denuntiare (łac.) — listownie pokrótce uwiadomić. [przypis redakcyjny]

1817. desideriis nostris (łac.) — dla naszych żądań. [przypis redakcyjny]

1818. sułtan — tytuł nadawany synom chana. [przypis redakcyjny]

1819. primo vere (łac.) — z nastaniem wiosny. [przypis redakcyjny]

1820. ad minimum (łac.) — najmniej. [przypis redakcyjny]

1821. batalia (z wł.) — tu: siła zbrojna. [przypis redakcyjny]

1822. non resipiscet (łac.) — nie opamięta się. [przypis redakcyjny]

1823. de nervo (łac.) — o funduszu. [przypis redakcyjny]

1824. belli in consilio generali constituere (łac.) — na walnej radzie postanowić. [przypis redakcyjny]

1825. cum re parata (łac.) — z rzeczą gotową. [przypis redakcyjny]

1826. negotium (łac.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

1827. caetera fusius (łac.) — o innych rzeczach obszerniej. [przypis redakcyjny]

1828. actiones (łac.) — czyny. [przypis redakcyjny]

1829. in statu moderno (łac.) — w obecnym stanie. [przypis redakcyjny]

1830. pro aequitate (łac.) — za słusznością. [przypis redakcyjny]

1831. elucuit (łac.) — wiadomo. [przypis redakcyjny]

1832. probitas (łac.) — poczciwość. [przypis redakcyjny]

1833. expedit (łac.) — wypada. [przypis redakcyjny]

1834. bonarum partium (łac.) — po stronie sprawy słusznej. [przypis redakcyjny]

1835. et felices successus (łac.) — i szczęśliwego powodzenia. [przypis redakcyjny]

1836. Lida — miasto nad rzeczką Lidzieją na Litwie, na płd. od Wilna. [przypis redakcyjny]

1837. Oszmiana — miasto na wsch. od Wilna, przy drodze na Mińsk. [przypis redakcyjny]

1838. ab invicem (łac.) — wzajemnych. [przypis redakcyjny]

1839. promotiones (łac.) — protekcje, poparcie. [przypis redakcyjny]

1840. substancja — tu: majątek. [przypis edytorski]

1841. eksekracje (lm) — zaklęcia. [przypis redakcyjny]

1842. kołową — wygłaszaną w kole (na zebraniu wojskowym. [przypis redakcyjny]

1843. cum plenitudine (łac.) — z mnóstwem. [przypis redakcyjny]

1844. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

1845. fiercyk — fircyk, frant. [przypis redakcyjny]

1846. Lepel — miasto 80 km na płd od Połocka. [przypis redakcyjny]

1847. oprawny — sprawiony, tj. ogolone z sierści i pozbawione wnętrzności. [przypis redakcyjny]

1848. fanty — bielizna i ubrania. [przypis redakcyjny]

1849. wiolencja — gwałt. [przypis redakcyjny]

1850. paragraf — tu: szrama, blizna. [przypis redakcyjny]

1851. supponebam (łac.) — przypuszczałem. [przypis redakcyjny]

1852. w paradzie — w gotowości. [przypis redakcyjny]

1853. regalista — stronnik króla. [przypis redakcyjny]

1854. in servitio (łac.) — w służbie. [przypis redakcyjny]

1855. komput wojska — liczba, regestr; ochotnicy nie należeli do komputu i nie brali zasług tj. żołdu. [przypis redakcyjny]

1856. denegare (łac.) — odmówić. [przypis redakcyjny]

1857. sam — tu. [przypis redakcyjny]

1858. defensive (łac.) — odpornie. [przypis redakcyjny]

1859. wymunderować się — pozbierać się; zabrać wszystkie swoje rzeczy. [przypis redakcyjny]

1860. nafasować — nabić. [przypis redakcyjny]

1861. hufnal — gwóźdź. [przypis edytorski]

1862. jaźwiec — borsuk. [przypis redakcyjny]

1863. infestować — napadać. [przypis redakcyjny]

1864. woskresnąć (z rus.) — zmartwychwstać. [przypis redakcyjny]

1865. tropa (z niem.) — kupa. [przypis redakcyjny]

1866. cyga — bąk, fryga. [przypis redakcyjny]

1867. hostiliter (łac.) — po nieprzyjacielsku. [przypis redakcyjny]

1868. guldynka — rodzaj strzelby. [przypis redakcyjny]

1869. męcherzyna (gw.) — worek z pęcherza. [przypis redakcyjny]

1870. na rubaszyństwo (z ros.) — w dowód naszej przyjaźni; rubaszyństwo rzecz. od czas. rubaszyć się: wymieniać w dowód przyjaźni rubaszki, tj. koszule; tu: rubaszyństwo iron. [przypis redakcyjny]

1871. Żodziszki — miasto nad rzeką Wilią, niedaleko Oszmiany. [przypis redakcyjny]

1872. rekoligować się — namyślić się. [przypis redakcyjny]

1873. conclusum (łac.) — stanęło na tym. [przypis redakcyjny]

1874. ad complementum (łac.) — dla zapełnienia liczby. [przypis redakcyjny]

1875. Narocz — miasto nad jeziorem tegoż nazwiska na płn.-wsch. od Żodziszek. [przypis redakcyjny]

1876. recognoverunt (łac.) — zeznali. [przypis redakcyjny]

1877. konfessaty (lm) — zeznania; istniały dwa rodzaje konfessaty: libera confessata (wolne zeznania) i confessata torturata (zeznania na torturach, wymuszone). [przypis redakcyjny]

1878. oris confessionem (łac.) — ustne zeznanie. [przypis redakcyjny]

1879. attestacje (lm) — poświadczenia. [przypis redakcyjny]

1880. burmistrz — na Litwie za przykładem Wilna zasiadał w miastach co rok urząd miejski, złożony z dwóch burmistrzów i czterech rajców. [przypis redakcyjny]

1881. Dokszyce — miasteczko u źródeł Berezyny. [przypis redakcyjny]

1882. Dolcze — miejscowość na trakcie między Dokszycami a Leplem. [przypis redakcyjny]

1883. suspicyja — podejrzenie. [przypis redakcyjny]

1884. ofensa — uraza. [przypis redakcyjny]

1885. Matczyński, Marek — koniuszy koronny, przyjaciel Sobieskiego. [przypis redakcyjny]

1886. Mężyński, Piotr — porucznik. [przypis redakcyjny]

1887. Niezabitowski, Ludwik Aleksander — rotmistrz, później kasztelan sandecki. [przypis redakcyjny]

1888. o desiderabilis (łac.) — o upragniony. [przypis redakcyjny]

1889. wujaszek — ks. Piekarski. [przypis redakcyjny]

1890. kandor (z łac.) — jasna białość, blask, świetność. [przypis redakcyjny]

1891. confessata authentica (łac.) — zeznania autentyczne. [przypis redakcyjny]

1892. przywojca — przywódca; przywojcą: dzięki przywódcy. [przypis redakcyjny]

1893. rezolucyja — odwaga. [przypis redakcyjny]

1894. barwa — sukno na mundur. [przypis redakcyjny]

1895. intendit (łac.) — zamierzył. [przypis redakcyjny]

1896. denuntiando (łac.) — oznajmiając. [przypis redakcyjny]

1897. inter gentes (łac.) — między [obu] narodami. [przypis redakcyjny]

1898. ad praesens (łac.) — teraz. [przypis redakcyjny]

1899. przystaw — komisarz przydany dla bezpieczeństwa, zaopatrujący także wszystkie potrzeby posłów. [przypis redakcyjny]

1900. rekompensa — rekompensata, wynagrodzenie, odpłata. [przypis redakcyjny]

1901. tenuta — dzierżawa dóbr królewskich. [przypis redakcyjny]

1902. pro posse meo (łac.) — według mej możności. [przypis redakcyjny]

1903. przystaw — komisarz przydany dla bezpieczeństwa, zaopatrujący również wszystkie potrzeby posłów [przypis redakcyjny]

1904. Wiaźma — miasto w Rosji, na płn.-wsch. od Smoleńska. [przypis redakcyjny]

1905. wokacja (z łac.) — powołanie, urząd. [przypis redakcyjny]

1906. per me licet (łac.) — z mojej strony zgoda. [przypis redakcyjny]

1907. palmam praecipere (łac.) — zaszczyt wydrzeć. [przypis redakcyjny]

1908. katona (z węg.) — żołnierz. [przypis redakcyjny]

1909. dobra kaczka, nie brodząc — przysłowie: jakby z nieba spadło. [przypis redakcyjny]

1910. list przejeździ — uprawniający do przejazdu przez granicę. [przypis redakcyjny]

1911. inter viscera Regni (łac.) — w granice królestwa. [przypis redakcyjny]

1912. Stefan na Czarncy i Tykocinie — konstytucją sejmową r. 1661 otrzymał Czarniecki za zasługi wojenne Tykocin z przyległościami na wieczne czasy na własność. [przypis redakcyjny]

1913. preeminencyja — stopień. [przypis redakcyjny]

1914. akomodować się — tu: stosować się. [przypis edytorski]

1915. desideriis (łac.) — do życzeń. [przypis redakcyjny]

1916. obviam (łac.) — naprzeciw. [przypis redakcyjny]

1917. suppedytowany — dostarczany. [przypis redakcyjny]

1918. podwoda — jedna z posług komunikacyjnych wobec władcy (księcia), wywodząca się jeszcze z prawa średniowiecznego: obowiązek zapewnienia władcy a. osobom podróżującym z jego polecenia koni wierzchowych; również: konie wierzchowe (użyczane na tych prawach). [przypis edytorski]

1919. addo (łac.) — dołączam, dodaję. [przypis redakcyjny]

1920. datum (łac.) — dany (w znaczeniu: napisany). [przypis edytorski]

1921. Kojdanów — miasteczko na płd. od Mińska. [przypis redakcyjny]

1922. die 1-ma Februarii, anno 1662 (łac.) — dnia 1. lutego, roku 1662. [przypis edytorski]

1923. subiungam (łac.) — załączę. [przypis redakcyjny]

1924. muneris de lege (łac.) — urząd według prawa. [przypis redakcyjny]

1925. akomodować — tu: ułożyć. [przypis redakcyjny]

1926. trafunek — przypadek. [przypis edytorski]

1927. suppedytowany — dostarczany. [przypis edytorski]

1928. podwody — konie wierzchowe. [przypis edytorski]

1929. addo (łac.) — dołączam. [przypis redakcyjny]

1930. podstarości — rządca. [przypis redakcyjny]

1931. deesse (łac.) — uchybić. [przypis redakcyjny]

1932. et auctoritati (łac.) — i powadze. [przypis redakcyjny]

1933. debetur (łac.) — należy się. [przypis redakcyjny]

1934. inter confinia (łac.) — w pogranicze. [przypis redakcyjny]

1935. concernit notitiam (łac.) — należy do wiadomości. [przypis redakcyjny]

1936. destynowany — wyznaczony. [przypis redakcyjny]

1937. ad praefixum (...) locum (łac.) — do oznaczonego miejsca. [przypis redakcyjny]

1938. assistere (łac.) — towarzyszyć. [przypis redakcyjny]

1939. subsit (łac.) — niech to podlega. [przypis redakcyjny]

1940. in contiguitate (łac.) — w styczności. [przypis redakcyjny]

1941. incumbit (łac.) — potrzeba. [przypis redakcyjny]

1942. consulere (łac.) — obmyślić. [przypis redakcyjny]

1943. cum sua non saeviat hostilitate (łac.) — okrutnie się nie srożył. [przypis redakcyjny]

1944. serio promoveram in hosticum (łac.) — znacznie posunąłem się byłem w ziemię nieprzyjacielską. [przypis redakcyjny]

1945. supersedować — odstąpić. [przypis redakcyjny]

1946. arma (łac.) — oręż. [przypis redakcyjny]

1947. in hostico ostentare (łac.) — w ziemi nieprzyjacielskiej ukazać. [przypis redakcyjny]

1948. omni (...) destitutus succursu (łac.) — wszelkiej pozbawiony pomocy. [przypis redakcyjny]

1949. pro Republica (łac.) — dla Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

1950. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]

1951. hetman — tu: Jan Paweł Sapieha. [przypis redakcyjny]

1952. maneant posteritati pro testimoniis vitae meae (łac.) — pozostały dla potomstwa jako świadectwa życia mego. [przypis redakcyjny]

1953. florem aetatis (łac. forma B.lp) — kwiat wieku. [przypis redakcyjny]

1954. essentiam (łac.) — treść. [przypis redakcyjny]

1955. kuszyk — kufel, puchar. [przypis redakcyjny]

1956. kukla koldyńska — owa postać niewieścia, rzeźba, „pactwa”. [przypis redakcyjny]

1957. de mane consilium (łac.) — z rana rada; tu: rano pogadamy. [przypis redakcyjny]

1958. dam sobie pociągnąć — dam więcej pieniędzy niż dotąd było umówione. [przypis redakcyjny]

1959. pociągnąć, ciągnąć — gra słów. [przypis redakcyjny]

1960. Smołowicze a. Smolewicze — miasteczko (daw. należące do Radziwiłłów) nad Plissą, na trakcie z Mińska do Smoleńska. Pasek zaznacza, że się nie puścił z Mińska traktem wsch. na Ihumen, lecz płn.-wsch. na Smołowicze. [przypis redakcyjny]

1961. secretarius legationis (łac.) — sekretarz poselstwa. [przypis redakcyjny]

1962. circiter (łac.) — około. [przypis redakcyjny]

1963. wdzięczność — tu: uprzejmość. [przypis redakcyjny]

1964. huzno (rus.), guzno (ros.) — tyłek, zadek, u ptaka: kuper. [przypis redakcyjny]

1965. nemo sapiens, nisi patiens (łac.) — mądry, kto umie być cierpliwy. [przypis redakcyjny]

1966. generaliter (łac.) — ogólnie. [przypis redakcyjny]

1967. przestąpić — ominąć. [przypis edytorski]

1968. kontempt (z łac.) — ubliżenie. [przypis redakcyjny]

1969. wymunderować się — pozbierać się. [przypis redakcyjny]

1970. Dorohobuż — miasteczko nad Dnieprem na płn. od Smoleńska. [przypis redakcyjny]

1971. Smoleńsk — miasto nad Dnieprem. [przypis redakcyjny]

1972. Oczyża — wioska nad rzeczką tejże nazwy niedaleko Ihumena. [przypis redakcyjny]

1973. Mikołajewszczyzna — miasteczko (daw. należące do Radziwiłłów) u zbiegu Turczanki z Niemnem. Pasek skręcił więc od Tołoczyna na płd. i ominąwszy Mińsk podążył krótszą drogą na Oczyżę do Mikołajewszczyzny, a stamtąd do Nowogródka. [przypis redakcyjny]

1974. Moskwa — tu: Rosjanie. [przypis edytorski]

1975. stryj mój — Jan Pasek. [przypis edytorski]

1976. dulcem recordationem (łac.) — dosł.: w słodkiej pamięci; w miłym wspomnieniu. [przypis redakcyjny]

1977. dziękuję za bedłek — dziękuję, mam w domu lepszych rzeczy dość; fragment przysłowia: „Dziękuję za bedłek, mam doma dość rydzów”. [przypis redakcyjny]

1978. magnis itineribus (łac.) — z wielkim pośpiechem. [przypis redakcyjny]

1979. et sufftcientem expeditionem (łac.) — i dostateczną odprawę. [przypis redakcyjny]

1980. ad praesens (łac.) — teraz. [przypis redakcyjny]

1981. respekty — względy. [przypis redakcyjny]

1982. mens (łac.) — myśl. [przypis redakcyjny]

1983. Kakże (...) hołowa (rus.) — Jakże, panie? Wszędzie wrona mówi: kra, kra! U was proszą na kurę, kura zaś ma kuper, u nas proszą na kuper, przy kuprze będzie i głowa (zniekształcone ros.-rus.). [przypis edytorski]

1984. słażnoże, su — pyszne, panie [przypis redakcyjny]

1985. miasto jedno — tu: Słoboda pod Moskwą. [przypis redakcyjny]

1986. polityczny (daw.) — kulturalny, pełen ogłady. [przypis redakcyjny]

1987. konfidencja — poufałość. [przypis redakcyjny]

1988. z pojszrodka — ze środka. [przypis edytorski]

1989. polityk — grzeczny człowiek. [przypis redakcyjny]

1990. poszlakować — wyśledzić. [przypis edytorski]

1991. iniunctum (łac.) — zalecone. [przypis redakcyjny]

1992. Horodyszcze — miasteczko na trakcie z Mikołajewszczyzny do Nowogródka. [przypis redakcyjny]

1993. niewdzięczność — nieuprzejmość. [przypis redakcyjny]

1994. contra inra gentium (łac.) — wbrew prawu narodów. [przypis redakcyjny]

1995. muszkiety trzymają jak na widełkach — muszkiety z powodu ich znacznej wagi opierano celując na widełkach. [przypis redakcyjny]

1996. rekolligować się — opamiętać się. [przypis redakcyjny]

1997. publica persona (łac.) — osoba publiczna. [przypis redakcyjny]

1998. preeminencja — dostojeństwo. [przypis redakcyjny]

1999. mandat — pozew do sądu. [przypis redakcyjny]

2000. et interim (łac.) — a tymczasem. [przypis redakcyjny]

2001. szli odbieżał — porzucił uprząż. [przypis edytorski]

2002. in toto satisfactus (łac.) — we wszystkim zaspokojony. [przypis redakcyjny]

2003. manele (z wł.) — bransoletka; tu: kajdany. [przypis redakcyjny]

2004. Quod peto, da, Cai; non peto consilium (łac.) — Czego żądam, dawaj, Kajusie; o radę nie proszę (Marcjalis, Epigramata, II, 30). [przypis redakcyjny]

2005. samasz — bóżniczy, świątnik; żydowski sługa świątynny. [przypis redakcyjny]

2006. interim (łac.) — tymczasem [przypis redakcyjny]

2007. w paradzie — w gotowości. [przypis redakcyjny]

2008. przegaudować (z łac.) — przehulać. [przypis redakcyjny]

2009. Tryzna, Stanisław — sędzia wołkowyski. [przypis redakcyjny]

2010. tuman — wymysł, zmyślenie dla otumanienia kogoś. [przypis redakcyjny]

2011. penetrować (z łac.) — przenikać, rozumieć. [przypis redakcyjny]

2012. dyzgust (z wł.) — nieprzyjemność, przykre uchybienie. [przypis redakcyjny]

2013. durum contra durum (łac.) — upór na upór. [przypis redakcyjny]

2014. bonis modis (łac.) — w dobry sposób. [przypis redakcyjny]

2015. z (...) manelów rozstroić — rozkuć z kajdan; tu: zwrot żart. w odniesieniu do osoby burmistrza: manele, tj. (pierwotnie) bransolety należały do stroju niewieściego. [przypis redakcyjny]

2016. konwokować — pospraszać. [przypis redakcyjny]

2017. baranie flaki rozdrażnić — zagrać na skrzypcach. [przypis redakcyjny]

2018. deboszant (z fr.) — hulaka. [przypis redakcyjny]

2019. censuram grubianitatis (łac.) — w naganę grubiaństwa. [przypis redakcyjny]

2020. konfuzyją — zakłopotanie, zawstydzenie, zdenerwowanie. [przypis edytorski]

2021. Mosty — miasto nad Niemnem, na płd.-wsch. od Grodna. [przypis redakcyjny]

2022. suplement — zasiłek w żywności. [przypis redakcyjny]

2023. skręcić się — tu: spochmurnieć, zmarkotnieć. [przypis redakcyjny]

2024. Żeromski, Kazimierz Chwalibóg — stolnik wileński, porucznik chorągwi husarskiej Gosiewskiego, regimentarz w wojsku lit. podczas oblężenia Moskwy, rozsiekany przez związkowych w 1662 r. [przypis redakcyjny]

2025. mediator (z łac.) — pośrednik. [przypis redakcyjny]

2026. afektować — prosić. [przypis redakcyjny]

2027. in commissis (łac.) — poruczony. [przypis redakcyjny]

2028. prepedycja — przeszkoda. [przypis redakcyjny]

2029. vigilantia (łac.) — czujność. [przypis redakcyjny]

2030. iteratis (łac.) — powtórnie. [przypis redakcyjny]

2031. aditum (łac.) — wolny przystęp. [przypis redakcyjny]

2032. Wołkowysk — miasto nad Rosią na wsch. od Grodna. [przypis redakcyjny]

2033. wojsk JKM. W. Ks. L. — wojsk Jego Królewskiej Mości Wielkiego Księstwa Litewskiego. [przypis edytorski]

2034. chorągiew kozacka — pancerna. [przypis redakcyjny]

2035. wariacja — rozmaitość. [przypis redakcyjny]

2036. raz bratem, drugi raz przyjacielem — „przyjacielem” w liście można było tytułować jedynie mieszczanina, kupca; szlachcicowi należał się tytuł „pana brata”, stąd obraza Paska i dotkliwa odprawa, jaka z jego strony spotkała Żeromskiego. Listy pisywali u zamożniejszej szlachty zwykle osobni pisarze, zwani manualistami, a tylko ostatni zwrot listu dopisywał własnoręcznie korespondent, i tym się tłumaczy tytuł „pana brata”, dany Paskowi zgodnie ze zwyczajem przez samego Żeromskiego przy zakończeniu listu. [przypis redakcyjny]

2037. intus (łac.) — wewnątrz. [przypis redakcyjny]

2038. non peto vindictam, supponendo (łac.) — nie oddaję wet za wet, rozumiejąc. [przypis redakcyjny]

2039. cyrkumspekcja — rozwaga, rozmysł. [przypis redakcyjny]

2040. non regulatur (łac.) — nie odnosi się. [przypis redakcyjny]

2041. error (łac.) — błąd. [przypis redakcyjny]

2042. hanc ideam (łac.) — tego sposobu. [przypis redakcyjny]

2043. szyper — dozorca okrętowy. [przypis edytorski]

2044. pieńka — konopie. [przypis edytorski]

2045. klepka — połupane części dębu. [przypis edytorski]

2046. wańczos — grube deski dębowe. [przypis redakcyjny]

2047. de anteactis (łac.) — o dawnych sprawach. [przypis redakcyjny]

2048. ex occasione (łac.) — z powodu. [przypis redakcyjny]

2049. ad essentiam (łac.) — do treści. [przypis redakcyjny]

2050. requisitus (łac.) — wezwany. [przypis redakcyjny]

2051. i samego WM. M. Pana nie turbując, boby mi było mało co z drogi albo też nic — po tych słowach w rękopisie brak jednej karty, chociaż po k. 171 następuje k. 172, a na niej koniec ustnej odpowiedzi danej Paskowi przez hetmana W. Ks. Litewskiego Sapiehę na list Czarnieckiego. [przypis redakcyjny]

2052. usum (łac. forma B.lp) — zwyczaj. [przypis redakcyjny]

2053. horodniczy — stróż grodu, urząd ziemski na Litwie (14. w co do statusu takich godności), dotyczący takich miast jak np. Wilno, Witebsk, Smoleńsk. [przypis redakcyjny]

2054. cum conservatione (łac.) — z zachowaniem. [przypis redakcyjny]

2055. iudicium (łac.) — rozsądek. [przypis redakcyjny]

2056. renovo propositum (łac.) — odnawiam postanowienie. [przypis redakcyjny]

2057. obserwancja — poważanie. [przypis redakcyjny]

2058. displicere (łac.) — nie podobać się. [przypis redakcyjny]

2059. dextre (łac.) — zręcznie. [przypis redakcyjny]

2060. modestia (łac.) — skromność, umiarkowanie. [przypis redakcyjny]

2061. generositas (łac.) — dobre urodzenie, godność szlachcica. [przypis redakcyjny]

2062. noviter (łac.) — świeżo. [przypis redakcyjny]

2063. Wołpa — misteczko przy ujściu rzeki Wołpy do Rossy, blisko lewego brzegu Niemna, na płd.-wsch. od Grodna. [przypis redakcyjny]

2064. contra Maiestatem et matrem oboedientiam (łac.) — przeciw Majestatowi i matce uległości. [przypis redakcyjny]

2065. suppono (łac.) — rozumiem. [przypis redakcyjny]

2066. innotuit (łac.) — wiadomo. [przypis redakcyjny]

2067. innotescet (łac.) — wiadomym będzie. [przypis redakcyjny]

2068. honoris palmam (łac.) — klejnot czci. [przypis redakcyjny]

2069. iustum dolorem (łac.) — słuszny żal. [przypis redakcyjny]

2070. non minus pungit (łac.) — nie mniej przeszywa. [przypis redakcyjny]

2071. non subsistam (łac.) — nie wydołam. [przypis redakcyjny]

2072. et cum summo periculo (łac.) — i z wielkim niebezpieczeństwem. [przypis redakcyjny]

2073. subsequetur (łac.) — nastąpi. [przypis redakcyjny]

2074. author mali (łac.) — sprawca złego. [przypis redakcyjny]

2075. reddet rationem (łac.) — zda rachunek. [przypis redakcyjny]

2076. fryszt — czas. [przypis redakcyjny]

2077. consulere (łac.) — radzić. [przypis redakcyjny]

2078. zaszczyt (daw.) — obrona. [przypis redakcyjny]

2079. divertere (łac.) — wstąpić. [przypis redakcyjny]

2080. occurrent (łac.) — spotkają w drodze. [przypis redakcyjny]

2081. conferre in ulteriori tractu (łac.) — pomówić o dalszym ciągu. [przypis redakcyjny]

2082. Berezyny — wieś na płd. od Knyszyna, niedaleko Narwi; należała do starostwa knyszyńskiego, więc jako wieś królewską obrał ją Pasek na postój. [przypis redakcyjny]

2083. duha (z rus.) — zakrzywiona w łuk i przymocowana końcami do chomąta młoda drzewina; obłąk. [przypis redakcyjny]

2084. Drohiczyn — miasto nad Bugiem na Podlasiu. [przypis redakcyjny]

2085. Liw — miasto na płn.-zach. od Siedlec. [przypis redakcyjny]

2086. Klec (daw.) — dziś: Kielc; w Kielcach była siedziba związku wojskowego. [przypis redakcyjny]

2087. spraktykowany — przekupiony, zjednany. [przypis redakcyjny]

2088. znowu mi to zapłacisz — zręczne przymówienie się do hojności królewskiej. [przypis redakcyjny]

2089. dzieło (z ros.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

2090. in adversis et prosperis cum cotiservatione (łac.) — w przeciwnych i pomyślnych okolicznościach z zachowaniem. [przypis redakcyjny]

2091. podkomorzy koronny — tu: Teodor Denhof. [przypis redakcyjny]

2092. Szeling —H. Szeling, dworzanin królewski. [przypis redakcyjny]

2093. konfidencyja — poufałość. [przypis redakcyjny]

2094. gratulor (łac.) — winszuję. [przypis redakcyjny]

2095. interim (łac.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

2096. Scypio — Jędrzej Scipio, dworzanin, chorąży wendeński. [przypis redakcyjny]

2097. wiwenda — życie, żywność. [przypis redakcyjny]

2098. offensa — uraza. [przypis redakcyjny]

2099. asawuła — oficer kozacki. [przypis redakcyjny]

2100. Niemcy — tj. piechota polska z niemiecką komendą. [przypis redakcyjny]

2101. oponować — zastawiać. [przypis redakcyjny]

2102. capitale (łac.) — sprawa gardłowa. [przypis redakcyjny]

2103. insultus (łac.) — napaści. [przypis redakcyjny]

2104. originem praetensionis (łac.) — powód urazy. [przypis redakcyjny]

2105. rekolekcja (z łac.) — rozwaga. [przypis redakcyjny]

2106. alias in forma (łac.) — a raczej z postaci. [przypis redakcyjny]

2107. circiter (łac.) — mniej więcej; około. [przypis redakcyjny]

2108. parkany — rodzaj sieci. [przypis redakcyjny]

2109. Ogiński, Marcjan (Marcin) (1632–1690) — stolnik trocki, następnie cześnik litewski, wojewoda trocki i od r. 1684 kanclerz wielki litewski; w 1669r. przeszedł z tradycyjnego w rodzinie prawosławia na katolicyzm. [przypis redakcyjny]

2110. kontrowertować — utrzymywać. [przypis redakcyjny]

2111. ex semine viri cum ursa (łac.) — z ojca człowieka, z matki niedźwiedzicy. [przypis redakcyjny]

2112. ubera suxit (łac.) — wymię ssało. [przypis redakcyjny]

2113. assumpsit similitudinem animalis (łac.) — przybrało podobieństwo zwierzęcia. [przypis redakcyjny]

2114. Falbowski — właściwie: Falibowski. „Drudzy tegoż imienia na Wołyniu osiedli, z których Stanisław pisał się na Jana III elekcją” (Niesiecki). [przypis redakcyjny]

2115. karty — bileciki. [przypis redakcyjny]

2116. conscii (łac.) — świadomi. [przypis redakcyjny]

2117. konwersacje — towarzyskie pogawędki, zabawy. [przypis redakcyjny]

2118. ablegat — wysłannik papieski; tu żart.: posłaniec. [przypis redakcyjny]

2119. inwitować — zapraszać. [przypis redakcyjny]

2120. respons — odpowiedź. [przypis redakcyjny]

2121. ekspedyjować — odprawić. [przypis redakcyjny]

2122. deklarują i obiecują (daw.) — znaczenie nieosobowe; dziś: deklarowano i obiecywano. [przypis redakcyjny]

2123. sufficit (łac.) — dość. [przypis redakcyjny]

2124. wysmarowawszy się — wyleczywszy się. [przypis redakcyjny]

2125. adulterium (z łac.) — cudzołostwo. [przypis redakcyjny]

2126. fochy (z niem.) — tu: zaloty, figle. [przypis redakcyjny]

2127. lice — twarz; tu: oczywisty dowód winy. [przypis redakcyjny]

2128. in debita methodo (łac.) — w należyty sposób. [przypis redakcyjny]

2129. szarża (z fr.) — stopień, urząd; tu: przystawstwo. [przypis redakcyjny]

2130. cum gratulatione (łac.) — z winszowaniem. [przypis redakcyjny]

2131. praesentes in publicis (łac.) — obecni na sejmie. [przypis redakcyjny]

2132. obstaculum (łac.) — przeszkoda. [przypis redakcyjny]

2133. wakans — królewszczyzna do rozdania. [przypis redakcyjny]

2134. naturaliter (łac.) — z natury. [przypis redakcyjny]

2135. votum (łac.) — słowo, ślub. [przypis redakcyjny]

2136. cum regressu (łac.) — zastrzegając powrót. [przypis redakcyjny]

2137. bonae voluntatis (łac.) — dobrej myśli, weseli. [przypis redakcyjny]

2138. proposuimus explere votum (łac.) — postanowiliśmy wypełnić ślub. [przypis redakcyjny]

2139. Boże Wstąpienie — katolickie święto Wniebowstąpienia Pańskiego, wypadające wówczas 18 maja. [przypis edytorski]

2140. fructifera (łac.) — drzewa owocowe. [przypis redakcyjny]

2141. poena peccati (łac.) — kara za grzech. [przypis redakcyjny]

2142. Częstochowej — dziś popr. forma Msc.lp: Częstochowie. [przypis edytorski]

2143. ex voto promissi (łac.) — z uczynionej obietnicy. [przypis redakcyjny]

2144. jakom wyżej napisał — chodzi o obietnicę złożoną przez Jana Chryzostoma Paska podczas jego pobytu w Danii pannie Eleonorze Dywarne. [przypis edytorski]

2145. matrimonii (łac. forma D.lp) — małżeństwa. [przypis redakcyjny]

2146. protunc temerario ausu (łac.) — wówczas nieroztropną odwagą. [przypis redakcyjny]

2147. po skończonym sejmie — sejm zakończył się 1 maja 1662 r. [przypis edytorski]

2148. titulum (łac.) — tytuł. [przypis redakcyjny]

2149. posponując — lekceważyć, mieć za nic. [przypis redakcyjny]

2150. vitulum (łac.) — byczka; titulum (...) vitulum gra słów: tytuły mając za nic, a życząc sobie konkretnej zapłaty. [przypis redakcyjny]

2151. occasionaliter (łac.) — przypadkiem. [przypis redakcyjny]

2152. conclusum (łac.) — skończyło się na tym. [przypis redakcyjny]

2153. ex ratione — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

2154. munus (łac.) — urząd. [przypis redakcyjny]

2155. eo fine (łac.) — w tym celu. [przypis redakcyjny]

2156. po związku — tj. po rozwiązaniu związku. [przypis redakcyjny]

2157. feliciori tempore (łac.) — w pomyślniejszych okolicznościach. [przypis redakcyjny]

2158. in turbido (łac.) — w zamieszaniu. [przypis redakcyjny]

2159. importuny (z łac.) — natręty. [przypis redakcyjny]

2160. de periculo dantis et accipientis (łac.) — o niebezpieczeństwo dającego i przyjmującego. [przypis redakcyjny]

2161. partem (łac.) — część. [przypis redakcyjny]

2162. szeląg ryski — 1 grosz. [przypis redakcyjny]

2163. pretendować — rościć. [przypis redakcyjny]

2164. alias haeres (łac.) — a raczej dziedzic, właściciel. [przypis redakcyjny]

2165. per appellationem (łac.) — przez apelację; zwrot sądowy, tu: żart. [przypis redakcyjny]

2166. w drożkę — w nogi. [przypis redakcyjny]

2167. we mdłości — tu: zemdlony, nieprzytomny. [przypis edytorski]

2168. in quantum (z łac.) — jeśli, o ile. [przypis redakcyjny]

2169. duorum cognominum (łac.) — dwóch nazwisk. [przypis redakcyjny]

2170. nasz — tj. związkowy. [przypis redakcyjny]

2171. pan kanclerz — mowa o Janie Pasku, synu Jana Paska, horodniczego smoleńskiego, stryjecznym bracie pamiętnikarza. Czytamy o nim w konstytucji r. 1662: „Za instancją wojsk naszych W. Ks. Lit. za ur. (...) Janem Paskiem i innymi obywatelami woj. smoleńskiego, którzy pod różnymi chorągwiami w wojskach naszych hojnie krew swoję za dostojeństwo nasze i całość ojczyzny lali, do nas wniesioną, wszystkie kondemnaty o podanie fortece smoleńskiej, na nich otrzymane, authoritate praesentis conventus wiecznymi czasy kasujemy”. [przypis redakcyjny]

2172. penowany — karany. [przypis redakcyjny]

2173. dostawać — czekać. [przypis redakcyjny]

2174. licita defensio (łac.) — dozwolona obrona. [przypis redakcyjny]

2175. invasor a se ipso occiditur (łac.) — napastnik sam siebie zabija. [przypis redakcyjny]

2176. inkwizycja — śledztwo sądowe. [przypis redakcyjny]

2177. praeiudicata (łac.) — poprzednie wyroki w sprawie sądowej; tu: doświadczenia. [przypis redakcyjny]

2178. taras — sklep, więzienie; lepiej z lassa niżeli z tarassa (przysłowie): łatwiej wydostać się z lasu niż z więzienia. [przypis redakcyjny]

2179. praeiudicatum (łac.) — doświadczenie. [przypis redakcyjny]

2180. honorifice (łac.) — zaszczytnie, bez uszczerbku mej sławy. [przypis redakcyjny]

2181. układać się — tu: pakować się (do drogi). [przypis redakcyjny]

2182. do brata — tu: stryjecznego, kanclerza związkowego. [przypis redakcyjny]

2183. quidem — niby. [przypis redakcyjny]

2184. per modum humanitatis (łac.) — przez grzeczność. [przypis redakcyjny]

2185. non urgebat (łac.) — nie nalegał. [przypis redakcyjny]

2186. in functione (łac.) — w urzędowaniu. [przypis redakcyjny]

2187. agere (łac.) — czynić. [przypis redakcyjny]

2188. in omni foro (łac.) — w każdym sądzie. [przypis redakcyjny]

2189. prawem i lewem — prawem i bezprawiem (wyrażenie przysłowiowe). [przypis redakcyjny]

2190. kukuć (z litew.) — dudek. [przypis redakcyjny]

2191. boćwina — potrawa z liści i łodyg buraczanych, tu uznawana za sztandarowe danie kuchni litewskiej. [przypis redakcyjny]

2192. wybrać oczy — tj. na oślep. [przypis redakcyjny]

2193. Litwoś geras — Właściwie: Lietuvos geras: „z Litwy baranie”, litewski baranie. [przypis redakcyjny]

2194. Uciana — miasteczko na płn. od Wilna. Pasek nie dojechał do samej Uciany, lecz do punktu, gdzie się krzyżują trakty z Wilna i Święcian do Uciany; tam skierował się na Święciany i Oszmianę ku Polesiu, a stamtąd do domu pod Rawę. [przypis redakcyjny]

2195. u nich — tj. u związkowych. [przypis redakcyjny]

2196. potentissime (łac.) — jak najmocniej. [przypis redakcyjny]

2197. korupcja — tu: łapówka. [przypis redakcyjny]

2198. respectu machinationis (łac.) — za jakieś knowania. [przypis redakcyjny]

2199. fakcja — intryga. [przypis redakcyjny]

2200. officjalista — urzędnik; tu: kanclerz związkowy. [przypis redakcyjny]

2201. inwektywa (z łac.) — napaść. [przypis redakcyjny]

2202. zelando in rem (łac.) — udając gorliwość o dobro. [przypis redakcyjny]

2203. konfidować — zwierzać się. [przypis redakcyjny]

2204. fremitus (łac.) — hałas. [przypis redakcyjny]

2205. Ad tot instantias — na tyle domagań. [przypis redakcyjny]

2206. intulit (łac.) — podniósł, poruszył (kwestię). [przypis redakcyjny]

2207. charakter — tu: pisma. [przypis redakcyjny]

2208. simpliciter (łac.) — po prostu. [przypis redakcyjny]

2209. rationem (łac.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

2210. in quo gradu (łac.) — na jakim stopniu. [przypis redakcyjny]

2211. minutissima quaeque arcana (łac.) — najdrobniejsze nawet tajemnice. [przypis redakcyjny]

2212. concernunt notitiam (łac.) — dochodzą wiadomość; docierają do mnie. [przypis redakcyjny]

2213. fraterne (łac.) — po bratersku. [przypis redakcyjny]

2214. konkredować (z łac.) — zawierzyć. [przypis redakcyjny]

2215. intaminata fides (łac.) — nieskalana wiara. [przypis redakcyjny]

2216. succumbam (łac.) — ulegnę. [przypis redakcyjny]

2217. poenam (łac.) — karę. [przypis redakcyjny]

2218. sam — tu. [przypis redakcyjny]

2219. in sinum (łac.) — na łono, pośród. [przypis redakcyjny]

2220. insultus (łac.) — napaści. [przypis redakcyjny]

2221. delator — donosiciel. [przypis redakcyjny]

2222. suspicionis (łac.) — podejrzenia. [przypis redakcyjny]

2223. omawiać się — wymawiać się. [przypis redakcyjny]

2224. diffidebant (łac.) — nie ufali mu. [przypis redakcyjny]

2225. hultajskie terminy — sprawki. [przypis redakcyjny]

2226. weryfikować — sprawdzić. [przypis redakcyjny]

2227. dysponować — gotować na śmierć. [przypis redakcyjny]

2228. deliberatissime (łac.) — najrozmyślniej. [przypis redakcyjny]

2229. rozstrzelali — 29 listopada 1662 r. w Wołpie. [przypis redakcyjny]

2230. podobieństwo — pozór. [przypis redakcyjny]

2231. in complicium (łac.) — do wspólnictwa. [przypis redakcyjny]

2232. consuluit (łac.) — poradził. [przypis redakcyjny]

2233. płonia — otwór w lodzie. [przypis redakcyjny]

2234. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

2235. conclusum (łac.) — wywnioskowano. [przypis redakcyjny]

2236. poena peccati (łac.) — kara za zbrodnię. [przypis redakcyjny]

2237. nomina, cognomina (łac.) — imiona, nazwiska. [przypis redakcyjny]

2238. conscii (łac.) — świadomi. [przypis redakcyjny]

2239. do infamowania i do trąby — do obwołania i otrąbienia infamisów. [przypis redakcyjny]

2240. secure (łac.) — bezpiecznie. [przypis redakcyjny]

2241. ad instantiam (łac.) — za wstawieniem się. [przypis redakcyjny]

2242. Rzplta cała — tj. cały sejm. [przypis redakcyjny]

2243. derelicta vidua (łac.) — pozostała wdowa. [przypis redakcyjny]

2244. captivare (łac.) — ująć. [przypis redakcyjny]

2245. comparuit (łac.) — stanął. [przypis redakcyjny]

2246. kongregaci — zgromadzeni. [przypis redakcyjny]

2247. in consilio impiorum (łac.) — w radzie bezbożnych. [przypis redakcyjny]

2248. munus (łac.) — urząd (kanclerz). [przypis redakcyjny]

2249. ad statum anni huius (łac.) — do zdarzeń tego roku. [przypis redakcyjny]

2250. temulencja (z łac.) — pijatyka. [przypis redakcyjny]

2251. komisja (...) we Lwowie — komisja lwowska odbyła się w r. 1663 (nie w r. 1662, jak Pasek mylnie podaje). Szelągów Boratyniego liczono, jak dawniej, po 3 na grosz mimo zmniejszonej do ⅓ zawartości miedzi, tak samo złote czyli tynfy mimo wymienionej w napisie wartości 30 groszy, były naprawdę warte tylko 18 groszy. Była to więc moneta z obiegiem przymusowym; odtąd rozróżniano dawniej wybitą dobrą i nową, bieżącą czyli spodloną monetę, którą także pogardliwie zwano wołoską. Pasek tłumaczy po swojemu wołoskie szelągi jako sprowadzone z zagranicy. [przypis redakcyjny]

2252. modestius (łac.) — porządniej. [przypis redakcyjny]

2253. polityczniej — tu: przyzwoiciej. [przypis redakcyjny]

2254. instytucja — pouczający napis. [przypis redakcyjny]

2255. dat pretium servata salus potiorque metallo est (łac.) — wartość nadaje dobro powszechne, nad kruszec droższe. [przypis redakcyjny]

2256. depauperacja (z łac.) — zubożenie. [przypis redakcyjny]

2257. desperacja — rozpacz. [przypis edytorski]

2258. non sine suspicione veneni (łac.) — nie bez podejrzenia, że był otruty. [przypis redakcyjny]

2259. rozstrzelić się — rozproszyć się. [przypis edytorski]

2260. ingratitudinem (łac. forma B.lp) — niewdzięczność. [przypis redakcyjny]

2261. in persona sua (łac.) — we własnej osobie. [przypis redakcyjny]

2262. dyspozycja — tu: gotowość, ochota. [przypis redakcyjny]

2263. kurnik — pogardliwie: zamek; gra słów: okurzywszy (prochem) kilka kurników. [przypis redakcyjny]

2264. rewolucja — tu: zmiana. [przypis redakcyjny]

2265. verius (łac.) — właściwiej. [przypis redakcyjny]

2266. awersja (z łac.) — tu: odwrócenie. [przypis redakcyjny]

2267. stawiska okazyja — dwumiesięczne oblężenie (od 14 lipca do 20 września 1664) i zdobycie Stawiszcza nad Tykiczem k. Kijowa na Ukrainie przez wojska Czarnieckiego, który od odniesionej wówczas rany wkrótce zmarł, uhonorowany na łożu śmierci godnością hetmana. [przypis redakcyjny]

2268. eo fine (łac.) — w tym celu. [przypis redakcyjny]

2269. sagina — tłustość, sytość. [przypis redakcyjny]

2270. basarunek (z niem.) — wynagrodzenie za krzywdę; odszkodowanie; też: chłosta, cięgi. [przypis edytorski]

2271. rekuperować — odzyskać. [przypis redakcyjny]

2272. apropriować — odstępować na własność. [przypis redakcyjny]

2273. malum supra omne malum (łac.) — nieszczęściem nad wszystkie nieszczęścia. [przypis redakcyjny]

2274. aspirat (łac.) — dąży. [przypis redakcyjny]

2275. post fata regnantis (łac.) — po śmierci panującego. [przypis redakcyjny]

2276. ekspostulować — wymawiać. [przypis redakcyjny]

2277. kasztelan wojnicki — Jan Wielopolski, starosta i wojewoda krakowski, w r. 1661 kasztelan wojnicki; posłował do Wiednia o posiłki przeciw Szwedom. [przypis redakcyjny]

2278. węgrzyn — tu: imię pospolite zam. hajduk, zwykle Słowak węgierski; tu „węgrzyn” mówi po rusku. [przypis redakcyjny]

2279. ultro (łac.) — sam, z dobrej woli. [przypis redakcyjny]

2280. post fata (łac.) — po śmierci. [przypis redakcyjny]

2281. ad regnandum (łac.) — do korony. [przypis redakcyjny]

2282. kasztelan gnieźnieński — Aleksander Sielski; w r. 1674 marszałek izby poselskiej. [przypis redakcyjny]

2283. praeconceptum odium (łac.) — powziętą nienawiść. [przypis redakcyjny]

2284. persuasiones (łac.) — poduszczenia. [przypis redakcyjny]

2285. Prażmowski, Mikołaj (1617–1673) — w r. 1658 podkanclerzy koronny, potem kanclerz wielki koronny, biskup łuckim, a od r. 1666 arcybiskup gnieźnieński. [przypis redakcyjny]

2286. fomes (łac.) — zarzewie, podnieta. [przypis redakcyjny]

2287. ominować (z łac.) — wróżyć. [przypis redakcyjny]

2288. efekty (lm) — tu: wypadki. [przypis redakcyjny]

2289. Bo prawda to jest, że Lubomirski, widząc — Wątek ten gubi Pasek, wyliczając „praktyki” królowej, a następnie wtrącając epizod teatralny. [przypis redakcyjny]

2290. sine succeessione (łac.) — bez następcy. [przypis redakcyjny]

2291. ultimum in linea domus regiae, domus Iagellonicae (łac.) — ostatniego z rodu w domu królewskim krwi jagiellońskiej. [przypis redakcyjny]

2292. natione (łac.) — rodu, z rodu. [przypis redakcyjny]

2293. inducere gallicismum (łac.) — narzucić gallicyzm; tj. francuską formę rządu. [przypis redakcyjny]

2294. proponendo novam electionem stante vita (łac.) — proponując nową elekcję za życia (panującego). [przypis redakcyjny]

2295. cerberowy — tu: piekielny. [przypis redakcyjny]

2296. in theatro publico (łac.) — w teatrze publicznym. [przypis redakcyjny]

2297. indukować (z łac.) — wprowadzać. [przypis redakcyjny]

2298. spectaculum (łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

2299. circa hoc spectaculum (łac.) — wokół (z powodu) tego widowiska. [przypis redakcyjny]

2300. indukcje — tu: wprowadzania na scenę. [przypis redakcyjny]

2301. magnificencja — tu: okazałość. [przypis redakcyjny]

2302. physim (łac.) — natura, wygląd zewnętrzny. [przypis redakcyjny]

2303. młożyć (gw.) — mnożyć. [przypis redakcyjny]

2304. imperium (łac.) — cesarstwo. [przypis redakcyjny]

2305. in persona (łac.) — w osobie. [przypis redakcyjny]

2306. theatrum (łac.) — pod scenę. [przypis redakcyjny]

2307. pojechał każdy w swą — skrócone od: pojechał każdy w swą stronę. [przypis redakcyjny]

2308. Tarczyn — miasto między Skierniewicami a Czerskiem. [przypis redakcyjny]

2309. imperiosus mulier (łac.) — chciwy władzy babsztyl. [przypis redakcyjny]

2310. practicatum axioma: Rex erat Helisabeth, verum regina Iacobus, imperiosus mulier (łac.) — powtarzane zdanie: „Była królem Elżbieta, ale królową był Jakub, chciwy władzy niewieściuch”; mowa o Elżbiecie I Tudor (1533–1603), królowej Anglii i Irlandii od 1558 r. oraz jej następcy, Jakubie I Stuarcie (1566–1625), królu Szkocji od 1567 r. i Anglii od 1603 r. [przypis redakcyjny]

2311. sine effectu (łac.) — bez skutku. [przypis redakcyjny]

2312. scandala (łac.) — zgorszenia. [przypis redakcyjny]

2313. pudło — tu: peruka. [przypis redakcyjny]

2314. ministri status (łac.) — ministrowie państwa. [przypis redakcyjny]

2315. ad Galli cantum (łac.) — przy śpiewie koguta; dwuznaczność: gallus: kogut, Gallus: Francuz. [przypis redakcyjny]

2316. komplacencja — upodobanie. [przypis redakcyjny]

2317. contemnebat (łac.) — lekceważyła sobie. [przypis redakcyjny]

2318. ad Galli cantum non timet iste leo (łac.) — Lew ten nie lęka się, gdy kogut pieje. [przypis redakcyjny]

2319. initia (łac.) — wstępne starania. [przypis redakcyjny]

2320. magnam popularitatem (łac.) — wielką wziętość. [przypis redakcyjny]

2321. deboszujący — biesiadujący, pijący. [przypis redakcyjny]

2322. dignitatem (łac.) — godność. [przypis redakcyjny]

2323. quisque suae fortunae faber (łac.) — każdy swojego losu sprawcą. [przypis redakcyjny]

2324. ex occasione regnandi (łac.) — mając sposobność zostać królem. [przypis redakcyjny]

2325. podwójonego — tu: mającego 2 zamiast 3 pocztowych. [przypis redakcyjny]

2326. prerogatywa — najwyższa godność. [przypis redakcyjny]

2327. Spiritus, ubi vult, spirat (łac.) — Duch tchnie, gdzie chce. [przypis redakcyjny]

2328. invidia, bonorum noverca — zazdrość, dobrych macocha. [przypis redakcyjny]

2329. consiliarii Placentini — doradcy przypochlebni; dosł. „doradcy z Placencji”, od placere: podobać się, przeciwstawiani consiliarii Veronenses, tj. „doradcom z Werony”, od verum: prawda, qui verum dicunt: którzy mówią prawdę (królowi). [przypis redakcyjny]

2330. egzacerbować — jątrzyć. [przypis redakcyjny]

2331. in promotione (łac.) — w popieraniu. [przypis redakcyjny]

2332. cooperabatur (łac.) — współdziałała. [przypis redakcyjny]

2333. per importunas instantias (łac.) — przez natrętne prośby. [przypis redakcyjny]

2334. consiliariorum subiecta (łac.) — osoby doradców. [przypis redakcyjny]

2335. sub praetextu (łac.) — pod pozorem. [przypis redakcyjny]

2336. afektacja — tu: usłużność. [przypis redakcyjny]

2337. prae oculis (łac.) — przed oczyma, na widoku. [przypis redakcyjny]

2338. supponendo (łac.) — myśląc sobie. [przypis redakcyjny]

2339. flexibilis (łac.) — chwiejny. [przypis redakcyjny]

2340. ślepy konsyliarz — Prażmowski. [przypis edytorski]

2341. ex ore Apollinis (łac.) — z ust Apollina. [przypis redakcyjny]

2342. conclusum (łac.) — postanowiono. [przypis redakcyjny]

2343. a fine — od końca. [przypis redakcyjny]

2344. bronić czego — tu: zabraniać czego, sprzeciwiać się czemu. [przypis redakcyjny]

2345. potentissime (łac.) — najmocniej. [przypis redakcyjny]

2346. infamia, exilium i privatio (łac.) — pozbawienie czci, wygnanie i pozbawienie. [przypis redakcyjny]

2347. malevoli (łac.) — źli, źle myślący. [przypis redakcyjny]

2348. subsecutum (łac.) — nastąpiło. [przypis redakcyjny]

2349. krwie — dziś forma D.lp: krwi. [przypis edytorski]

2350. ex ratione (łac.) — z przyczyny. [przypis redakcyjny]

2351. civis opressus (łac.) — pognębiono obywatela. [przypis redakcyjny]

2352. marszałek Ustrzycki — Adam Ustrzycki. [przypis redakcyjny]

2353. Borek — Józef Borek. [przypis redakcyjny]

2354. mieli do (...) Lubomirskiego wielką relacyją — których z Lubomirskim łączyły ścisłe relacje, bliskie stosunki. [przypis redakcyjny]

2355. in partem (łac.) — na stronę. [przypis redakcyjny]

2356. wojewoda ruski — Jabłonowski, Stanisław Jan; później hetman wielki koronny, przyjaciel Jana III. [przypis redakcyjny]

2357. in rem (łac.) — na rzecz. [przypis redakcyjny]

2358. Zasław — miasto na Wołyniu, na wsch. od Krzemieńca. [przypis redakcyjny]

2359. Sambor — miasto nad Dniestrem, zach. Ukrainie, w obwodzie lwowskim, należące do dóbr królewskich. [przypis redakcyjny]

2360. sedem belli (łac.) — podstawę wojny. [przypis redakcyjny]

2361. partus (łac.) — owoc, płód. [przypis redakcyjny]

2362. rekuperować (z łac.) — odzyskać. [przypis edytorski]

2363. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]

2364. dostać dyscypliny — dostać cięgi, baty; zostać pobitym. [przypis edytorski]

2365. in partes (łac.) — na strony. [przypis redakcyjny]

2366. personaliter (łac.) — osobiście. [przypis redakcyjny]

2367. in armis pro parte (łac.) — pod bronią po stronie. [przypis redakcyjny]

2368. ex ratione (łac.) — z przyczyny. [przypis redakcyjny]

2369. wokować — wzywać. [przypis edytorski]

2370. ad societatem belli (łac.) — do udziału w wojnie. [przypis redakcyjny]

2371. consultor (łac.) — doradca (tu: Prażmowski). [przypis redakcyjny]

2372. Ale nie wiedziałeś (...) jako pościelesz duszy swojej — obszerny fragment odznaczony w tekście głównym dwoma gwiazdkami ** stanowi wg Brücknera obcy wtręt, paszkwil na Prażmowskiego pisany inną ręką. [przypis edytorski]

2373. w sekundzie — w pomocy. [przypis redakcyjny]

2374. manu, consilio, opere et oratione (łac.) — ręką, radą, czynem i modlitwą. [przypis redakcyjny]

2375. consilio (łac.) — radą. [przypis redakcyjny]

2376. consilium (łac.) — rada. [przypis redakcyjny]

2377. oratione (łac.) — modlitwą. [przypis redakcyjny]

2378. monoculus (łac.) — jednooki. [przypis redakcyjny]

2379. fanszlibrowy (z niem. feines Silber) — srebrny. [przypis redakcyjny]

2380. pontka (z fr.) — spiczasta bródka; wedle prof. Brücknera też w formie starop. pąt, pąciec: fryzura z przedziałkiem. [przypis redakcyjny]

2381. regiment — laska służąca za buławę; regimencik: laska z gałką, w której były perfumy. [przypis redakcyjny]

2382. kondyment (z łac.) — przyprawa. [przypis redakcyjny]

2383. pogotowiuż — a cóż dopiero. [przypis redakcyjny]

2384. methodum (łac.) — sposób. [przypis redakcyjny]

2385. in postscripto in haec verba (łac.) — w dopisku w te słowa. [przypis redakcyjny]

2386. kurzej — kura, która pieje, a jaj nie znosi. [przypis redakcyjny]

2387. Orygenes — pisarz kościelny w II wieku w Aleksandrii, z ascetycznej gorliwości dał się wykastrować. [przypis redakcyjny]

2388. biskup krakowski — Jędrzej Trzebicki (1657–1679). [przypis redakcyjny]

2389. poznański — biskup Wojciech Tulibowski herbu Nałęcz (1654–1665). [przypis redakcyjny]

2390. płocki — biskup Jan Gębicki, herbu Nałęcz (1655–1674). [przypis redakcyjny]

2391. kijowski — biskup Tomasz Ujejski, herbu Śreniawa, w r. 1677 wstąpił do zakonu jezuitów. [przypis redakcyjny]

2392. kasztelan krakowski — Warszycki, Stanisław (1599–1681) herbu Abdank, wojewoda mazowiecki, potem kasztelan krakowski; służył radą i pomocą pięciu królom, pozostając w służbie u dworu przez 50 lat. [przypis redakcyjny]

2393. protulit (łac.) — napisał. [przypis redakcyjny]

2394. drewno — tu: szubienica. [przypis redakcyjny]

2395. stilum (łac.) — stylu. [przypis redakcyjny]

2396. excelsum vitium (łac.) — górującą wadę. [przypis redakcyjny]

2397. convicia (łac.) — obelgi. [przypis redakcyjny]

2398. caeca (łac.) — ślepa. [przypis redakcyjny]

2399. kanonizowanie — uświęcanie. [przypis redakcyjny]

2400. scripta (łac.) — pisma. [przypis redakcyjny]

2401. rezolwować — odważyć. [przypis redakcyjny]

2402. kartelusz — bilet, pismo. [przypis redakcyjny]

2403. postremitatem (łac. forma B.lp) — ostateczność. [przypis redakcyjny]

2404. largitionibus, officiis (łac.) — szczodrobliwością, przysługami. [przypis redakcyjny]

2405. cumulabat (łac.) — obsypywał. [przypis redakcyjny]

2406. tyrannidem (...) inducere in Rempublicam (łac.) — tyranię wprowadzić do ustroju Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2407. imponere (łac.) — wmówić. [przypis redakcyjny]

2408. egzorbitancja — nadużycie. [przypis redakcyjny]

2409. perversionem status Reipublicae, fabricationem malitiosam indiciorum (łac.) — odmiany ustroju Rzeczypospolitej, złośliwej kuźni oskarżeń. [przypis redakcyjny]

2410. origine et merito (łac.) — urodzeniem i zasługą. [przypis redakcyjny]

2411. dumę, którą (...) powziąłeś o sobie, spojrzej (...) sobie na nogi, to spuścisz ten ogon — odwołanie do pawia jako symbolu dumy oraz jako uosobienia połączenia świetnych pozorów i niepięknej treści; popularne powiedzenie: paw płacze patrząc na swe nogi (wg ind. legendy paw zamienił się na nogi na czas konkursu tańca z podstępną przepiórką, która potem uciekła nie oddając mu pożyczonych nóg), por. także: „Pawie, pojrzyj na swe nogi, gdy roztoczysz ogon drogi”; wezwanie do ukorzenia się, opamiętania w nieuzasadnionej dumie. [przypis edytorski]

2412. allegować — przytaczać. [przypis redakcyjny]

2413. konwinkować — zbijać. [przypis redakcyjny]

2414. in mente Reipublicae (łac.) — z woli Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2415. Tynf — Tümpfe, Jędrzej, dzierżawca mennicy. [przypis redakcyjny]

2416. pociągnąć — wyraz sądowy: wziąć na tortury, gdyż kat wiszącego za nogi i ręce za pomocą korby pociągał; por. Kitowicz, Opis obyczajów II, 17. Wyd. II. Petersburg 1855. [przypis redakcyjny]

2417. Mazosza — Mazowsza. [przypis edytorski]

2418. machlerz — oszust. [przypis redakcyjny]

2419. pieniądze dobre — pochodzące z czasów przed r. 1662, kiedy komisja lwowska spodliła monetę; por. Korzon, Dola i niedola Sobieskiego III. [przypis redakcyjny]

2420. per vim (łac.) — gwałtem. [przypis redakcyjny]

2421. sub praetextu (łac.) — pod pozorem. [przypis redakcyjny]

2422. in viscera Reipublicae (łac.) — w głąb Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2423. Boratyni — właśc. Burattini, Tytus Liwiusz (1617–1681), wł. architekt, fizyk, egiptolog, dyplomata; w czasie potopu szwedzkiego na czele ufundowanego przez siebie oddziału walczył pod wodzą Stefana Czarnieckiego, w 1658r. otrzymał indygenat (tj. obywatelstwo i uznanie szlachectwa), dostał starostwo osieckie, został sekretarzem królewskim, był dzierżawcą mennic królewskich. [przypis redakcyjny]

2424. z Boratyniem co się stało na sejmie — na sejmie 1659 r. oskarżony jako dzierżawca mennicy o nielegalne działania Boratyni dzięki zeznaniom 18 świadków przysięgłych dowiódł, że zgodnie z kontraktem nie wybił więcej niż 2 miliony szelągów. [przypis redakcyjny]

2425. firmare tyrannidem (łac.) — utrwalić tyranię. [przypis redakcyjny]

2426. ad galli cantum (łac.) — jak kogut zapieje. [przypis redakcyjny]

2427. naturalem defensionem (łac.) — prawo obrony przyrodzone. [przypis redakcyjny]

2428. zagałuszyć — zagłuszyć, przytłumić, obezwładnić. [przypis redakcyjny]

2429. cives (łac.) — obywateli. [przypis redakcyjny]

2430. iniustitiam (łac.) — niesprawiedliwość. [przypis redakcyjny]

2431. proditorem patriae (łac.) — za zdrajcę ojczyzny. [przypis redakcyjny]

2432. Kondeusz — tu: ks. Enghien, syn Kondeusza, kandydat do tronu pol. [przypis redakcyjny]

2433. Burkacki, Adam — cześnik czernihowski. Konstytucja sejmowa z r. 1662 zupełnie go oczyszcza, czyni capacem omnium functionum i przywraca mu dobre imię i cześć; był widać skazany. W konstytucji 1667 jest sędzią nowogrodzkim. [przypis redakcyjny]

2434. infamis — skazany na utratę czci i praw; tu: Lubomirski. [przypis redakcyjny]

2435. invidi (łac.) — nienawistni. [przypis redakcyjny]

2436. usi omnibus populi commentis (łac.) — posługując się wszystkimi plotkami pospólstwa. [przypis redakcyjny]

2437. Zadzik, Jakub — biskup krakowski (1635–1642). [przypis redakcyjny]

2438. sacrilegam magnum (łac.) — świętokradzką rękę. [przypis redakcyjny]

2439. sacrilegum iudicium (łac.) — świętokradzki sąd. [przypis redakcyjny]

2440. formastis (łac.) — złożyliście. [przypis redakcyjny]

2441. statuiti (łac.) — nakładacie. [przypis redakcyjny]

2442. senatus consulta (łac.) — uchwały senatu. [przypis redakcyjny]

2443. expeditis (łac.) — układacie. [przypis redakcyjny]

2444. kaduk (z łac.) — majętność, która po bezpotomnej śmierci właściciela przechodziła na własność skarbu i należała do rozdawnictwa królewskiego. [przypis redakcyjny]

2445. et civibus (łac.) — a obywatelom. [przypis redakcyjny]

2446. invita Republica (łac.) — wbrew woli Rzeczpospolitej. [przypis redakcyjny]

2447. wołosza — lekkie chorągwie wołoskie. [przypis redakcyjny]

2448. absolutum dominium (łac.) — samowładny rząd. [przypis redakcyjny]

2449. tyrannis (łac.) — tyrania. [przypis redakcyjny]

2450. Wrangel — Szwed, dowódca gwardii przybocznej. Kochowski zwie go legionis legatus, pułkownikiem (Wespazjan Kochowski, Annalium Poloniae ab obitu Vladislai IV Climacteres [Roczników polskich od śmierci Władysława IV Klimaktery], III, 187). [przypis redakcyjny]

2451. Brion — Francuz, rotmistrz chorągwi rajtarskiej. Obaj dostali się pod Częstochową do niewoli. [przypis redakcyjny]

2452. nomina (łac.) — nazwiska. [przypis redakcyjny]

2453. palam (łac.) — jawnie. [przypis redakcyjny]

2454. attendere (łac.) — pilnować, poświęcać uwagę. [przypis redakcyjny]

2455. scelera (łac.) — zbrodnie. [przypis redakcyjny]

2456. tam in prosperis (łac.) — tak w pomyślnych. [przypis redakcyjny]

2457. quam in adversis (łac.) — jako też i w niepomyślnych (okolicznościach). [przypis redakcyjny]

2458. vindices scelerum poenas (łac.) — pomstę za zbrodnie. [przypis redakcyjny]

2459. qualitates (łac.) —przymioty. [przypis redakcyjny]

2460. liberius (łac.) — otwarciej. [przypis redakcyjny]

2461. antistes (łac.) — biskupem. [przypis redakcyjny]

2462. status minister (łac.) — ministrem. [przypis redakcyjny]

2463. artis amandi magister (łac.) — mistrzem sztuki kochania. [przypis redakcyjny]

2464. custos legum (łac.) — strażnikiem praw. [przypis redakcyjny]

2465. defraudator regum (łac.) — zdrajcą królów. [przypis redakcyjny]

2466. pater patriae (łac.) — ojcem ojczyzny. [przypis redakcyjny]

2467. auctor lamentorum, profusionum sanguinis et universae in regno miseriae (łac.) — sprawcą łez, rozlewu krwi i powszechnej w królestwie nędzy. [przypis redakcyjny]

2468. immarcescibilem (łac.) — niezwiędłe, niezatarte. [przypis redakcyjny]

2469. male olentem (łac.) — cuchnące. [przypis redakcyjny]

2470. perpetuitati recordationem (łac.) — na wieczne czasy wspomnienie. [przypis redakcyjny]

2471. contumeliam et deminutionem (łac.) — zniewagę i ujmę. [przypis redakcyjny]

2472. post fata indeplorata (łac.) — po nieopłakanym zgonie. [przypis redakcyjny]

2473. malaciam in malitiam (łac.) — łagodność w złość. [przypis redakcyjny]

2474. konfidencja — zaufanie. [przypis redakcyjny]

2475. ex albo — z księgi. [przypis redakcyjny]

2476. in opprobrium (łac.) — w pośmiewisko. [przypis redakcyjny]

2477. Cyneas — legendarny filozof, któremu tylko imię dał historyczny Kineas, współczesny Pirrusowi filozof; przytacza go i Rej w Zwierzyńcu, XLVI i XLVII. [przypis redakcyjny]

2478. suffragari (łac.) — dopomóc. [przypis redakcyjny]

2479. vide et responde (łac.) — bacz i odpowiadaj. [przypis redakcyjny]

2480. ex occasione (łac.) — z powodu. [przypis redakcyjny]

2481. dispositae (łac.) — po przygotowaniu. [przypis redakcyjny]

2482. per bellum intestinum (łac.) — przez wojnę domową. [przypis redakcyjny]

2483. kobuz — mały ptak drapieżny. [przypis redakcyjny]

2484. imperium (łac.) — państwo. [przypis redakcyjny]

2485. cruciatus (łac.) — męczarnie. [przypis redakcyjny]

2486. ad gradum et perfectionem (łac.) — do stopnia i doskonałości. [przypis redakcyjny]

2487. in regno (łac.) — w królestwie. [przypis redakcyjny]

2488. lichy plebanek — „lichym plebankiem” Prażmowski nigdy nie był; był tylko proboszczem św. Michała na zamku krakowskim, a obok tego kanonikiem krakowskim i płockim. [przypis redakcyjny]

2489. kukułka — (przen.) nierządnica. [przypis redakcyjny]

2490. nocturnum imperium (łac.) — nocne panowanie. [przypis redakcyjny]

2491. regulantur qualitates (łac.) — stosują się przymioty. [przypis redakcyjny]

2492. płaszać — przerażać, nabawiać strachu, przepłaszać. [przypis redakcyjny]

2493. nominat — mianowany przez króla, lecz przez papieża jeszcze niezatwierdzony biskup lub arcybiskup. [przypis redakcyjny]

2494. persekucja (z łac.) — prześladowanie. [przypis redakcyjny]

2495. mere-mere-trix-trix (łac.) — dowcipne rozłożenie wyrazu szpetnego na części, które osobno nie są nieprzyzwoite; meretrix: wszetecznica. [przypis redakcyjny]

2496. intendis (łac.) — zamyślasz. [przypis redakcyjny]

2497. kondys, kondysek — nazwy gatunku psa, a zarazem przytyk do imienia księcia Kondeusza. [przypis redakcyjny]

2498. wypryciać — wydreptać. [przypis redakcyjny]

2499. ultimus domus Iagiellonicae pullus (łac.) — ostatnie domu Jagiellońskiego pisklę. [przypis redakcyjny]

2500. Alexander, aut mores aut nomen muta! (łac) — Aleksandrze, albo obyczaje albo imię odmień. [przypis redakcyjny]

2501. Nicolae, aut mores aut locum muta (łac.) — Mikołaju, albo obyczaje albo miejsce odmień. [przypis redakcyjny]

2502. fakcyja — tu: intryga. [przypis redakcyjny]

2503. predykant — kaznodzieja protestancki. [przypis redakcyjny]

2504. multyplikować — rozmnażać. [przypis redakcyjny]

2505. tertium non datur (łac.) — trzeciej możliwości nie ma. [przypis redakcyjny]

2506. grecka litera Π — tu: szubienica (ze względu na podobieństwo kształtu. [przypis edytorski]

2507. consilia (łac.) — rady. [przypis redakcyjny]

2508. Konstantego cesarza (...) Sewera, cesarzów — cesarze rzymscy wschodni i zachodni, którzy ulegali wpływom swych doradców, jak np. Arkadiusz Rufinowi, Tyberiusz Sejanowi, Sewer Plaucjanowi; mniej znani: Ablabios, doradca Konstantyna Wielkiego, zamordowany przez syna, Konstantiosa II; Harmatios, którego cesarz Zeno (474–491) za pomoc w odzyskaniu tronu mianował dowódcą pretorianów, a później, bojąc się jego zdrady, kazał zamordować, wreszcie eunuch Amantios, który Justynowi I (forma imienia: Justynian jest pomyłką przepisywacza) dostarczył pieniędzy dla pozyskania wojska; wnet jednak prawdziwy ten „z chłopa król”, nie umiejący ani czytać ani pisać, okrzyknięty przez wojsko cesarzem, kazał swego doradcę i wierzyciela zamordować. Wszyscy wspomniani tu doradcy zginęli okrutną śmiercią. [przypis redakcyjny]

2509. consilium malum consultori pessimum (łac.) — zła rada dla doradcy najgorsza. [przypis redakcyjny]

2510. Achitofel — dawał złe rady Absalonowi przeciwko jego ojcu, Dawidowi, ostatecznie powiesił się. [przypis redakcyjny]

2511. Aswerus — jeden z królów perskich, znany z księgi Estery. Historycy uważają go za Kserksesa (486–465); Aman pragnął zgubić Żydów, po udaremnieniu jego planów powiesił się. [przypis redakcyjny]

2512. jako pościelesz duszy swojej** — tu kończy się obcy wtręt, zaczynający się od słów: „Ale nie wiedziałeś (...)”, odznaczony w tekście głównym dwoma gwiazdkami **, zawierający paszkwil na Prażmowskiego pisany wg Brücknera inną ręką. [przypis edytorski]

2513. panegiryk (z gr.) — pochwała; tu iron.: paszkwil. [przypis redakcyjny]

2514. Wyskitki — miasteczko na trakcie z Warszawy do Łowicza, w pobliżu puszczy Jaktorowskiej. [przypis redakcyjny]

2515. per modum (łac.) — w postaci. [przypis redakcyjny]

2516. projekt — tu: odpis. [przypis redakcyjny]

2517. gwałt — tu: mnóstwo. [przypis edytorski]

2518. apostrophe (z greck.) — zwrot ku czemuś, odezwa. [przypis redakcyjny]

2519. iniuriam (łac.) — krzywdę. [przypis redakcyjny]

2520. totius nobilitatis (łac.) — całego stanu rycerskiego. [przypis redakcyjny]

2521. potens manu et consilio (łac.) — możny ręką i radą. [przypis redakcyjny]

2522. impediować — przeszkadzać. [przypis redakcyjny]

2523. omnibus modis (łac.) — wszelkimi sposobami. [przypis redakcyjny]

2524. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

2525. factiosus (łac.) — intrygant. [przypis redakcyjny]

2526. nummosus (łac.) — zasobny w pieniądze; bogaty. [przypis redakcyjny]

2527. in regno Galliae (łac.) — w królestwie francuskim. [przypis redakcyjny]

2528. popularitatem (łac.) — wziętość, popularność. [przypis redakcyjny]

2529. affectus populi (łac.) — miłość ludu. [przypis redakcyjny]

2530. regnante Gallo (łac.) — gdyby panował Francuz. [przypis redakcyjny]

2531. Krzepice — miasteczko pod Częstochową. [przypis redakcyjny]

2532. wygnanie wrocławskie — Lubomirski, skazany przez sejm na wygnanie, przebywał od grudnia 1664 do kwietnia 1665 na Śląsku, głównie we Wrocławiu. [przypis edytorski]

2533. ad humilitatem et submissionem (łac.) — do upokorzenia i uległości. [przypis redakcyjny]

2534. per promotionem (łac.) — z pomocą. [przypis redakcyjny]

2535. sentiebat (łac.) — myślał. [przypis redakcyjny]

2536. gonion — rodzaj tańca; goniona tańca (według daw. deklinacji rzeczownikowej). [przypis redakcyjny]

2537. Ej (...) buch pięścią — Miejsce widocznie przez kopistę zepsute. Prof. Brückner czyta: „Ejżeć, sipęknę cię,/ To odlew buch pięścią!”, gdzie pękać występuje w znaczeniu: bić, uderzyć (znane także w gwarze nadrabskiej), zaś si to dodatek, jak w si-bretkowie. [przypis redakcyjny]

2538. largicja — datek. [przypis redakcyjny]

2539. Grłuchowsko — a. Głuchowsko; dziś: Głuchów, wieś na zach. od Rawy. [przypis redakcyjny]

2540. Sułkowski, Wojciech — podwojewodzi rawski. [przypis redakcyjny]

2541. kolegium jezuickie — w Rawie, gdzie Pasek odbywał nauki. [przypis redakcyjny]

2542. polityczny (daw.) — grzeczny, nie prostak, mający obycie. [przypis redakcyjny]

2543. sama (starop.) — żona, pani. [przypis redakcyjny]

2544. mastykować (z łac.) — żuć, przen.: rozważać. „To gdy zmastykuje” (Wiśniowiecki u Twardowskiego: Wojna domowa, I, 26). Pasek użył jednak słowa gwarowego mastykować: maścić (od mastyka: tłustość, smarowidło); jeszcze dziś można słyszeć: „A to mu wymaścił!”. „Tym bardziej mastykuje” znaczy więc: tym bardziej maści, mówi rzeczy dla ucha nieprzyjemne. [przypis redakcyjny]

2545. omówić się — tłumaczyć się. [przypis redakcyjny]

2546. wirydarz (z łac.) — ogród. [przypis redakcyjny]

2547. wicherek — mały kosmyk włosów, sterczący na wierzchu głowy, tu przen.: nikły gaik. [przypis redakcyjny]

2548. per modum (łac.) — na sposób. [przypis redakcyjny]

2549. pod Częstochową — starcie 4 września 1665. [przypis redakcyjny]

2550. kontemplacyje (lm) — rozmyślania. [przypis redakcyjny]

2551. wyiskrzyć się a. wyikrzyć się — wyzbyć się czego. [przypis redakcyjny]

2552. konno i rzędno — z pięknymi rzędami na koniach. [przypis redakcyjny]

2553. figuraliter (łac.) — przenośnie. [przypis redakcyjny]

2554. Putoszyński — być może chodzi o rotmistrza Konstantego Putoszyńskiego z Wołynia; wg Wespazjana Kochowskiego był to jego przyjaciel, znany w wojsku rokoszańskim z ogromnej łysiny, długiej brody i ciętego dowcipu, prototyp Zagłoby, Sambor Młoszowski; użyte przez Paska nazwisko prof. Czubek uważa za zmyślone, zapisuje je jako „Pustoszyński” i wywodzi od pustoty, skłonności do obracania wszystkiego w żart. [przypis redakcyjny]

2555. da pacem, Domine (łac.) — daj nam pokój, Panie. [przypis redakcyjny]

2556. Pac — wymienieni przez Paska mieliby to być: Krzysztof Pac, kanclerz wielki litewski (1662–1684); Michał Kazimierz Pac, hetman wielki litewski (1667–1682); Mikołaj Stefan Pac, biskup wileński (1671–1684); Kazimierz Pac, biskup żmudzki, (1667–1692). W istocie między jeńcami było tylko trzech Paców: Konstanty, chorąży nadworny lit., Mikołaj Stefan, ciwun (tj. dzierżawca majątku królewskiego) szawelski, i Krzysztof, rotmistrz, syn podskarbiego lit. [przypis redakcyjny]

2557. agnuszek — wizerunek baranka z ciasta do jedzenia. [przypis redakcyjny]

2558. jak ów rybak (...) potłukł i w wór potkał — pierwotnie bajka Babriosa, gr. bajkopisarza żyjącego w III w. [przypis redakcyjny]

2559. traktaty palczyńskie — w pierwszej połowie listopada 1665 r. nastąpiło zawieszenie broni pod Palczynem. [przypis redakcyjny]

2560. modulamina suspecta (łac.) — melodie podejrzane. [przypis redakcyjny]

2561. anticipative prophetia (łac.) — poprzednie proroctwo, przepowiednia. [przypis redakcyjny]

2562. Dum annus (...) ingeminabit (łac.) — Gdy z trzech szóstek rok się składa,/ A Marek święcone śniada,/ W Boże Ciało Jan przypada,/ Jan Kazimierz tron zasiada,/ Wtedy Polsce biada, biada! [przypis redakcyjny]

2563. inter octavas Corporis Christi (łac.) — w oktawę Bożego Ciała. [przypis redakcyjny]

2564. vae (łac.) — biada. [przypis redakcyjny]

2565. hibernowe stanowisko — zimowe leże. [przypis redakcyjny]

2566. diligentissime (łac.) — jak najbaczniej. [przypis redakcyjny]

2567. na górę — do izby senatorskiej. [przypis redakcyjny]

2568. konsultacje — narady. [przypis redakcyjny]

2569. marszałkowie — marszałków na sejmie było czterech: 2 koronnych (wielki i nadworny) i 2 litewskich. [przypis redakcyjny]

2570. ea intentione (łac.) — w tym zamiarze. [przypis redakcyjny]

2571. in hac palaestra (łac.) — w tej szkole. [przypis redakcyjny]

2572. imbibere (łac.) — skorzystać. [przypis redakcyjny]

2573. indolem (łac.) — naturę, pociąg wrodzony. [przypis redakcyjny]

2574. diligentissime (łac.) — jak najuważniej. [przypis redakcyjny]

2575. egzacerbacja — rozjątrzenie. [przypis redakcyjny]

2576. Krasiński, Jan Bonawentura — później wojewoda płocki. Przenosiny Krasińskiego i śmierć królowej należą do następnego roku (1667). [przypis redakcyjny]

2577. Chodkiewiczówna, Teresa — córka Jana Kazimierza Chodkiewicza, kasztelana wileńskiego. [przypis redakcyjny]

2578. in haec verba (łac.) — w te słowa. [przypis redakcyjny]

2579. przynuka (z rus.) — zachęta, przynaglanie. [przypis redakcyjny]

2580. in electione (łac.) — w obiorze. [przypis redakcyjny]

2581. aprensja a. aprehensja (z łac.) — zmartwienie pochodzące ze zbytecznego przejmowania się czymś. [przypis redakcyjny]

2582. Biała Niedziela — przedostatnia niedziela przed Wielkanocą. [przypis redakcyjny]

2583. a potem i umarła — królowa umarła 10 maja następnego, 1667r. [przypis redakcyjny]

2584. kontradykować — sprzeciwiać się. [przypis redakcyjny]

2585. plenis buccis (łac.) — całą gębą. [przypis redakcyjny]

2586. ten ślepy — Prażmowski. [przypis redakcyjny]

2587. ad eventum (łac.) — do wyniku. [przypis redakcyjny]

2588. belli civilis (łac.) — wojny domowej. [przypis redakcyjny]

2589. Montwy — dziś: Mątwy, wieś k. Inowrocławia. [przypis redakcyjny]

2590. dystancja — odległość. [przypis redakcyjny]

2591. nazajutrz — 12 lipca. [przypis redakcyjny]

2592. nie sprawą (...) — w porządku. [przypis redakcyjny]

2593. mirabilia (łac.) — cuda. [przypis redakcyjny]

2594. florem (łac.) — kwiat. [przypis redakcyjny]

2595. molem — nawałę. [przypis redakcyjny]

2596. in confuso (łac.) — w zamieszaniu. [przypis redakcyjny]

2597. discernere (łac.) — rozróżnić. [przypis redakcyjny]

2598. contrarii (łac.) — przeciwnicy. [przypis redakcyjny]

2599. propter bonum Reipublicae (łac.) — dla dobra Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2600. exclusis nonnullis (łac.) — z niektórymi wyjątkami. [przypis redakcyjny]

2601. Łęgonice — wieś nad Pilicą k. Nowego Miasta. [przypis redakcyjny]

2602. ab utrinque (łac.) — z obydwu stron. [przypis redakcyjny]

2603. magno motu (łac.) — za wielkimi zabiegami. [przypis redakcyjny]

2604. ad hunc actum (łac.) — na ten akt. [przypis redakcyjny]

2605. rotmistrz — tu: Czarniecki. [przypis redakcyjny]

2606. morsum conscientiae (łac.) — zgryzoty sumienia. [przypis redakcyjny]

2607. ewent — wynik, skutek. [przypis redakcyjny]

2608. cum suspiriis (łac.) — z westchnieniem. [przypis redakcyjny]

2609. in toga et sago (łac.) — w pokoju i wojnie. [przypis redakcyjny]

2610. nieszanowny — tu: nieoszczędzający się. [przypis redakcyjny]

2611. etiam (łac.) — nawet. [przypis redakcyjny]

2612. et potissimum (łac.) — a nade wszystko. [przypis redakcyjny]

2613. submisyja — uległość. [przypis redakcyjny]

2614. charisma (łac.) — dar. [przypis redakcyjny]

2615. zaszczyt (daw.) — obrona. [przypis redakcyjny]

2616. in utramque aurem (łac.) — na oba uszy. [przypis redakcyjny]

2617. Emiliusz — Aemilius Paulus, wódz rzymski, poległ w bitwie pod Kannami w r. 216 p.n.e. [przypis redakcyjny]

2618. Protezylaus — Protezylaus, bohater gr. z Tesalii, pierwszy wylądował i zginął pod Troją. [przypis redakcyjny]

2619. plenus dierum placida morte (łac.) — syt wieku, łagodną śmiercią. [przypis redakcyjny]

2620. limites iustitiae (łac.) — granic sprawiedliwości. [przypis redakcyjny]

2621. miecze, kopie, lwy, topory, podkowy — są to znaki na tarczach różnych herbów: miecz w 14 herbach, kopie w Jelitach Zamojskich, lew w Zadorze Lanckorońskich, topór Tęczyńskich, Ossolińskich, Księskich, podkowa w Jastrzębcu Myszkowskich i w Lubiczu Żółkiewskich. Herby te są tu użyte metonimicznie zamiast pieczętującej się nimi szlachty, tak samo, jak „herbowna nawa” (tj. łódź) zam. Czarnieckiego. [przypis redakcyjny]

2622. meruit (łac.) — zasłużyła się. [przypis redakcyjny]

2623. Aleksander Wielki — król macedoński. [przypis redakcyjny]

2624. condigne (łac.) — godnie. [przypis redakcyjny]

2625. rodopejski — od nazwy pasma górskiego w Tracji: Rodopy. [przypis redakcyjny]

2626. rekordacja — wspomnienie. [przypis redakcyjny]

2627. waledykować — żegnać; dosł. mówić „vale!”. [przypis redakcyjny]

2628. bez mała zawziętej nie waledykuję szarżej — o mało się nie żegnam z obranym zawodem. [przypis redakcyjny]

2629. ad vitae tempora (łac.) — do zgonu. [przypis redakcyjny]

2630. proposueram (łac.) — sobie zamierzyłem. [przypis redakcyjny]

2631. palestra — szkoła. [przypis redakcyjny]

2632. obrać się — tu: znaleźć się. [przypis redakcyjny]

2633. Bellona — bogini wojny. [przypis redakcyjny]

2634. Cerera — bogini rolnictwa. [przypis redakcyjny]

2635. Bellonie abdykować, do Cerery się aplikować — porzucić rzemiosło wojenne na rzecz zajęcia się uprawą roli. [przypis edytorski]

2636. Syrtes (łac.) — Syrty, dwie zatoki morza Śródziemnego przy brzegach Afryki płn.; b. niebezpieczne dla żeglugi. [przypis redakcyjny]

2637. Scylla, Charybda — zdradliwe skały w cieśninie messyńskiej. [przypis redakcyjny]

2638. ad metam (łac.) — do celu. [przypis redakcyjny]

2639. Scewola — Mucius Scaevola bohater z legendarnej historii rzymskiej, wybrał się do obozu nieprzyjacielskiego zabić wroga ojczyzny, Porsenę; schwytany, włożył rękę do ognia na znak, że się gróźb Porseny nie lęka. [przypis redakcyjny]

2640. tot saecula (łac.) — tyle wieków. [przypis redakcyjny]

2641. merita (łac.) — zasługi. [przypis redakcyjny]

2642. tela ore (łac.) — pociski twarzą. [przypis redakcyjny]

2643. intrepido (łac.) — nieustraszoną. [przypis redakcyjny]

2644. szpontować — szpuntować, zatykać, zasłaniać. [przypis redakcyjny]

2645. wyterminować — wysłowić. [przypis redakcyjny]

2646. seryjski — chiński. [przypis redakcyjny]

2647. Quia incertum est, quo loco te mors exspectet, tu eam omni loco exspecta (łac.) — Ponieważ nie ma pewności, w którym miejscu śmierć ciebie czeka, ty jej oczekuj w każdym miejscu (Seneka, Listy do Lucyliusza). [przypis redakcyjny]

2648. olzacki — holsztyński. [przypis redakcyjny]

2649. propria virtute et consilio (łac.) — własnym męstwem i rozumem. [przypis redakcyjny]

2650. bezoard a. bezoar (z arab.) — kamień wyjęty z kiszki pewnych zwierząt, ważny lek w daw. medycynie. [przypis redakcyjny]

2651. ad oboedientiam (łac.) — do posłuszeństwa. [przypis redakcyjny]

2652. dukt — ciąg, bieg. [przypis redakcyjny]

2653. aplikować — zastosować. [przypis redakcyjny]

2654. Tuum tam spectatum exemplum, tenaci saeculorum memoriae traditum, in ipsa astra sublime pennata Fama fert (łac.) — Twój tak świetny przykład trwałej wieków pamięci przekazany, w górę pomiędzy gwiazdy skrzydlata sława niesie. [przypis redakcyjny]

2655. in necessitate (łac.) — w potrzebie. [przypis redakcyjny]

2656. in rem (łac.) — na rzecz. [przypis redakcyjny]

2657. bellandi (łac.) — wojowania. [przypis redakcyjny]

2658. curiosus (łac.) — gorliwy, dbały. [przypis redakcyjny]

2659. vincere (łac.) — zwyciężać. [przypis redakcyjny]

2660. victoria uti (łac.) — ze zwycięstwa korzystać. [przypis redakcyjny]

2661. Optimum est memorabilem mori aliquo opere virtutis (łac.) — Najlepiej umierać, upamiętniwszy się jakimś wielkim czynem (Seneka). [przypis redakcyjny]

2662. Omnium animi sunt immortales, sed bonorum fortiumque divini (łac.) — Dusze wszystkich są nieśmiertelne, ale cnotliwych i walecznych boskie. (Cycero). [przypis redakcyjny]

2663. Decet eos laudare defunctos, qui res arduas praeclarasque fecerunt (łac.) — Przystoi sławić po śmierci takich, którzy rzeczy trudnych i świetnych dokonali (Platon). Wszystkie trzy cytaty oznaczone na marginesie rękopisu. [przypis redakcyjny]

2664. łęgoński traktat — 31 lipca 1666. [przypis redakcyjny]

2665. in unum (łac.) — w jedno, razem. [przypis redakcyjny]

2666. kluba a. kloba (z niem.) — rowek na walcu, na który zakłada się linkę; wypaść z kluby: nadwerężyć się. [przypis redakcyjny]

2667. ab utrinque praetensionum (łac.) — z obustronnych uraz. [przypis redakcyjny]

2668. in volumen legum (łac.) — w zbiór praw. [przypis redakcyjny]

2669. od stanów wszystkich — tj. na sejmie. [przypis redakcyjny]

2670. pro serio (łac.) — usilnie. [przypis redakcyjny]

2671. et post impletas condiciones (łac.) — i po wypełnieniu warunków. [przypis redakcyjny]

2672. zaszczyt (daw.) — obrona. [przypis edytorski]

2673. praesidia (łac.) — załogi. [przypis redakcyjny]

2674. ultimis diebus Octobris excepto legali impedimento (łac.) — w ostatnich dniach października, wyjąwszy prawną jaką przeszkodę. [przypis redakcyjny]

2675. zawarcie (daw.) — zamknięcie. [przypis redakcyjny]

2676. ad iustum valorem (łac.) — do słusznej wartości. [przypis redakcyjny]

2677. rationes cum Republica inibit (łac.) — sposób obmyśli z stanami. [przypis redakcyjny]

2678. promovebunt (łac.) — popierać będą. [przypis redakcyjny]

2679. hibernorum (łac.) — zasług zimowych. [przypis redakcyjny]

2680. praesentis contractus (łac.) — niniejszy układ. [przypis redakcyjny]

2681. de crimine laesae Maiestatis (łac.) — o zbrodni obrazy Majestatu. [przypis redakcyjny]

2682. non obstante legalitate (łac.) — bez względu na prawność. [przypis redakcyjny]

2683. lege publica (łac.) — prawem publicznym (tj. uchwałą sejmową). [przypis redakcyjny]

2684. causis principalitatis in integrum restitutis (łac.) — i sprawy przeciw głównym sprawcom przywrócono do pierwotnego stanu. [przypis redakcyjny]

2685. urodzony — tu: pochodzenia szlacheckiego. [przypis edytorski]

2686. publice (łac.) — publicznie. [przypis redakcyjny]

2687. simultates, reconciliabitur (łac.) — waśnie, zgoda nastąpi. [przypis redakcyjny]

2688. venerabunt (łac.) — złożą hołd. [przypis redakcyjny]

2689. extra patriam (łac.) — za granicę. [przypis redakcyjny]

2690. pacifice (łac.) — spokojnie. [przypis redakcyjny]

2691. anihilować (z łac.) — unieważnić, znieść, zniweczyć. [przypis redakcyjny]

2692. securitas (łac.) — zapewnienie. [przypis redakcyjny]

2693. ex nunc (łac.) — natychmiast. [przypis redakcyjny]

2694. die 16 Augusti (łac.) — dnia 16 sierpnia. [przypis redakcyjny]

2695. excepto casu urgentis necessitatis (łac.) — wyjąwszy w nagłej potrzebie. [przypis redakcyjny]

2696. cum toto negotio (łac.) — z całą sprawą. [przypis redakcyjny]

2697. in anno (łac.) — w roku. [przypis redakcyjny]

2698. quocumque praetextu et titulo (łac.) — z jakiegokolwiek powodu lub tytułu. [przypis redakcyjny]

2699. quovis praetextu (łac.) — z jakiegokolwiek powodu. [przypis redakcyjny]

2700. partes secuti (łac.) — strony chwycili się. [przypis redakcyjny]

2701. zewnętrzny (starop.) — to, co z wnętrza pochodzi; dziś: wewnętrzny. [przypis redakcyjny]

2702. ura caduca auctoritate publica (łac.) — przywileje na dobra, których własność do nas wróciła, powagą sejmową. [przypis redakcyjny]

2703. silentium (łac.) — wieczne milczenie. [przypis redakcyjny]

2704. sub poenis criminalibus (łac.) — pod surowymi karami. [przypis redakcyjny]

2705. complices (łac.) — wspólnicy. [przypis redakcyjny]

2706. subordinatas personas (łac.) — nasłanych ludzi. [przypis redakcyjny]

2707. erogowany (przym.) — wydany. [przypis redakcyjny]

2708. gravatam (łac.) — obrażoną. [przypis redakcyjny]

2709. ex privatis (łac.) — z obywateli. [przypis redakcyjny]

2710. dependentias (łac.) — skutki. [przypis redakcyjny]

2711. in genere (łac.) — w ogólności. [przypis redakcyjny]

2712. moliri (łac.) — wyrządzić. [przypis redakcyjny]

2713. scripta, lauda (łac.) — pisma, uchwały sejmikowe. [przypis redakcyjny]

2714. quocumque titulo (łac.) — pod jakimkolwiek tytułem. [przypis redakcyjny]

2715. ab utrinque (łac.) — przez obie strony. [przypis redakcyjny]

2716. eliminować z ksiąg — tj. z ksiąg publicznych: grodzkich, miejskich itp. [przypis redakcyjny]

2717. perpetuum silentium (łac.) — wieczyste milczenie. [przypis redakcyjny]

2718. contra calumniatores (łac.) — na potwarców. [przypis redakcyjny]

2719. clam vel aperte, directe vel indirecte (łac.) — skrycie lub jawnie, wprost lub ubocznie. [przypis redakcyjny]

2720. innovare (łac.) — wznawiać. [przypis redakcyjny]

2721. sub poenas criminales (łac.) — pod surowe kary. [przypis redakcyjny]

2722. per necessitatem (łac.) — z konieczności. [przypis redakcyjny]

2723. sub titulo (łac.) — pod tytułem. [przypis redakcyjny]

2724. in anno (łac.) — w roku. [przypis redakcyjny]

2725. in toto (łac.) — w całości. [przypis redakcyjny]

2726. recenzować — tu: wznawiać. [przypis redakcyjny]

2727. generałowi — tu: generalnemu staroście. [przypis redakcyjny]

2728. in anno (łac.) — roku. [przypis redakcyjny]

2729. et 3tio in obsequio (łac.) — i trzecim w posłuszeństwie. [przypis redakcyjny]

2730. et in opere belli (łac.) — i na wojnie. [przypis redakcyjny]

2731. protunc (łac.) — zaraz. [przypis redakcyjny]

2732. anni (łac.) — roku. [przypis redakcyjny]

2733. in legem perpetuam et irrevocabilem (łac.) — za wieczne i nieodwołalne prawo. [przypis redakcyjny]

2734. quocumque praetextu (łac.) — pod jakimkolwiek pozorem. [przypis redakcyjny]

2735. protegere (łac.) — osłaniać. [przypis redakcyjny]

2736. correspondere (łac.) — znosić się. [przypis redakcyjny]

2737. et nullo clementiae loco relicto (łac.) — i nie dając żadnego miejsca łaskawości. [przypis redakcyjny]

2738. bunt (z niem.) — związek. [przypis redakcyjny]

2739. kupa — zbrojna gromada. [przypis redakcyjny]

2740. conservationem (łac.) — o zachowanie. [przypis redakcyjny]

2741. studere (łac.) — starać się. [przypis redakcyjny]

2742. studium (łac.) — staranie. [przypis redakcyjny]

2743. quoquo modo (łac.) — żadnym sposobem. [przypis redakcyjny]

2744. atentować — kusić się. [przypis redakcyjny]

2745. contra hostem patriae procedemus (łac.) — przeciwko nieprzyjacielowi ojczyzny wystąpimy. [przypis redakcyjny]

2746. Jaroszyn — dziś: Góra Jaroszyn, miasteczko nad Wisłą naprzeciwko Puław.. [przypis redakcyjny]

2747. deprekacja — przeprosiny. [przypis redakcyjny]

2748. przyjechał (...) do obozu — 8 sierpnia. [przypis redakcyjny]

2749. Janowiec — miasteczko z zamkiem nad Wisłą, na płd.-zach. od Puław. [przypis redakcyjny]

2750. exilium (łac.) — wygnanie. [przypis redakcyjny]

2751. umarł we Wrocławiu (...) — 31 stycznia 1667. [przypis redakcyjny]

2752. Potocki Rewera, Stanisław — umarł 22 lutego 1667. [przypis redakcyjny]

2753. primum caput (łac.) — naczelna głowa. [przypis redakcyjny]

2754. nobilitatis (łac.) — szlachty. [przypis redakcyjny]

2755. in perpetuum silentium (łac.) — na wieczne milczenie. [przypis redakcyjny]

2756. przygodzić się (daw.) — przydać się. [przypis edytorski]

2757. Węgrzynowice — wieś pod Rawą dzierżawiona przez ojca Paska. [przypis redakcyjny]

2758. Lipski, Jan Albrycht — herbu Łada, zm. 1670. [przypis redakcyjny]

2759. Śladkowski, Piotr — herbu Jastrzębiec. [przypis redakcyjny]

2760. postanowić — tu: ożenić. [przypis redakcyjny]

2761. electionis (łac.) — elekcyjny. [przypis redakcyjny]

2762. activitatem (łac.) — dzielność. [przypis redakcyjny]

2763. obserwancja — ścisłe przestrzeganie reguł i praktyk (zazwyczaj w odniesieniu do religii); tu: zachowanie, szacunek. [przypis redakcyjny]

2764. in anno praeterito (łac.) — w roku przeszłym. [przypis redakcyjny]

2765. februarii (łac.) — lutego. [przypis redakcyjny]

2766. denegować — odmówić. [przypis redakcyjny]

2767. protunc (łac.) — wtenczas. [przypis redakcyjny]

2768. instygator — urzędnik odpowiadający dzisiejszemu prokuratorowi; wiceinstygator również dygnitarz zasiadający w sądach asesorskich z głosem doradczym, a w sądzie referendarskim ze stanowczym. [przypis redakcyjny]

2769. cześnik (łac. pincerna) — urzędnik tytularny; cześnik ziemski miał pierwotnie w razie przyjazdu króla w swej ziemi lub powiecie staranie o napitki dla dworu. [przypis redakcyjny]

2770. malevolorum conatus (łac.) — źle myślących usiłowania. [przypis redakcyjny]

2771. labirynty — tu: trudności. [przypis redakcyjny]

2772. dextram porrigere (łac.) — prawicę podać. [przypis redakcyjny]

2773. adversitates (łac.) — przeciwności. [przypis redakcyjny]

2774. propensja — życzliwość. [przypis redakcyjny]

2775. curam boni publici (łac.) — troskę o dobro powszechne. [przypis redakcyjny]

2776. collocare Rempublicam (łac.) — postawić Rzeczpospolitą. [przypis redakcyjny]

2777. consilia (łac.) — narady. [przypis redakcyjny]

2778. periclitanti patriae (łac.) — zagrożonej ojczyźnie. [przypis redakcyjny]

2779. prowidować — opatrzyć. [przypis redakcyjny]

2780. scaturisat (łac.) — wypływa. [przypis redakcyjny]

2781. nomine (łac.) — w imieniu. [przypis redakcyjny]

2782. bonum (łac.) — dobre. [przypis redakcyjny]

2783. kontradykcja — sprzeciw. [przypis redakcyjny]

2784. cum summo Reipublicae detrimento (łac.) — z największą Rzeczypospolitej szkodą. [przypis redakcyjny]

2785. ante omnia (łac.) — przede wszystkim. [przypis redakcyjny]

2786. modum concludendi (łac.) — sposób zawierania. [przypis redakcyjny]

2787. certa lege (łac.) — pewnym prawem. [przypis redakcyjny]

2788. tandem aliquando (łac.) — raz wreszcie. [przypis redakcyjny]

2789. post absoluta vota (łac.) — po oddaniu głosów. [przypis redakcyjny]

2790. in quantum (łac.) — o ile. [przypis redakcyjny]

2791. in tanto Reipublicae passu (łac.) — w tak smutnym położeniu Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2792. in fidem Reipublicae (łac.) — wierząc Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2793. borg (z niem.) — kupno na kredyt; borgowa służba: służba niepłacona gotówką, zaległy żołd. [przypis redakcyjny]

2794. propter visibilem desolationem (łac.) — dla widomego spustoszenia. [przypis redakcyjny]

2795. ordynaryjny — zwykły. [przypis edytorski]

2796. sufficere (łac.) — podołać. [przypis redakcyjny]

2797. bona regalia (łac.) — dobra królewskie. [przypis redakcyjny]

2798. propter meliorem certitudinem (łac.) — dla lepszej pewności. [przypis redakcyjny]

2799. proponent (łac.) — podadzą. [przypis redakcyjny]

2800. clenodia regni, cum scitu (łac.) — klejnoty koronne, za wiadomością. [przypis redakcyjny]

2801. filiis (łac.) — synami. [przypis redakcyjny]

2802. in cuius sinu (łac.) — na której łonie. [przypis redakcyjny]

2803. kondekorowany — ozdobiony, udekorowany. [przypis redakcyjny]

2804. agitur (łac.) — zanosi się. [przypis redakcyjny]

2805. charitativum (...) subsydium — dobrowolny zasiłek. [przypis redakcyjny]

2806. a Republica (łac.) — od Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2807. donatywa (z łac.) — rodzaj podatku. [przypis redakcyjny]

2808. in fructum Reipublicae (łac.) — na rzecz skarbu Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2809. in duplo (łac.) — w dwójnasób. [przypis redakcyjny]

2810. pretia (łac.) — ceny. [przypis redakcyjny]

2811. inkrement (z łac.) — wzrost. [przypis redakcyjny]

2812. cedant in commodum Reipublicae (łac.) — ustąpili na korzyść Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2813. plebeiorum (łac.) — (zasługi) plebejuszów. [przypis redakcyjny]

2814. serio — usilnie. [przypis redakcyjny]

2815. nie poszły pod p. Machowskiego regiment — pod dowództwo Machowskiego. Machowski, porucznik hetmański (Stanisława Potockiego Rewery), w bitwie z Kozakami i Tatarami pod Brahiłowem (10 listopada 1666) poniósł zupełną klęskę, przy czym sam dostał się do niewoli. [przypis redakcyjny]

2816. non in tanta paucitate (łac.) — nie w tak małej liczbie. [przypis redakcyjny]

2817. luboby (daw.) — choćby; lubo: choć, chociaż. [przypis edytorski]

2818. in fidem Reipublicae (łac.) — na kredyt Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2819. najsnadniejszy (daw.) — najłatwiejszy. [przypis edytorski]

2820. proponent (łac.) — podadzą. [przypis redakcyjny]

2821. sumpt — koszt, nakład. [przypis redakcyjny]

2822. kściu — skrócone: księciu. [przypis edytorski]

2823. dług księciu brandenburskiemu — w traktacie welawskim (10 września 1667) oddano Fryderykowi Wilhelmowi w zastaw Elbląg i Drahim, zastrzegając wykup Elbląga za 400 000 talarów, starostwa drahimskiego za 120 000 talarów. [przypis redakcyjny]

2824. iustam calculationem et relationem, in quantum (łac.) — słuszną liczbę i sprawę, o ile. [przypis redakcyjny]

2825. inibunt operam (łac.) — dołożą starania. [przypis redakcyjny]

2826. książę kurlandzki — Jakub (zm. 1682); w r. 1652 posłał posiłki Janowi Kazimierzowi. [przypis redakcyjny]

2827. Piltyn — kurlandzkie miasto (i powiat) nad Windą, w pobliżu Windawy; przedmiot sporu między Polską a Kurlandią. [przypis redakcyjny]

2828. ab antiquo (łac.) — z dawna. [przypis redakcyjny]

2829. inkonweniencja — niedogodność. [przypis redakcyjny]

2830. merito debetur salvis tamen iuribus (łac.) — słusznie należy, z zachowaniem wszakże praw. [przypis redakcyjny]

2831. supremi et directi domini et ultimae instantiae iudicis (łac.) — najwyższego i bezpośredniego pana i najwyższego sędziego. [przypis redakcyjny]

2832. bonorum fortunae (łac.) — majętności. [przypis redakcyjny]

2833. contrarii (łac.) — przeciwni. [przypis redakcyjny]

2834. afektacja — tu: chęć, żądanie. [przypis redakcyjny]

2835. omni cura et opera providebunt (łac.) — najusilniej starać się będą. [przypis redakcyjny]

2836. zniósszy — dziś: zniósłszy. [przypis edytorski]

2837. reces (z łac.) — odłożenie niezałatwionej sprawy do następnego sejmu. [przypis redakcyjny]

2838. anni (łac.) — roku. [przypis redakcyjny]

2839. fidem Reipublicae (łac.) — kredyt Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2840. iniungimus (łac.) — poruczamy. [przypis redakcyjny]

2841. Panom Orsettym — w 1659 r. Wilhelm Orsetti pożyczył komisarzom Rzeczypospolitej we Lwowie „na gwałtowną potrzebę Rzeczypospolitej” zł. 553 000, gr. 21, który to dług miał być zabezpieczony na starostwie knyszyńskim w ten mianowicie sposób, że Orsetti miał trzymać pomienione starostwo „ad totalem [do całkowitego] Stanów koronnych exsolutionem [spłacenia]”; ale że do aprobaty tego układu z niewiadomych przyczyn na sejmie r. 1662 przyjść nie mogło, więc asekurację sukcesorów (bo tymczasem Wilhelm Orsetti umarł) odłożono do przyszłego sejmu. [przypis redakcyjny]

2842. summa proveniens (łac.) — suma należna. [przypis redakcyjny]

2843. provisionis (łac.) — procentowa. [przypis redakcyjny]

2844. adlaborabunt (łac.) — nastawać będą. [przypis redakcyjny]

2845. ex nunc (łac.) — natychmiast. [przypis redakcyjny]

2846. o co się cała Rzplta na przeszłych sejmach domawiała — W recesie sejmu 1662 czytamy: „szl. Tytus Livius Boratyni lubo sam, lubo per delegatum suum ma być przy oddawaniu od egzaktorów szelągów jego wybicia, i jeśli ultra contentum pozwolenia Rzpltej pokaże się ich więcej wybitych albo i jaki inny mankament wszelakich pieniędzy jego wybicia, o to na bliższym sejmie ma być sądzony”. Ostatecznie inny dzierżawca mennicy, Tynf, uciekł za granicę, zaś Boratyni, oczyściwszy się z zarzutów, pozostał, spokrewnił się ze szlachtą i otrzymał później za Jana III wynagrodzenie za utensilia mennicze. [przypis redakcyjny]

2847. reddant rationem (łac.) — zdadzą liczbę. [przypis redakcyjny]

2848. ekspens — wydatek. [przypis edytorski]

2849. pretia rerum (łac.) — ceny towarów. [przypis redakcyjny]

2850. aby pretia rerum postanowione były — arbitralne ustalenie cen wg postulatów sejmikowych szlachty godziło w interesy mieszczaństwa, kupców i rzemieślników. [przypis edytorski]

2851. urgeant (łac.) — przypilnować mają. [przypis redakcyjny]

2852. auctores (łac.) — sprawcy. [przypis redakcyjny]

2853. reddant rationem (łac.) — wyliczyli się. [przypis redakcyjny]

2854. testantur (łac.) — świadczą. [przypis redakcyjny]

2855. instabunt (łac.) — nastawać będą. [przypis redakcyjny]

2856. ex nunc (łac.) — zaraz. [przypis redakcyjny]

2857. relegować — wydalić. [przypis redakcyjny]

2858. et sine consensu ordinum (łac.) — i bez pozwolenia stanów. [przypis redakcyjny]

2859. ad feliciora tempora (łac.) — do pomyślniejszych czasów. [przypis redakcyjny]

2860. per absentiam (łac.) — przez nieobecność. [przypis redakcyjny]

2861. crescere disordo (łac.) — wzrastać nieporządek. [przypis redakcyjny]

2862. cum detrimento Reipublicae sequuntur clades, instabunt (łac.) — ze szkodą Rzpltej następują klęski, starać się będą. [przypis redakcyjny]

2863. praesens (łac.) — obecny. [przypis redakcyjny]

2864. propter meliorem ordinem et disciplinam solidam (łac.) — dla lepszego porządku i dobrej karności. [przypis redakcyjny]

2865. sine legali impedimento (łac.) — bez prawnej przeszkody. [przypis redakcyjny]

2866. pleno numero (łac.) — w pełnej liczbie. [przypis redakcyjny]

2867. okryte chorągwie — chorągwie w pełnej liczebności. [przypis edytorski]

2868. serio — stanowczo. [przypis redakcyjny]

2869. postulata et desideria (łac.) — żądania i życzenia. [przypis redakcyjny]

2870. suum effectum sortiri (łac.) — swój skutek wziąć. [przypis redakcyjny]

2871. biskup chełmiński — Andrzej Olszowski. [przypis redakcyjny]

2872. ex officio suae eminentis dignitatis (łac.) — z urzędu znakomitej swojej godności. [przypis redakcyjny]

2873. in Republica meretur (łac.) — w Rzeczpospolitej zasługuje. [przypis redakcyjny]

2874. propter (...) de Republica merita (łac.) — z powodu zasług dla Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]

2875. debitam gratificationem (łac.) — należnej nagrody. [przypis redakcyjny]

2876. primum vacans (łac.) — skoro się tylko opróżni. [przypis redakcyjny]

2877. prowizja —tu: zaopatrzenie. [przypis redakcyjny]

2878. prowizją [...] — w tym miejscu jeden wyraz obcięty. [przypis redakcyjny]

2879. cum consensu totius Reipublicae etiam non obstante lege de incompatibilibus quoad personam (łac.) — za zgodą całej Rzeczypospolitej bez względu na prawo o nieposiadanie kilku urzędów lub majętności rządowych razem co do jego osoby. [przypis redakcyjny]

2880. post sterilem decessum (łac.) — po bezpotomnym zejściu. [przypis redakcyjny]

2881. competens rekompensa — odpowiednie odszkodowanie. [przypis redakcyjny]

2882. curae erit (łac.) — staraniem będzie. [przypis redakcyjny]

2883. desiderium (łac.) — żądanie. [przypis redakcyjny]

2884. toties (łac.) — tylekroć. [przypis redakcyjny]

2885. iure ecclesiastico gaudere, instabunt (łac.) — korzystać z prawa kościelnego, podejmą staranie. [przypis redakcyjny]

2886. fide, honore et conscientia (łac.) — wiarą, czcią i sumieniem. [przypis redakcyjny]

2887. bonum patriae (łac.) — dobro ojczyzny. [przypis redakcyjny]

2888. non in oppressionem libertatum (łac.) — nie na pognębienie swobód. [przypis redakcyjny]

2889. magis in elucidationem (łac.) — raczej na uświetnienie. [przypis redakcyjny]

2890. komornikowstwo — chodzi o urząd komornika granicznego, pomocnika podkomorzego w sprawach granicznych. [przypis redakcyjny]

2891. umartwić — tu: uczynić coś martwym, unieruchomić, wlepić, ustalić. [przypis redakcyjny]

2892. accessus (łac.) — wstęp. [przypis redakcyjny]

2893. kontestacja — tu: obietnica. [przypis redakcyjny]

2894. alienować — wynosić się. [przypis redakcyjny]

2895. alterum (łac.) — po wtóre. [przypis redakcyjny]

2896. dla samego głosu na sejmiku, żeby się go prędzej doczekać niżeli ci, co bez urzędu są — na sejmiku zabierali głos naprzód urzędnicy ziemscy. [przypis redakcyjny]

2897. promotionibus (łac.) — poparciem. [przypis redakcyjny]

2898. vota (łac.) — chęci. [przypis redakcyjny]

2899. do arcybiskupa, do biskupa kujawskiego — chodzi o arcybiskupa gnieźnieńskiego, Wacława Leszczyńskiego oraz biskupa kujawskiego Floriana ks. Czartoryskiego. [przypis redakcyjny]

2900. ad altiora (łac.) — do wyższych rzeczy. [przypis redakcyjny]

2901. talary — po spodleniu monety (tj. po r. 1659) płacono za czerwony złoty 9 zł., za talar 5 zł. i więcej. [przypis redakcyjny]

2902. consequenter (łac.) — w następstwie. [przypis redakcyjny]

2903. in haec verba (łac.) — tymi słowy. [przypis redakcyjny]

2904. vitia, et praecipue (łac.) — wady, a zwłaszcza. [przypis redakcyjny]

2905. ad pinguem glaebam (łac.) — do tłustej roli. [przypis redakcyjny]

2906. zachwycić — tu: pochwycić. [przypis edytorski]

2907. publiczka — obchód. [przypis redakcyjny]

2908. ad votum in frequentia (łac.) — do zakonnego ślubu w obecności. [przypis redakcyjny]

2909. Glinnik — wieś nad Pilicą, w powiecie rawskim. [przypis redakcyjny]

2910. simpliciter (łac.) — po prostu. [przypis redakcyjny]

2911. z nimi — Chociwskimi. [przypis redakcyjny]

2912. Osowo — tak brzmi nazwa tej wsi w Pawińskiego Polsce w. XVI, t. V, Mazowsze, dziś: Osowice. [przypis redakcyjny]

2913. accelerare (łac.) — przyśpieszyć. [przypis redakcyjny]

2914. sine bannis (łac.) — bez zapowiedzi. [przypis redakcyjny]

2915. porywać — tu: porywać z bronią w ręku. [przypis redakcyjny]

2916. on (daw.) — ten, ów. [przypis edytorski]

2917. konserwacja — zachowanie. [przypis redakcyjny]

2918. oboje — chodzi o oboje gospodarzy, tj. Śladkowskich. [przypis redakcyjny]

2919. sam — tu: mąż. [przypis redakcyjny]

2920. była Wola Boża, a (...) nie było wolej bożej — gra słów: Wola Boża (tj. Boża Wola, wieś w wianie panny) oraz wola boska. [przypis redakcyjny]

2921. in functione (łac.) — na urzędzie. [przypis redakcyjny]

2922. Homo proponit, Deus disponit — człowiek zamyśla, Bóg rozporządza; por. pol. przysłowie: „Chłop strzela, Pan Bóg kule nosi”. [przypis redakcyjny]

2923. tantum modo (łac.) — tylko. [przypis redakcyjny]

2924. consulere (łac.) — radzić. [przypis redakcyjny]

2925. lwowska komisyja — 18 sierpnia. [przypis redakcyjny]

2926. Olszówka — wieś pod Wodzisławiem należąca do ordynacji Myszkowskich. [przypis redakcyjny]

2927. Wodzisław — miasteczko na zachód od Pińczowa. [przypis redakcyjny]

2928. ipso die festi Beatissimae Mariae Virginis (łac.) — w sam dzień święta (narodzenia) Najświętszej Marii Panny; obchodzone 8 września. [przypis redakcyjny]

2929. obrazu cudownego N. Panny — W pobliskim Pińczowie na przedmieściu Mirów znajdował się w kościele oo. reformatów cudowny obraz Najświętszej Marii Panny z klęczącymi Św. Wojciechem i Stanisławem. [przypis redakcyjny]

2930. komendy — zaloty. [przypis redakcyjny]

2931. inklinacja — skłonność. [przypis redakcyjny]

2932. te wioski — Olszówka i Brzeście. [przypis redakcyjny]

2933. arenda — dzierżawa. [przypis redakcyjny]

2934. supponebam (łac.) — myślałem. [przypis redakcyjny]

2935. fama — pogłoska. [przypis redakcyjny]

2936. praeiudicatum (łac.) — przykład, doświadczenie. [przypis redakcyjny]

2937. ante omnia (łac.) — przede wszystkim. [przypis redakcyjny]

2938. rekwizycja — tu: wezwanie. [przypis redakcyjny]

2939. na jednę strawę — tylko za strawę (bez myta). [przypis redakcyjny]

2940. Gody — Boże Narodzenie (tj. koniec roku). [przypis redakcyjny]

2941. szarża — tu: zawód. [przypis redakcyjny]

2942. komput (z łac.) — liczba, rejestr (wojskowy). [przypis redakcyjny]

2943. rekoligować się — namyślić się. [przypis redakcyjny]

2944. po św. Janie — w drugiej połowie roku. [przypis redakcyjny]

2945. dyskrecja — tu: łaska. [przypis redakcyjny]

2946. intencja — zamiar, chęć. [przypis redakcyjny]

2947. wdzięczniejsza (...) z ust pańskich niżeli przez kanclerzów — kanclerz dawał odpowiedzi w imieniu króla; kanclerz tu przen.: pośrednik. [przypis redakcyjny]

2948. awizacja — powiadomienie, odpowiedź. [przypis redakcyjny]

2949. musztułuk (z tur.) — wiadomość, tu: odpowiedź. [przypis redakcyjny]

2950. ordynacja — rozrządzenie, wyrok. [przypis redakcyjny]

2951. siła (daw.) — mnóstwo. [przypis edytorski]

2952. wierę (starop.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

2953. de tempore (łac.) — o czasie; tu: o terminie ślubu. [przypis redakcyjny]

2954. efekt — skutek. [przypis redakcyjny]

2955. accessit (łac.) — przystąpił. [przypis redakcyjny]

2956. pan sochaczowski — Śladkowski; „pan” z przymiotnikiem, urobionym od grodu, oznacza kasztelana, tu np.: kasztelan sochaczewski. [przypis redakcyjny]

2957. Mironice a. Mieronice — wieś kościelna; do tej parafii należała Olszówka. [przypis redakcyjny]

2958. zatrudnić — utrudnić, przeszkodzić. [przypis redakcyjny]

2959. jego — tu: Śladkowskiego. [przypis redakcyjny]

2960. sam — pan domu, mąż; sama: żona. [przypis redakcyjny]

2961. dziecinny — tu: dotyczący dzieci. [przypis redakcyjny]

2962. ekspirować — skończyć się. [przypis redakcyjny]

2963. podstarości nowomiejski — Odróżnić należy podstarościego (ekonoma, rządcę) w dobrach prywatnych od podstarościego, zastępcy starosty w grodzie. Takim podstarościm grodowym był Komorowski w Nowym Mieście Korczynie nad Wisłą w ówczesnym województwie kieleckim. [przypis redakcyjny]

2964. symbola amicitiae (łac.) — znaki przyjaźni. [przypis redakcyjny]

2965. pogrzeb królowej Ludwiki w Krakowie — 22 września. [przypis redakcyjny]

2966. cum assistentia (łac.) — w obecności. Do ważności aktu zeznanego przez kobietę, potrzebna była obecność najbliższych krewnych z linii męskiej. [przypis redakcyjny]

2967. reformacja — tu: posag. [przypis redakcyjny]

2968. largicja — hojność. [przypis redakcyjny]

2969. Podhajce — miasto na płd.-zach. od Tarnopola nad rzeką Koropiec. [przypis redakcyjny]

2970. oblężenie Podhajec — trwało od 4 do 19 października. [przypis redakcyjny]

2971. eliberować — uwolnić. [przypis redakcyjny]

2972. Otynia — miasteczko na płd.-wsch. od Stanisławowa. [przypis redakcyjny]

2973. defensive (łac.) — odpornie. [przypis redakcyjny]

2974. adwena (z łac.) — przybysz. [przypis redakcyjny]

2975. Miławczyce — wieś w powiecie pińczowskim; dobra składające się z Miławczyc i Bieglowa. [przypis redakcyjny]

2976. środopoście — Niedziela Środopostna, trzecia niedziela Wielkiego Postu. [przypis redakcyjny]

2977. dwiem lecie tylko trzymał — tylko dwa lata miałem w dzierżawie; dwie lecie: starop. forma liczby podwójnej (występującej obok pojedynczej i mnogiej). [przypis edytorski]

2978. in partem (łac.) — na część. [przypis redakcyjny]

2979. Kamień — jest kilkanaście wsi tej nazwy w różnych okolicach Polski; może chodzi o Kamień pod Miechowem, w niedalekim sąsiedztwie, i dlatego nie ma bliższego określenia. [przypis redakcyjny]

2980. proposuit benevolam regni abdicationem (łac.) — wniósł dobrowolne złożenie korony. [przypis redakcyjny]

2981. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

2982. tacite (łac.) — milcząco. [przypis redakcyjny]

2983. poczuwać się — tu: czuwać, mieć się na baczności. [przypis redakcyjny]

2984. stante abdicatione (łac.) — w razie zrzeczenia się (abdykacji). [przypis redakcyjny]

2985. dependencyja — zależność. [przypis redakcyjny]

2986. urgebat abdicationem (łac.) — nalegał na zrzeczenie się (abdykacje). [przypis redakcyjny]

2987. alter rex (łac.) — drugim królem. [przypis redakcyjny]

2988. indignitatem (łac.) — niewłaściwość. [przypis redakcyjny]

2989. contumeliam (łac.) — zniewagę. [przypis redakcyjny]

2990. exprobrationem (łac.) — złe wrażenie, wyrzuty. [przypis redakcyjny]

2991. persuasiones (łac.) — namowy. [przypis redakcyjny]

2992. Ożga, Piotr — herbu Rawicz, pisarz ziemski lwowski, a potem podkomorzy. [przypis redakcyjny]

2993. zelose pro patria et maiestate (łac.) — gorliwie za ojczyzną i majestatem. [przypis redakcyjny]

2994. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

2995. snopek — herb Wazów. [przypis redakcyjny]

2996. kamienicy pod Krzysztofory — istnieje dotąd pod tą samą nazwą kamienica narożna w rynku od ulicy Szczepańskiej. [przypis redakcyjny]

2997. niedługo (...) umarł — Jan II Kazimierz Waza zmarł 16 grudnia 1672 r. w Nevers. [przypis redakcyjny]

2998. effectum (łac.) — skutek, owoc. [przypis redakcyjny]

2999. subsellia (łac.) — dostojeństwa. [przypis redakcyjny]

3000. difficile est ex animo resipiscere (łac.) — trudno szczerze się opamiętać. [przypis redakcyjny]

3001. Reipublicae emolumentum (łac.) — Rzeczypospolitej korzyść. [przypis redakcyjny]

3002. status — polityka. [przypis redakcyjny]

3003. status caelestis terrenos status (łac.) — polityka niebieska politykę ziemską. [przypis redakcyjny]

3004. iudicia (łac.) — sądy. [przypis redakcyjny]

3005. kaptur — konfederacja szlachty w czasie bezkrólewia celem utrzymania porządku i bezpieczeństwa publicznego. Kaptur wybierał też sędziów kapturowych (na czas bezkrólewia), gdyż wszystkie sądy, mając swe źródło we władzy królewskiej, ustawały ze śmiercią króla; tu więc kaptury: sądy kapturowe. Pasek wyprowadza to słowo od kaptura mnisiego, którym na znak żałoby pierwotnie się zasłaniano; istotnym źródłosłowem będzie tu raczej captura (łac.): chwytanie, więzienie, gdyż w tym zakresie konfederacja przejmowała prawa monarsze. [przypis redakcyjny]

3006. significant (łac.) — oznaczają. [przypis redakcyjny]

3007. promotores abdicationis (łac.) — sprawcy abdykacji. [przypis redakcyjny]

3008. director monoculus (łac.) — dyrektor jednooki; tu: Prażmowski, interrex w czasie bezkrólewia. [przypis redakcyjny]

3009. absolute (łac.) — na pewno. [przypis redakcyjny]

3010. viceregem (łac.) — wicekrólem. [przypis redakcyjny]

3011. collaterales (łac.) — obok mieszkający, okoliczna szlachta. [przypis redakcyjny]

3012. posponować — lekceważyć. [przypis redakcyjny]

3013. pretendować — zarzucać. [przypis redakcyjny]

3014. advena (łac.) — przybysz. [przypis redakcyjny]

3015. resentyment — odwet. [przypis redakcyjny]

3016. czasować — odkładać. [przypis redakcyjny]

3017. inter sympatriotas (łac.) — między współrodaków. [przypis redakcyjny]

3018. non neglexi (łac.) — nie omieszkałem. [przypis redakcyjny]

3019. Kardowski — Szlachty tego nazwiska nie zna Niesiecki (Herbarz polski). Być może jest to mylnie zapisane nazwisko Kargowski; Kargowscy herbu Ostoja, szlachta w woj. sieradzkim. [przypis redakcyjny]

3020. et varia (łac.) — i różne inne. [przypis redakcyjny]

3021. mazowiecki samsiad — województwo rawskie, z którego Pasek pochodził, pierwotnie część Mazowsza, zostało już w r. 1462 włączone do Korony, tymczasem księstwo Mazowieckie dopiero Zygmunt I w r. 1526 pod nazwą województwa porównał z innymi częściami Królestwa Polskiego; mógł więc nasz pamiętnikarz uważać się nie za właściwego Mazura, lecz tylko za „mazowieckiego sąsiada”. [przypis redakcyjny]

3022. persistit (łac.) — trwa przy swoim. [przypis redakcyjny]

3023. Taniec Wielki — daw. nazwa poloneza. [przypis redakcyjny]

3024. wyparować — wyprzeć, wypędzić. [przypis redakcyjny]

3025. modestia — skromność. [przypis redakcyjny]

3026. wyciągniony — dziś: wyciągnięty; tj. oszacowany wysoko. [przypis redakcyjny]

3027. innotescencje (lm) — listy uwiadamiające, oznajmujące. [przypis redakcyjny]

3028. ordines Reipublicae (łac.) — Stany Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

3029. per deputatos (łac.) — przez deputatów, przez przedstawicieli. [przypis redakcyjny]

3030. książę Longwil — Karol hr. St. Paul ks. de Longueville, bratanek wielkiego Kondeusza. [przypis redakcyjny]

3031. książę nejburskie — Filip Wilhelm, ks. neuburski, siostrzeniec Jana Kazimierza. [przypis redakcyjny]

3032. książę lotaryńskie — Karol IV, ks. lotaryński, (zaślubił później królową Eleonorę Marię, wdowę po królu Michale), zm. 1690. [przypis redakcyjny]

3033. Pisarski, Achacy — starosta wolbromski; rotmistrz województwa również podczas rokoszu Lubomirskiego. [przypis redakcyjny]

3034. Wyśmierzyce — miasto nad Pilicą, na płn.-zach. od Radomia. [przypis redakcyjny]

3035. primis diebus Iunii (łac.) — w pierwszych dniach czerwca. [przypis redakcyjny]

3036. Radziwiłł, Bogusław (1620–1669) — syn Janusza, znany poplecznik Szwedów, głowa kalwinów litewskich. [przypis redakcyjny]

3037. pomort — fagot. [przypis redakcyjny]

3038. ten — ks. Michał Wiśniowiecki, syn Jeremiego. [przypis redakcyjny]

3039. zhukany — onieśmielony, przerażony; zahukany. [przypis redakcyjny]

3040. laborant (łac.) — pracują. [przypis redakcyjny]

3041. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

3042. quotquot sunt inimici vestri, cum omnibus in hac arena certabit (łac.) — ilukolwiek macie nieprzyjaciół, ze wszystkimi walczyć będzie [przypis redakcyjny]

3043. soluta sessio ad cras (łac.) — odroczono posiedzenie do jutra. [przypis redakcyjny]

3044. nazajutrz — tj. 17 czerwca. [przypis redakcyjny]

3045. crude (łac.) — ostro. [przypis redakcyjny]

3046. circumcirca (łac.) — z wszystkich stron. [przypis redakcyjny]

3047. egzorta — przemowa moralizująca; tu przen.: pogróżki. [przypis redakcyjny]

3048. constituemus (łac.) — postanowimy. [przypis redakcyjny]

3049. ex gremio (łac.) — z (naszego) grona. [przypis redakcyjny]

3050. Iunii (łac.) — czerwca. [przypis redakcyjny]

3051. continuationem operis (łac.) — dalszy ciąg czynności. [przypis redakcyjny]

3052. securus (łac.) — pewien. [przypis redakcyjny]

3053. szopa — budynek drewniany, naprędce wystawiony dla senatorów na polu elekcyjnym. [przypis redakcyjny]

3054. de praeteritis (łac.) — o tym, co się stało. [przypis redakcyjny]

3055. pan — tu w znaczeniu stanowiska: kasztelan. [przypis redakcyjny]

3056. generositas (łac.) — dostojność. [przypis redakcyjny]

3057. nobilitas, non certus numerus personarum (łac.) — szlachta, nie zaś pewna liczba osób. [przypis redakcyjny]

3058. haeret in pectore (łac.) — tkwi w sercu. [przypis redakcyjny]

3059. malevolentia (łac.) — złość. [przypis redakcyjny]

3060. antecesor — przodek. [przypis redakcyjny]

3061. floruit (łac.) — kwitła. [przypis redakcyjny]

3062. pro tempore (łac.) — na chwilę. [przypis redakcyjny]

3063. ad locum electionis (łac.) — na miejsce obioru. [przypis redakcyjny]

3064. napsztykanie — tu: ostre słowa i strzelanina. [przypis redakcyjny]

3065. non tam numerose (łac.) — nie tak licznie. [przypis redakcyjny]

3066. in regno (łac.) — w królestwie. [przypis redakcyjny]

3067. quae sunt mei muneris (łac.) — które należą do mego urzędu. [przypis redakcyjny]

3068. specialiter (łac.) — w szczególności. [przypis redakcyjny]

3069. non desinam (łac.) — nie przestanę. [przypis redakcyjny]

3070. cum toto clero (łac.) — z całym duchowieństwem. [przypis redakcyjny]

3071. et similia (łac.) — i tym podobne. [przypis redakcyjny]

3072. pro et contra (łac.) — za i przeciw. [przypis redakcyjny]

3073. rationibus (łac.) — przyczynami. [przypis redakcyjny]

3074. intulerunt (łac.) — wnieśli. [przypis redakcyjny]

3075. periculum libertatis (łac.) — niebezpieczeństwo dla wolności. [przypis redakcyjny]

3076. virum fortem, virum bellicosum (łac.) — męża walecznego, męża wojennego. [przypis redakcyjny]

3077. Polanowski, Aleksander — porucznik chorągwi pancernej Adama Działyńskiego w Danii w wojsku Czarnieckiego, później pułkownik, walczył z Sobieskim pod Chocimiem; pod koniec życia kasztelan lubelski. [przypis redakcyjny]

3078. per curiositatem (łac.) — przez ciekawość. [przypis redakcyjny]

3079. de sanguine gentis (łac.) — z krwi własnej. [przypis redakcyjny]

3080. merita (łac.) — zasługi. [przypis redakcyjny]

3081. Wiśniowiecki, Jeremi — książę na Wiśniowcu i Łubniach, wojewoda ziem ruskich; znany z czasów wojen kozackich; zm 1651. [przypis redakcyjny]

3082. posteritati (łac.) — potomstwu. [przypis redakcyjny]

3083. JMość Michał — Michał Korybut Wiśniowiecki (1638–1673). [przypis redakcyjny]

3084. Dębicki, Marcin Michał — podczaszy, następnie chorąży, wreszcie podkomorzy sandomierski. [przypis redakcyjny]

3085. rex Michael (łac.) — król Michał. [przypis redakcyjny]

3086. musztułuk (z tur.) — nowina (zwykle dobra). [przypis redakcyjny]

3087. negat, contradicit (łac.) — nie chce, sprzeciwia się. [przypis redakcyjny]

3088. Lipski, Jan — starosta czchowski, rotmistrz powiatów czchowskiego i sandeckiego (przyszły zięć Wacława Potockiego). [przypis redakcyjny]

3089. obviam (łac.) — naprzeciw. [przypis redakcyjny]

3090. vivat rex Michael! — niech żyje król Michał. [przypis redakcyjny]

3091. go — tj. wybrańca, ks. Michała Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]

3092. gratulationes (łac.) — powinszowania. [przypis redakcyjny]

3093. circa inaugurationem (łac.) — dotyczące ogłoszenia. [przypis redakcyjny]

3094. gratiarum actionis (łac.) — modłów dziękczynnych. [przypis redakcyjny]

3095. cyrkumstancja — okoliczność; okolica. [przypis edytorski]

3096. in publicum (łac.) — na jaw. [przypis redakcyjny]

3097. nobilitas (łac.) — szlachta. [przypis redakcyjny]

3098. sparsim (łac.) — osobno. [przypis redakcyjny]

3099. coronationis (łac.) — koronacyjny. [przypis redakcyjny]

3100. molo eventu (łac.) — ze złym skutkiem. [przypis redakcyjny]

3101. Olizar, Jan — podsędek, nastepnie podkomorzy kijowski. [przypis redakcyjny]

3102. praktyka — tu: intryga. [przypis redakcyjny]

3103. Bochryń — m-ko na Rusi nad Horyniem, na północ od Ostroga. [przypis redakcyjny]

3104. nihilominus (łac.) — jednakże. [przypis redakcyjny]

3105. Olszowski, Andrzej (1621–1677) — biskup chełmiński i podkanclerzy koronny (1666), od 1674 r. arcybiskup gnieźnieński, autor broszury: Censura candidatorum, w której wykazuje korzyści panowania Piasta i zwraca uwagę na Michała Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]

3106. siostra cesarza — Eleonora Mara. [przypis redakcyjny]

3107. snadno a. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

3108. śrzodopoście — śródpoście; połowa Wielkiego Postu, wypadająca w przedwiośnie. [przypis edytorski]

3109. wesele królewskie (...) w Częstochowej — 28 lutego. [przypis redakcyjny]

3110. starosta ujski — starosta niegrodowy, trzymający Ujście Solne z przyległościami. [przypis redakcyjny]

3111. Opacki — Wojciech Opacki. [przypis redakcyjny]

3112. śrzodopoście — śródpoście; połowa Wielkiego Postu, wypadająca w przedwiośnie. [przypis edytorski]

3113. Skrzypiów — wieś pod Pińczowem. [przypis redakcyjny]

3114. Myszkowski, Jan Aleksander — kasztelan bełski, starosta tyszowiecki, pułkownik, brat zmarłego Franciszka, ordynata, opiekun jego synów Stanisława Kazimierza i Józefa. Władysława. [przypis redakcyjny]

3115. Chełmscy — rodzeni bracia: Marcjan, podstoli sandomierski, później oboźny koronny, Krzysztof, podstoli krakowski, i Andrzej. [przypis redakcyjny]

3116. windykować — odebrać. [przypis redakcyjny]

3117. in deportationem (łac.) — na spłacenie. [przypis redakcyjny]

3118. Trembowla — miasto i zamek na Podolu, nad rzeczką Gniezną, w pobliżu ujścia do Seretu. [przypis redakcyjny]

3119. Kalnik — miasto nad Sobią na Ukrainie w daw. powiecie winnickim. Sobieski 21 października rozbił tu ordę tatarską. [przypis redakcyjny]

3120. Trościaniec — wieś w daw. województwie lwowskim, w powiecie jaworowskim. [przypis redakcyjny]

3121. za afektacyją — na żądanie. [przypis redakcyjny]

3122. Szandorowski, Teodor — „skarbnik bracławski, rotmistrz pancerny 1558; był to mąż wojenną odwagą wsławiony we wszystkich Jana Kazimierza ekspedycyjach” (Niesiecki). On to (na wiosnę r. 1656) na plebanii w Rudniku nad Sanem zaskoczył Karola Gustawa przy obiedzie i o mały włos nie wziął go do niewoli; ledwie się mu wyśliznął król szwedzki, szarfę zostawiwszy w ręku Szandorowskiego (Kochowski, Clim. II, 115). [przypis redakcyjny]

3123. książę Aleksander Ostrogski — Aleksander Ostrogski (zm. 1673 r.). [przypis redakcyjny]

3124. sam — wspomniany już Jan Aleksander Myszkowski, wówczas podkomorzy bełski (od r. 1674 kasztelan bełski). [przypis redakcyjny]

3125. in Novembre (łac.) — w listopadzie. [przypis redakcyjny]

3126. in Ianuario (łac.) — w styczniu. [przypis redakcyjny]

3127. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

3128. locus fatalis (łac.) — miejsce nieszczęśliwe. [przypis redakcyjny]

3129. Batoh — miejscowość w daw. województwie bracławskim na Ukrainie; niedaleko pod Ładyżynem poniósł klęskę Łużecki 18 lipca 1672 r. [przypis redakcyjny]

3130. Łużecki, Karol Stanisław — w r. 1682 wojewoda podolski. [przypis redakcyjny]

3131. ślepe oczko — Prażmowski. [przypis redakcyjny]

3132. deturbare (łac.) — strącić. [przypis redakcyjny]

3133. inter viscera motus (łac.) — wewnątrz kraju rozruchy. [przypis redakcyjny]

3134. Rączki — wieś nad Pilicą w województwie łódzkim. [przypis redakcyjny]

3135. per exdivisionem (łac.) — przez podział. [przypis redakcyjny]

3136. konsukcesor — wyraz utworzony przez polskich palestrantów z łac.: con i successor: współdziedzic. [przypis redakcyjny]

3137. Kosina — wieś k. Łańcuta. [przypis redakcyjny]

3138. Gołąb — miasto nad Wisłą, na płn. od Puław. [przypis redakcyjny]

3139. Kamieniec Podolski — twierdza nad Smotryczem, poddała się 29 sierpnia. [przypis redakcyjny]

3140. verius dicam (łac.) — zgodniej z prawdą powiem. [przypis redakcyjny]

3141. Lipkowie — część Tatarów litewskich, którzy uchodząc przed prześladowaniami wynieśli się za króla Michała Wiśniowieckiego na Budziaki (dzisiejszą Besarabię) i stamtąd pod mianem Lipków lub Czeremisów z krymskimi Tatarami wpadali w granice Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

3142. Kryczyński, Aleksander — Tatar. [przypis redakcyjny]

3143. Niemirów — miasteczko nad Białą, k. Rawy Ruskiej; hetman Sobieski odbił tam jasyr Tatarom 8 października. [przypis redakcyjny]

3144. Komarno — miejscowość na pd.-zach. od Lwowa; hetman Sobieski rozgromił tam wojska tatarskie 10 października. [przypis redakcyjny]

3145. Kałusz — miasto między Stryjem a Stanisławowem, gdzie hetman Sobieski rozgromił kilkutysięczną ordę. [przypis redakcyjny]

3146. progredi (łac.) — posunąć się. [przypis redakcyjny]

3147. conspirationes (łac.) — spiski. [przypis redakcyjny]

3148. contra coronatum caput (łac.) — przeciw głowie ukoronowanej. [przypis redakcyjny]

3149. Kalinowski, Jakub — łowczy podolski. [przypis redakcyjny]

3150. Bełżyce — miasteczko pod Lublinem na trakcie krakowskim. [przypis redakcyjny]

3151. usterkać się — potykać się, utykać. [przypis redakcyjny]

3152. oboedientia (łac.) — posłuszeństwo. [przypis redakcyjny]

3153. fama — wieść. [przypis redakcyjny]

3154. poszycie — strzecha. [przypis redakcyjny]

3155. praevalui (łac.) — przemogłem. [przypis redakcyjny]

3156. vestigia (łac.) — ślady. [przypis redakcyjny]

3157. natura formavit (łac.) — przyroda utworzyła. [przypis redakcyjny]

3158. kwarciany — opłacany z kwarty, tj. czwartej części (kwarty) dochodu z dóbr królewskich. [przypis redakcyjny]

3159. szarzać się — poniewierać się. [przypis redakcyjny]

3160. surdis fabula narratur (łac.) — do głuchych się gada. [przypis redakcyjny]

3161. qua intentione (łac.) — w jakim zamiarze. [przypis redakcyjny]

3162. votum (łac.) — ślub. [przypis redakcyjny]

3163. powodować — prowadzić na powodzie. [przypis redakcyjny]

3164. et interim (łac.) — a tymczasem. [przypis redakcyjny]

3165. zawieść — tu: w niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

3166. conscii (łac.) — świadomi. [przypis redakcyjny]

3167. kańczug (z tatar.) — bicz z rzemieni spleciony. [przypis redakcyjny]

3168. jechać człapią — jechać powoli. [przypis redakcyjny]

3169. et varia (łac.) — i różne rzeczy. [przypis redakcyjny]

3170. sufficere (łac.) — podołać. [przypis redakcyjny]

3171. bachmat — koń tatarski. [przypis redakcyjny]

3172. łączek — zdrobnienie od: łęk; drewniany szkielet siodła. [przypis redakcyjny]

3173. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

3174. komiliton — towarzysz broni. [przypis redakcyjny]

3175. termin — istotne znaczenie słów. [przypis redakcyjny]

3176. conformiter (łac.) — tak samo, zgodnie. [przypis redakcyjny]

3177. zdebilitować — sił pozbawić. [przypis redakcyjny]

3178. dusznie — duchem, szczerze. [przypis redakcyjny]

3179. zaciekłe — tu: te, co się zaciekły, za daleko od kosza posunęły. [przypis redakcyjny]

3180. czambuł (z tatar.) — zagon, podjazd. [przypis redakcyjny]

3181. kosz (z tatar.) — koczowisko, obóz. [przypis redakcyjny]

3182. exsequi mandata (łac.) — wykonać rozkazy. [przypis redakcyjny]

3183. protunc (łac.) — teraz. [przypis redakcyjny]

3184. in aleam fortunae (łac.) — na los szczęścia. [przypis redakcyjny]

3185. quo animo (łac.) — jakim sercem. [przypis redakcyjny]

3186. in praesenti termino (łac.) — w teraźniejszych okolicznościach. [przypis redakcyjny]

3187. victimam, non indago (łac.) — ofiarę, nie dochodzę. [przypis redakcyjny]

3188. actiones (łac.) — czyny. [przypis redakcyjny]

3189. non expedit (łac.) — nie wypada. [przypis redakcyjny]

3190. crudele (łac.) — byłoby okrucieństwem. [przypis redakcyjny]

3191. ponderować — zważyć. [przypis redakcyjny]

3192. in statera iudicii (łac.) — na szali rozsądku. [przypis redakcyjny]

3193. eventus acta probat (łac.) — wynik chwali czyny. [przypis redakcyjny]

3194. volui, sed non potui (łac.) — chciałem, lecz nie mogłem. [przypis redakcyjny]

3195. verius dicendo: potui, sed nolui (łac.) — prawdę mówiąc: mogłem, lecz nie chciałem. [przypis redakcyjny]

3196. veni, vidi, sed non vici (łac.) — przyszedłem, zobaczyłem, lecz nie zwyciężyłem. [przypis redakcyjny]

3197. in posterum (łac.) — w przyszłości. [przypis redakcyjny]

3198. hanc suscipere provinciam (łac.) — podjąć się tego obowiązku. [przypis redakcyjny]

3199. oboedientiam (łac.) — posłuszeństwo. [przypis redakcyjny]

3200. Potocki, Szczęsny Kazimierz — starosta krasnostawski, sokalski, wojewoda sieradzki, potem krakowski, następnie kasztelan krakowski i hetman wielki koronny, zm. 1702. [przypis redakcyjny]

3201. Misiowski, Michał — podsędek krakowski (od 1681), zm. 1682 r. [przypis redakcyjny]

3202. dyfamacja (z łac.) — zniesławienie. [przypis redakcyjny]

3203. e contra (łac.) — na to. [przypis redakcyjny]

3204. fremebat popularitas (łac.) — sarkało pospolitactwo, szlachta. [przypis redakcyjny]

3205. fama — wieść. [przypis redakcyjny]

3206. praktykować — doprowadzać do skutku intrygami. [przypis redakcyjny]

3207. unanimi voto (łac.) — jednomyślnie. [przypis redakcyjny]

3208. popularitatem (łac.) — wziętość. [przypis redakcyjny]

3209. invehebant (łac.) — oburzano się. [przypis redakcyjny]

3210. de modo consultationis (łac.) — o sposobie obrad. [przypis redakcyjny]

3211. koronnym — w rękopisie było pierwotnie: konnym; inna ręka poprawiła na: koronnym. [przypis redakcyjny]

3212. conclusum (łac.) — stanęło na tym. [przypis redakcyjny]

3213. per certum numerum personarum (łac.) — przez pewną liczbę osób. [przypis redakcyjny]

3214. per nuntios terrestres (łac.) — przez posłów ziemskich. [przypis redakcyjny]

3215. tota Respublica (łac.) — cała Rzeczpospolita. [przypis redakcyjny]

3216. in armis exsistit (łac.) — pod bronią się znajduje. [przypis redakcyjny]

3217. tantae activitatis (łac.) — bardzo dzielnego. [przypis redakcyjny]

3218. akomodować — prowadzić, układać. [przypis redakcyjny]

3219. ad eum finem, per quem (łac.) — do takiego końca, przez który. [przypis redakcyjny]

3220. damnificatio Reipublicae (łac.) — szkoda Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

3221. mieć wzgląd na koła — tj. roztropnie postępować. [przypis redakcyjny]

3222. infallibiliter (łac.) — niechybnie. [przypis redakcyjny]

3223. zelabant pro parte coronati capitis (łac.) — stali mocno przy koronowanej głowie [przypis redakcyjny]

3224. laesionem (łac.) — obrazę. [przypis redakcyjny]

3225. pro basi et angulari lapide (łac.) — jako podstawę i węgielny kamień. [przypis redakcyjny]

3226. in gradu absoluto (łac.) — w sposób stanowczy, niezachwianie. [przypis redakcyjny]

3227. praeiudicata antecedentia (łac.) — przykłady z przeszłości. Pasek ma tu na myśli rokosze, które podnosiły jednostki, takie jak Zebrzydowski czy Lubomirski, gdy teraz występuje kilku malkontentów, całe stronnictwo oligarchów. [przypis redakcyjny]

3228. regulujący się — odnoszący się. [przypis redakcyjny]

3229. antemurale Christianitatis (łac.) — przedmurzem chrześcijaństwa. [przypis redakcyjny]

3230. militabat pro nobis (łac.) — walczyła za nas. [przypis redakcyjny]

3231. choleryk — cholerycznego temperamentu, zagorzalec. [przypis redakcyjny]

3232. pretendować — podając za przyczynę. [przypis redakcyjny]

3233. perversa capita (łac.) — przewrotne głowy. [przypis redakcyjny]

3234. stanął (...) elektem na marszałkostwo Czarniecki — 11 października. [przypis redakcyjny]

3235. conclusum (łac.) — uchwalono. [przypis redakcyjny]

3236. kołowanie — obrady na kole. [przypis redakcyjny]

3237. propter meliorem ordinem (łac.) — dla lepszego porządku. [przypis redakcyjny]

3238. celeriorem cursum consultationum publicarum (łac.) — odbywali szybciej narady w sprawach publicznych. [przypis redakcyjny]

3239. nomine (łac.) — imieniem. [przypis redakcyjny]

3240. non praeclusa (...) via (łac.) — nie wykluczając możności. [przypis redakcyjny]

3241. arbiter (z łac.) — świadek. [przypis redakcyjny]

3242. facundissima oratione (łac.) — kształtem nader ozdobnym. [przypis redakcyjny]

3243. gratulationes (łac.) — powinszowania. [przypis redakcyjny]

3244. apprecando felicem eventum (łac.) — życzące szczęśliwego skutku. [przypis redakcyjny]

3245. in forma amplissima (łac.) — stylem bardzo ozdobnym. [przypis redakcyjny]

3246. materias consultationis (łac.) — przedmioty narad. [przypis redakcyjny]

3247. specialiter (łac.) — osobliwie. [przypis redakcyjny]

3248. defensionis patriae (łac.) — obrony ojczyzny. [przypis redakcyjny]

3249. resystencja — odparcie. [przypis redakcyjny]

3250. custodiae corporis (łac.) — straży osoby. [przypis redakcyjny]

3251. et securitatis ab impetitione et insidiis malecontentorum (łac.) — ubezpieczenia go od napaści i zamachów ze strony malkontentów. [przypis redakcyjny]

3252. petit consilium (łac.) — domaga się uchwały. [przypis redakcyjny]

3253. utrumque necessarium (łac.) — jedno i drugie potrzebne. [przypis redakcyjny]

3254. cura salutis (łac.) — staranie o zdrowie. [przypis redakcyjny]

3255. w predykamencie — w tym uważaniu; predykament (z łac. praedicamentum), wyraz utworzony przez neolatynistów na oznaczenie arystotelesowskiej kategorii, najogólniejszego pojęcia, pod które można podciągać wszelkie szczegóły naszej wiedzy (w filozofii Arystotelesa było ich początkowo 10, następnie 8. [przypis redakcyjny]

3256. ante omnia (łac.) — przede wszystkim. [przypis redakcyjny]

3257. consulere (łac.) — radzić. [przypis redakcyjny]

3258. unanimi voce (łac.) — jednomyślnie. [przypis redakcyjny]

3259. omni necessitate (łac.) — w każdej potrzebie. [przypis redakcyjny]

3260. wici — listy królewskie zwołujące pospolite ruszenie (wysyłano kolejno: pierwsze, drugie, trzecie wici). [przypis redakcyjny]

3261. libere (łac.) — dobrowolnie. [przypis redakcyjny]

3262. de methodo (łac.) — o sposobie. [przypis redakcyjny]

3263. contribuendi (łac.) — zebrania pieniędzy. [przypis redakcyjny]

3264. pobór — podatek od łanu. [przypis redakcyjny]

3265. podymne — podatek od dymu (od każdej chaty). [przypis redakcyjny]

3266. zaszczyt — obrona. [przypis redakcyjny]

3267. resystencja — stawienia czoła. [przypis redakcyjny]

3268. konsyderacja (z łac.) — myśl, rozwaga. [przypis redakcyjny]

3269. hoc bonum (łac.) — to dobro. [przypis redakcyjny]

3270. publiciter bonum (łac.) — publicznym dobrem. [przypis redakcyjny]

3271. oburzyć się o kogo — powstać, wpaść na kogo. [przypis redakcyjny]

3272. niewinnie — bez winy ze strony króla, bezpodstawnie. [przypis redakcyjny]

3273. consurgunt (łac.) — powstają. [przypis redakcyjny]

3274. mandat — pozew sądowy. [przypis redakcyjny]

3275. non irritare crabrones (łac.) — nie drażnić szerszeni (przysłowie); por. także: „W ul nie dmuchać”. [przypis redakcyjny]

3276. non urget (łac.) — nie nastaje na to, nie żąda. [przypis redakcyjny]

3277. propter bonum pacis (łac.) — dla miłego pokoju. [przypis redakcyjny]

3278. ex magnatibus (łac.) — z wielkich panów. [przypis redakcyjny]

3279. inkwietować (łac.) — niepokoić. [przypis redakcyjny]

3280. tentować — kusić. [przypis redakcyjny]

3281. infamia — niesława (tu: przez abdykację). [przypis redakcyjny]

3282. rektor (z łac.) — mistrz, nauczyciel. [przypis redakcyjny]

3283. rotionaliter (łac.) — dowodnie. [przypis redakcyjny]

3284. cyrkumstanci (lm) — stojący naokoło. [przypis redakcyjny]

3285. non capiat (łac.) — nie zajmował. [przypis redakcyjny]

3286. ante sessionem (łac.) — przed posiedzeniem. [przypis redakcyjny]

3287. os de ossibus (łac.) — kość z kości. [przypis redakcyjny]

3288. starosta śrzedzki — Cerekwicki, Jan, poseł na sejm w r. 1670 i 1683 (Niesiecki, Herbarz polski). [przypis redakcyjny]

3289. zelose (łac.) — gorliwie. [przypis redakcyjny]

3290. próbować — tu: dowodzić. [przypis redakcyjny]

3291. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

3292. sam — tu. [przypis redakcyjny]

3293. eiusdem spiritus (łac.) — tegoż ducha. [przypis redakcyjny]

3294. protunc (łac.) — natenczas. [przypis redakcyjny]

3295. spectaculum (łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

3296. Firlej Broniowski — Jan Firlej Broniowski. [przypis redakcyjny]

3297. wrywać się w głosy — przerywać przemówienia, wtrącać się. [przypis edytorski]

3298. tywon — też: ciwun (na Litwie), podstarości (ekonom) w dobrach szlacheckich. [przypis redakcyjny]

3299. osunąć się — oburzyć, obruszył się. [przypis redakcyjny]

3300. limitować — zamknąć. [przypis redakcyjny]

3301. Zamojski, Marcin — starosta płoskirowski, bełski etc., kasztelan lwowski, potem wojewoda bracławski, lubelski, na koniec podskarbi wielki koronny, zm. 1689. [przypis redakcyjny]

3302. króbka — łubiane pudło. [przypis redakcyjny]

3303. Novembris (łac.) — listopada. [przypis redakcyjny]

3304. nomine omnium (łac.) — w imieniu wszystkich. [przypis redakcyjny]

3305. elokwencja — wymowa. [przypis redakcyjny]

3306. orator — mówca. [przypis redakcyjny]

3307. Novembris (łac.) — listopada. [przypis redakcyjny]

3308. wigilia św. Szymona Judy — 27 października. [przypis redakcyjny]

3309. utinam in sancta pace requiescat (łac.) — oby w pokoju świętym spoczywała. [przypis redakcyjny]

3310. Jazdów — Ujazdów, dawniej osobne miasteczko, dziś część Warszawy. [przypis redakcyjny]

3311. książę Czartoryjskie — Florian Czartoryski, książę, kanonik krakowski, biskup poznański, arcybiskup gnieźnieński, zm. 1674. [przypis redakcyjny]

3312. wyprawa dymowa — Sejm r. 1673 uchwalił wyprawę: z dóbr królewskich, z 20 dymów (chat) jednego żołnierza pieszego z należytym orężem, prowiantem i liberią, a z dóbr ziemskich dziedzicznych z dymów 30 konnego jednego; stan duchowny dawał z 20 dymów jednego żołnierza. Była to piechota i jazda dymowa. [przypis redakcyjny]

3313. inaudito exemplo (łac.) — niesłychanym przykładem. [przypis redakcyjny]

3314. rezolwować się — postanowić. [przypis redakcyjny]

3315. szturmować — szturm nastąpił 11 listopada. [przypis redakcyjny]

3316. circumcirca (łac.) — naokoło. [przypis redakcyjny]

3317. nemine reclamante (łac.) — bez niczyjego sprzeciwu; zwrot używany w relacji woźnego, donoszącego sądowi, że oddanie majętności w posiadanie odbyło się spokojnie, bez niczyjego sprzeciwu. [przypis redakcyjny]

3318. modeste (łac.) — grzecznie. [przypis redakcyjny]

3319. sepet (z tur.) — kufer, kosz. [przypis redakcyjny]

3320. janczarka — broń palna, rusznica, tak nazwana od janczarów. [przypis redakcyjny]

3321. podjezdek — koń pod pachołkiem, małej wartości. [przypis redakcyjny]

3322. łubie — pokrywa łuku. [przypis redakcyjny]

3323. wołoski, multański — z Wołoszczyzny (właściwej), krainy naddunajskiej oraz Multan (Mołdawii), tj. północnej, górzystej części Wołoszczyzny. [przypis redakcyjny]

3324. Pisarski — Pisarski, Achacy. [przypis redakcyjny]

3325. Żelecki, Jan — Żelecki, Jan, starosta bydgoski, łowczy koronny. [przypis redakcyjny]

3326. primo vere (łac.) — z wiosną. [przypis redakcyjny]

3327. qui manum opponat (łac.) — kto by się oparł. [przypis redakcyjny]

3328. dyzarmować — rozbroić. [przypis redakcyjny]

3329. króla (...) Michała, który (...) zaraz umarł — we Lwowie 10 listopada, a więc dzień przedtem. [przypis redakcyjny]

3330. suspicio veneni (łac.) — podejrzenie trucizny. [przypis redakcyjny]

3331. interregnum (łac.) — bezkrólewie. [przypis redakcyjny]

3332. Radom — miasto nad Mleczną w daw. województwie kieleckim; był tam sąd grodzki i ziemski. [przypis redakcyjny]

3333. z strony — tu: w sprawie. [przypis edytorski]

3334. in Maio (łac.) — w maju. [przypis redakcyjny]

3335. os de ossibus nostris (łac.) — kość z kości naszych. [przypis redakcyjny]

3336. inauguratus (łac.) — ogłoszony. [przypis redakcyjny]

3337. eiusdem (łac.) — tegoż. [przypis redakcyjny]

3338. utinam diutissime regnet pro gloria Dei et utilitate Reipublicae Christianae (łac.) — oby najdłużej królował na chwałę Boga i pożytek Rzeczypospolitej chrześcijańskiej. [przypis redakcyjny]

3339. posteritatis (łac.) — potomstwa. [przypis redakcyjny]

3340. inwitować — zapraszać. [przypis redakcyjny]

3341. iunctis viribus (łac.) — połączonymi siłami. [przypis redakcyjny]

3342. Ładyżyn — miasto na Ukrainie przy ujściu Sielnicy do Bohu. [przypis redakcyjny]

3343. Humań — miasto na Ukrainie, nad rzeką Humańką. [przypis redakcyjny]

3344. wokacja — powołanie. [przypis redakcyjny]

3345. Wiśniowiec — miasteczko z zamkiem nad Horyniem, na płd. od Krzemieńca. [przypis redakcyjny]

3346. dulcis locus patriae (łac.) — słodka ziemia ojczysta. [przypis redakcyjny]

3347. inter moenia (łac.) — w murach. [przypis redakcyjny]

3348. simul et semel (łac.) — razem i obok. [przypis redakcyjny]

3349. Ioannes Tertius (łac.) — Jan Trzeci. [przypis redakcyjny]

3350. in parte (łac.) — w części. [przypis redakcyjny]

3351. transfiguracja — przemiana. [przypis redakcyjny]

3352. devotissime (łac.) — jak najpobożniej. [przypis redakcyjny]

3353. kaplica Zygmunta — kaplica Wazów. [przypis redakcyjny]

3354. 2-da Februarii (łac.) — drugiego lutego. [przypis redakcyjny]

3355. quam felicissime, diutissime regnet (łac.) — oby jak najszczęśliwiej i najdłużej panował. [przypis redakcyjny]

3356. quarta Februarii (łac.) — czwartego lutego. [przypis redakcyjny]

3357. coronationis (łac.) — koronacyjny. [przypis redakcyjny]

3358. poenam colli (łac.) — karę gardła (śmierci). [przypis redakcyjny]

3359. Chrzanowski, Samuel — wówczas już obersztlejtnant, obrońca Trembowli. Sprawa z Niemcami, tj. z żołnierzami cudzoziemskiego zaciągu, przedstawiona na podstawie aktów urzędowych w rozprawie: Jan Czubek, Jan Chryzostom z Gosławic Pasek w oświetleniu archiwalnem, Rozprawy Wydziału Filologii Akademii Umiejętności, t. XXVIII, s. 49 i n. Chrzanowski żył po tym wyroku jeszcze lat 12. [przypis redakcyjny]

3360. Wiśniowiecki, Dymitr (1628–1682) — wojewoda bełski; 1668 hetman polny; 1678 wojewoda krakowski; 1680 kasztelan krakowski. [przypis redakcyjny]

3361. Jabłonowski, Stanisław Jan (1634–1702) — wojewoda ruski; 1693 kasztelan krakowski. [przypis redakcyjny]

3362. biskup warmiński — Stefan Wydżga. [przypis redakcyjny]

3363. Sieniawski, Mikołaj Hieronim — strażnik koronny, wojewoda wołyński, marszałek nadworny koronny, zm. 1684. [przypis redakcyjny]

3364. Wojniłów — misteczko na Ukrainie, w daw. województwie stanisławowskim. [przypis redakcyjny]

3365. Żurawno — misteczko na Ukrainie nad Dniestrem, niedaleko ujścia Świcy, w daw. województwie stanisławowskim. [przypis redakcyjny]

3366. oblężenie pod Żurawnem — od 24 września do 17 października. [przypis redakcyjny]

3367. straktować — ułożyć się. [przypis redakcyjny]

3368. per arendam (łac.) — dzierżawą. [przypis redakcyjny]

3369. protunc (łac.) — wtenczas. [przypis redakcyjny]

3370. pactum (łac.) — umowa. [przypis redakcyjny]

3371. odpowiedać — odgrażać się. [przypis redakcyjny]

3372. kasztelan bełski — Jan Aleksander Myszkowski. [przypis redakcyjny]

3373. dies exspirationis (łac.) — dzień skończenia dzierżawy. [przypis redakcyjny]

3374. Oddano mi tedy dobra i gromady — przy oddawaniu dzierżawy zwoływano poddanych, „gromady” i oddawano ich pod władzę nowego dzierżawcy, który względem nich miał wszystkie prawa właściciela. [przypis redakcyjny]

3375. ad cursum anni (łac.) — do zdarzeń tego roku. [przypis redakcyjny]

3376. Gniński, Jan — podkomorzy pomorski, wojewoda chełmiński; 1681 podkanclerzy koronny; 1683 był na wyprawie wiedeńskiej, zm. 1685. [przypis redakcyjny]

3377. komisja w Sandomierzu — Komisja ta miała na celu przyśpieszenie wypłaty wojsku żołdu w wysokości 12 mln. zł. [przypis redakcyjny]

3378. żołnierze gospodarowali, siali, orali, łąki kosili — Konstytucja sejmowa r. 1677 zaleca „hetmanom, aby miejsca jako najsposobniejsze na linii przy granicy, w które by wojska commode ex necessitate Rzpltej locari mogły, upatrzyli i w nich wojsko kollokowali”. Na ten cel wybrano dobra pod Trembowlą, Buczniową i Krzemieńcem, za które właściciele lub posesorowie otrzymali odszkodowanie. Tam żołnierze sami sobie gospodarowali i, nie ruszając się z miejsca, pilnowali granic. [przypis redakcyjny]

3379. bazar (z tur.) — rynek obozowy. [przypis redakcyjny]

3380. Kazimierz — Kazimierz Dolny nad Wisłą w województwie lubelskim, zwany daw. małym Gdańskiem, ożywiony punkt handlowy, z spichrzami na zboże. [przypis redakcyjny]

3381. odłożyć — tu odbić (od lądu), odpłynąć (z galarami). [przypis redakcyjny]

3382. Iulii (łac.) — lipca. Tak w rpsie; będzie to jednak pomyłka zam. 7 Augusti. W r. 1685 „odłożywszy” 8 września, stanął Pasek w Gdańsku „aż 23 września, bo mu wiatry często przeszkadzały”, tj. na przebycie drogi Wisłą do Gdańska przy niepomyślnych okolicznościach potrzebował dni 15; niepodobna tedy przypuścić, żeby w tym wypadku był w drodze aż dni 40! Jeżeli zaś 7 Iulii poprawimy na 7 Augusti, wypadnie dni 9, w których przy dobrej wodzie i sprzyjających wiatrach mógł Pasek tak samo jak w r. 1680 z Korczyna przypłynąć do Gdańska. [przypis redakcyjny]

3383. Augusti (łac.) — sierpnia. [przypis redakcyjny]

3384. eodem anno (łac.) — tegoż roku. [przypis redakcyjny]

3385. 3-a Decembris devotissime (łac.) — trzeciego grudnia, jak najpobożniej. Ojciec Paska, Marcin, umarł w r. 1679. [przypis redakcyjny]

3386. z wielką pamięcią i dyspozycyją — z wielką przytomnością przygotowaniem. [przypis redakcyjny]

3387. utinam feliciter (łac.) — oby szczęśliwie. [przypis redakcyjny]

3388. pan bełski — kasztelan bełski, Jan Aleksander Myszkowski. [przypis redakcyjny]

3389. pan Czerny — Michał Czerny. [przypis redakcyjny]

3390. defalka — potrącenie, obniżenie czynszu. [przypis redakcyjny]

3391. Kozubów — wieś należała do ordynacji pińczowskiej Myszkowskich. [przypis redakcyjny]

3392. komendy — konkury, zaloty. [przypis redakcyjny]

3393. Kiełczyna — wieś w powiecie opatowskim. [przypis redakcyjny]

3394. obrać — znaleźć się. [przypis redakcyjny]

3395. aplikować — przysługiwać. [przypis redakcyjny]

3396. nos numerus sumus et fruges consumere nati (łac.) — my zera tylko i po to na świecie, żeby chleb zjadać (Horacy, Listy, I, 1, 27). [przypis redakcyjny]

3397. regulam vitae (łac.) — na prawidło życia. [przypis redakcyjny]

3398. qualitates (łac.) — zalet. [przypis redakcyjny]

3399. de necessitate (łac.) — koniecznie. [przypis redakcyjny]

3400. ex his qualitatibus (łac.) — z tych przymiotów. [przypis redakcyjny]

3401. ex occasione (łac.) — przygodnie. [przypis redakcyjny]

3402. dygresja — zboczenie, odejście od tematu. [przypis redakcyjny]

3403. kondescencja (z łac.) — zjazd sądu na grunt, na miejsce sporu. [przypis redakcyjny]

3404. lokacja — oddawanie do klasztoru. [przypis redakcyjny]

3405. kompromis — jednanie, pośrednictwo w sporze. [przypis redakcyjny]

3406. Międzybóż — miasto na Podolu przy zbiegu Bohu i Bożku. [przypis redakcyjny]

3407. Niemirów — miasto na Ukrainie między Winnicą, a Bracławem. [przypis redakcyjny]

3408. arendarze — Pasek był jednym z nich. [przypis redakcyjny]

3409. sejm w Grodnie — rozpoczął się 14 grudnia 1679 r. pod laską Franciszka Sapiehy koniuszego litewskiego. [przypis redakcyjny]

3410. wyswarzyć — wymóc przez kłótnię. [przypis redakcyjny]

3411. molestum (łac.) — uciążliwe. [przypis redakcyjny]

3412. perpetuitas (łac.) — na zawsze. [przypis redakcyjny]

3413. in usum (łac.) — w zwyczaj. [przypis redakcyjny]

3414. deliberować się — namyślać się. [przypis redakcyjny]

3415. in Augusto (łac.) — w sierpniu. [przypis redakcyjny]

3416. in Ianuario (łac.) — w styczniu. [przypis redakcyjny]

3417. solenniter (łac.) — usilnie. [przypis redakcyjny]

3418. partem (łac.) — część. [przypis redakcyjny]

3419. cum his et his qualitatibus (łac.) — z takimi a takimi przymiotami. [przypis redakcyjny]

3420. koniuszy koronny — Matczyński, Marek, przyjaciel króla, od marca 1676 koniuszy koronny. [przypis redakcyjny]

3421. wicesregent — zastępca regenta, naczelnika kancelarii grodzkiej. [przypis redakcyjny]

3422. zacudować się — zadziwić się. [przypis redakcyjny]

3423. płocica a. płoć — gatunek białej ryby (cyprinus nasus). [przypis redakcyjny]

3424. et consensit (łac.) — i przystał na to. [przypis redakcyjny]

3425. nihilominus (łac.) — mimo to, jednakże. [przypis redakcyjny]

3426. qualitates (łac.) — przymioty. [przypis redakcyjny]

3427. komitywa — towarzystwo. [przypis redakcyjny]

3428. izba — dawniej: izdba, stąd przymiotnik izdebny albo izbedny. [przypis redakcyjny]

3429. brakować — przebierać. [przypis redakcyjny]

3430. qualitates (łac.) — przymioty. [przypis redakcyjny]

3431. omnis generis (łac.) — wszelkiego rodzaju. [przypis redakcyjny]

3432. generatio (łac.) — wyląg. [przypis redakcyjny]

3433. impedyment — przeszkody. [przypis redakcyjny]

3434. wojewoda malborski — Jan Franciszek Bieliński. [przypis redakcyjny]

3435. kazuariusz (struthio casuarius) — ptak mniejszy od strusia, niezdatny do latania; żyje w Azji i w Afryce. W rkp. jest obok tekstu umieszczony następujący uszkodzony przypisek: „Kazwaryjusz ptak to wielki, piór na nim nie ma, tylko sierść jak na świni, lata”. [przypis redakcyjny]

3436. do Jaworowa — król jeszcze przed wstąpieniem na tron trzymał starostwo jaworowskie. [przypis redakcyjny]

3437. qui cito dat, bis dat (łac.) — kto prędko daje, dwa razy daje. [przypis redakcyjny]

3438. politius (łac.) — polityczniej, przyzwoiciej. [przypis redakcyjny]

3439. honoraria — wynagrodzenie. [przypis redakcyjny]

3440. in plano (łac.) — na równinie. [przypis redakcyjny]

3441. obaczyć — tu: przyjść do siebie. [przypis redakcyjny]

3442. ona jadła nie jedząc — jadła niewiele i niechętnie. [przypis redakcyjny]

3443. Wilanów — wieś o milę od Warszawy nad Wisłą, przedtem Milanów; w r. 1677 nabył ją Sobieski; dziś dzielnica Warszawy. [przypis redakcyjny]

3444. kweres (z łac.) — badanie, rwetes. [przypis redakcyjny]

3445. conclusum (łac.) — stanęło na tym. [przypis redakcyjny]

3446. ignorancja — nieświadomość, niewiedza. [przypis redakcyjny]

3447. effecerunt (łac.) — wymogli. [przypis redakcyjny]

3448. praszczę — prątek, pręt, rózga. [przypis redakcyjny]

3449. Gałecki, Franciszek — kuchmistrz koronny. [przypis redakcyjny]

3450. nihilominus (łac.) — jednakże. [przypis redakcyjny]

3451. wysmarować — wyleczyć. [przypis redakcyjny]

3452. drzemlik — gatunek sokoła (falco aesalon). [przypis redakcyjny]

3453. kobuz — mały ptak drapieżny. [przypis redakcyjny]

3454. berło — drąg, na którym siada ptak myśliwski. [przypis redakcyjny]

3455. brat — tu: stryjeczny. [przypis redakcyjny]

3456. zmykać — spuszczać ze smyczy. [przypis redakcyjny]

3457. alternatą — na przemian. [przypis redakcyjny]

3458. do wilka (...) pospolitym ruszeniem — tj. były puszczane wszystkie charty. [przypis redakcyjny]

3459. komplacencyja — upodobanie. [przypis redakcyjny]

3460. ad cursum anni (łac.) — do przebiegu tego roku. [przypis redakcyjny]

3461. Mikulenice a. Mikulińce — miasteczko nad Seretem na płd. od Tarnopola. [przypis redakcyjny]

3462. u pala — chodzi o pal, do którego przywiązuje się galary i statki w przystani. Pasek miał własny pomost i spichlerz na zboże w Nowym Mieście Korczynie nad Wisłą. [przypis redakcyjny]

3463. w niedziel sześci — przy tych słowach część karty u dołu obcięta; można by także czytać: piąci. Z następnego wyrazu widać szczątki liter „d” i „ł”. [przypis redakcyjny]

3464. 8bris — skrócone za pomocą cyfry: Octobris, października. [przypis edytorski]

3465. occasionem (łac.) — przyczynę. [przypis redakcyjny]

3466. ex invidia (łac.) — z nienawiści. [przypis redakcyjny]

3467. pociągnąć — wziąć na tortury; wymusić zeznania. [przypis redakcyjny]

3468. prawo — tu: najbliższy sąd miejski. [przypis redakcyjny]

3469. udać kogo — fałszywie oskarżyć. [przypis redakcyjny]

3470. non ab intra (łac.) — nie ze środka. [przypis redakcyjny]

3471. ab extra (łac.) — z zewnątrz. [przypis redakcyjny]

3472. Dominus dedit, Dominus abstulit (łac.) — Pan dał, Pan wziął. [przypis redakcyjny]

3473. Makowiecką, wdową — po Mikołaju Makowieckim, stolniku halickim. [przypis redakcyjny]

3474. In Iunio, id est (łac.) — w czerwcu, to jest. [przypis redakcyjny]

3475. periculosissime (łac.) — bardzo niebezpiecznie. [przypis redakcyjny]

3476. od furtki — tu: od furtki cmentarza lub tamtego świata. [przypis redakcyjny]

3477. In Augusto (łac.) — w sierpniu. [przypis redakcyjny]

3478. Klimontów — wieś w powiecie jędrzejowskim na drodze z Żarnowca do Wodzisławia. [przypis redakcyjny]

3479. Tomicka, Marianna — córka Konstantyna i Agnieszki z Myszkowskich, cioteczna siostra ordynata Franciszka Myszkowskiego. [przypis redakcyjny]

3480. Walowskiego — właśc. Walewski, Aleksander, chorąży sieradzki. [przypis redakcyjny]

3481. Małachowski, Jan — służył w wojsku i był rotmistrzem pod Rewerą Potockim; po śmierci żony został księdzem, naprzód kanonikiem krakowskim, potem biskupem chełmskim, od 1666 r. podkanclerzym koronnym, zm. 1697. [przypis redakcyjny]

3482. Lipski, Konstanty — opat jędrzejowski, zm. 1698. [przypis redakcyjny]

3483. in vita (łac.) — za życia. [przypis redakcyjny]

3484. ad occidentem (łac.) — na zachodzie. [przypis redakcyjny]

3485. książę Dymitr — Wiśniowiecki, Dymitr; umarł jednak dopiero w roku następnym. [przypis redakcyjny]

3486. in opere belli (łac.) — w pracy wojennej. [przypis redakcyjny]

3487. jarzyny — tu: zboża jare, siane na wiosnę. [przypis redakcyjny]

3488. Przewodni Tydzień — tydzień po Niedzieli Przewodniej, tj. pierwszej po Wielkiejnocy. [przypis redakcyjny]

3489. minucyjarz — ten, co pisze kalendarze i przepowiednie pogody. [przypis redakcyjny]

3490. margrabstwo — właśc. ordynacja pińczowska, ustanowiona przez Zygmunta Myszkowskiego, marszałka wielkiego koronnego, potwierdzona konstytucją sejmową 1601 r. Tytuł margrabiego otrzymał marszałek od Klemensa VIII, a od księcia mantuańskiego do herbu i familii przyjęty. [przypis redakcyjny]

3491. Książ Wielki — miasteczko k. Miechowa. Opodal za miastem wznosi się starożytny, okazale marmurami przybrany zamek, zwykła siedziba ordynatów pińczowskich, Myszkowskich. [przypis redakcyjny]

3492. margrabia Stanisław — Myszkowski. [przypis redakcyjny]

3493. przysięga — tu: dotycząca ścisłego przestrzegania statutów ordynackich. [przypis redakcyjny]

3494. 1-ma Decembris (łac.) — pierwszego grudnia. [przypis redakcyjny]

3495. nie poszczęściło się — Paska zgorszył ten wjazd dlatego, że się odbył już w trzecim dniu adwentu, kiedy to wesela i wszelkie zabawy publiczne i huczne są przez Kościół zakazane. [przypis redakcyjny]

3496. Bronicka, Salomea — córka Andrzeja, wojskiego krakowskiego. [przypis redakcyjny]

3497. coniunctio armorum (łac.) — złączenie broni. [przypis redakcyjny]

3498. magno motu et deliberatione cum Imperio et Republica Veneta contra potentiam Ottomanicam (łac.) — po wielkich zabiegach i naradach z Cesarstwem i Rzecząpospolitą Wenecką przeciw potędze otomańskiej. [przypis redakcyjny]

3499. et totius christianitatis (łac.) — i całego chrześcijaństwa. [przypis redakcyjny]

3500. primo congressu (łac.) — w pierwszym starciu. [przypis redakcyjny]

3501. vix, vix spirabat (łac.) — ledwie, ledwie dychał. [przypis redakcyjny]

3502. praesidium (łac.) — załoga. [przypis redakcyjny]

3503. Staremberk — Rüdiger, Ernest hr. Stahremberg (1635–1701), generał feldmarszałek austr. [przypis redakcyjny]

3504. quantum satis (łac.) — pod dostatkiem. [przypis redakcyjny]

3505. contra modernas inventiones oppugnationum (łac.) — wobec teraźniejszych nowych sposobów zdobywania. [przypis redakcyjny]

3506. propria virtute (łac.) — własnymi siłami. [przypis redakcyjny]

3507. vestimenta (łac.) — suknie. [przypis redakcyjny]

3508. mortyfikować — przyprawiać o śmierć. [przypis redakcyjny]

3509. pestilentiam (łac.) — powietrze zaraźliwe. [przypis redakcyjny]

3510. korrumpujący — szkodliwy, niszczący. [przypis redakcyjny]

3511. ad usum (łac.) — do użytku. [przypis redakcyjny]

3512. secure (łac.) — bezpiecznie. [przypis redakcyjny]

3513. oppugnationem (łac., forma B.) — zdobywanie. [przypis redakcyjny]

3514. huic operi (łac.) — temu dziełu. [przypis redakcyjny]

3515. deformitatem (łac.) — uszczerbek, zrujnowanie. [przypis redakcyjny]

3516. non oppressa (łac.) — nie zdobyta. [przypis redakcyjny]

3517. pressa (łac.) — dobywana. [przypis redakcyjny]

3518. extremis laborans (łac.) — ostatkami robiąca. [przypis redakcyjny]

3519. labefactata (łac.) — nadwerężona. [przypis redakcyjny]

3520. omni destituta succursu (łac.) — wszelkiej pozbawiona pomocy. [przypis redakcyjny]

3521. zhukany — oszołomiony, wystraszony. [przypis redakcyjny]

3522. in persona (łac.) — w swojej osobie. [przypis redakcyjny]

3523. supponebant (łac.) — rozumieli. [przypis redakcyjny]

3524. et non nimis urgebant (łac.) — i niezbyt przynaglali. [przypis redakcyjny]

3525. Lubomirski, Hieronim August — kawaler maltański, marszałek nadworny. [przypis redakcyjny]

3526. rotmister — w rękopisie: rochmister tj. rothmister; Pasek umyślnie wypisał ten wyraz z niemiecka. [przypis redakcyjny]

3527. duszkożby było — miłożby było. [przypis redakcyjny]

3528. aretalog (z gr.) — głosiciel cnót, panegirysta. [przypis redakcyjny]

3529. Kochowski, Wespazjan (1630–1699) — poeta i historyk. Opisał wyprawę wiedeńską w dziełku Commentarius belli adversum Turcas ad Viennam et in Hungaria anno Chr. 1683 gesti, Cracoviae 1684 i po polsku w poemacie Dzieło Boskie albo pieśni wybawionego Wiednia, 1684 (tylko pieśń I). [przypis redakcyjny]

3530. condigne (łac.) — godnie. [przypis redakcyjny]

3531. ten dzień — tj. 15 sierpnia. [przypis redakcyjny]

3532. prophetico spiritu (łac.) — prorockim duchem. [przypis redakcyjny]

3533. murmurabant (łac.) — szemrali. [przypis redakcyjny]

3534. cum potenti et victrici populo res est (łac.) — z potężnym i zwycięskim narodem sprawa. [przypis redakcyjny]

3535. vota — śluby. [przypis redakcyjny]

3536. attendentiam (łac.) — pieczę. [przypis redakcyjny]

3537. Potocki, Jędrzej — wojewoda kijowski, w r. 1684 hetman polny koronny, zm. 1691. [przypis redakcyjny]

3538. magnis itineribus (łac.) — z wielkim pośpiechem. [przypis redakcyjny]

3539. post bellum auxilium (łac.) — po skończonej wojnie pomoc. [przypis redakcyjny]

3540. cesarz turecki — Mohamed IV (1648–1687), zrzucony z tronu zm. w r. 1691. [przypis redakcyjny]

3541. koniunkcja — połączenie. [przypis redakcyjny]

3542. konfuzja — nieszczęście. [przypis redakcyjny]

3543. emiry (z arab.) — tu: listy, rozkazy sułtańskie. [przypis redakcyjny]

3544. wezyr — tu: Kara Mustafa [przypis redakcyjny]

3545. malo eventu (łac.) — niepomyślnie. [przypis redakcyjny]

3546. janczarowie (z tur. jeniczery: nowe wojsko) — najbitniejsza, uprzywilejowana część wojska tureckiego, składająca się prawie z samych poturczonych chrześcijan, porwanych w dziecięcym wieku i osobno w tym celu wychowanych. [przypis redakcyjny]

3547. Tuln — miasto nad Dunajem na płn. od Wiednia; miejsce przeprawy wojsk Sobieskiego. [przypis redakcyjny]

3548. sipahiery (z pers. sipahi: jeździec) — jazda turecka. [przypis redakcyjny]

3549. Tekieli — Tököly, Emeryk (1656–1705), przywódca rokoszan węgierskich, przez sułtana ogłoszony królem węgierskim; po ustąpieniu Turków z Węgier, opuszczony przez swych stronników, schronił się do Turcji, gdzie zm. 1705 r. [przypis redakcyjny]

3550. chan — tu: Murad Gerej. [przypis redakcyjny]

3551. drążnicy — husarzy z długimi kopiami, których wedle Kochowskiego miał Sobieski pod Wiedniem 36 chorągwi. [przypis redakcyjny]

3552. ad munditiem (łac.) — ku ochędóstwu. [przypis redakcyjny]

3553. w cyrkumferencji — w obwodzie. [przypis redakcyjny]

3554. dylekta (z łac.) — miłośnica. [przypis redakcyjny]

3555. aparament (z łac. średniow.) — sprzęt, urządzenie. [przypis redakcyjny]

3556. lisztwa — listwa, cienka deszczułka, półka. [przypis redakcyjny]

3557. andżar a. handżar (z tur.) — puginał. [przypis redakcyjny]

3558. pacierz — tu: różaniec mahometański, liczący 33, 66 lub 99 ziarn czyli gałek, które się przesuwają w miarę wymienionych przymiotów boskich. [przypis redakcyjny]

3559. victualia (łac.) — żywność. [przypis redakcyjny]

3560. dostatek (...) czyni statek — przysłowie objaśnia Petrycy w Polityce: „Gdzie dostatek, tam statek, tj. gdzie dość majętności, tam łacny rząd być może, gdyż moc z dostatku płynie”. [przypis redakcyjny]

3561. depopulatores totius mundi et possessores quadraginta regnorum (łac.) — łupieżcy całego świata i panowie czterdziestu królestw. [przypis redakcyjny]

3562. spluszczeć — zmoknąć. [przypis redakcyjny]

3563. effeminarunt (łac.) — wydelikaciły. [przypis redakcyjny]

3564. akkomodować — układać, przysposabiać. [przypis redakcyjny]

3565. mollities (łac.) — miękkość. [przypis redakcyjny]

3566. praeiudicata (łac.) — przykłady. [przypis redakcyjny]

3567. per nimiam mollitiem et voluptatem (łac.) — przez zbyteczne wygody i używanie. [przypis redakcyjny]

3568. rekuperowanie — odzyskanie. [przypis redakcyjny]

3569. incolas (łac.) — mieszkańców. [przypis redakcyjny]

3570. Poloni sunt genitores Germaniae (łac.) — Polacy urodzili (tj. ocalili) Niemców. [przypis redakcyjny]

3571. ditiones Imperii et consequenter (łac.) — kraje cesarstwa, a w następstwie. [przypis redakcyjny]

3572. in persona (łac.) — we własnej osobie. [przypis redakcyjny]

3573. personaliter (łac.) — osobiście. [przypis redakcyjny]

3574. akkomodować — przysługiwać się. [przypis redakcyjny]

3575. asystencja — tu: orszak zbrojny. [przypis redakcyjny]

3576. in persona (łac.) — w własnej osobie. [przypis redakcyjny]

3577. anno (łac.) — roku. [przypis redakcyjny]

3578. in rem (łac.) — na korzyść. [przypis redakcyjny]

3579. opresja — tu: krzywda. [przypis redakcyjny]

3580. gratiarum actiones (łac.) — modły dziękczynne. [przypis redakcyjny]

3581. Oh, Her Got! Oh, liber Got (z niem.) — O, Panie Boże! O, miły Boże. [przypis edytorski]

3582. awizy (lm) — wiadomości, świstki ulotne, nowiny. [przypis redakcyjny]

3583. tynf — złoty, nazwany tak od nazwiska mincerza Tynfa. [przypis redakcyjny]

3584. Motława — dopływ Wisły; wpada do niej w Gdańsku. [przypis redakcyjny]

3585. wenerować (z łac.) — czcić. [przypis redakcyjny]

3586. Oliwa — klasztor i opactwo cystersów, wówczas o milę na północ od Gdańska; dziś dzielnica Gdańska. [przypis redakcyjny]

3587. odwieczerze a. odwieczerz — czas popołudniowy. [przypis redakcyjny]

3588. tylko głową potrząsał — w tym miejscu część karty u dołu odcięta. [przypis redakcyjny]

3589. konfidencja — poufałość. [przypis redakcyjny]

3590. ad cras (łac.) — nazajutrz. [przypis redakcyjny]

3591. przefakcjować (z łac.) — przekabacić, przeciągnąć na swą stronę. [przypis redakcyjny]

3592. kryminał — sprawa gardłowa. [przypis redakcyjny]

3593. crimen laesae Maiestatis (łac.) — zbrodnia obrazy majestatu. [przypis redakcyjny]

3594. scandalum (łac.) — bluźnierstwo. [przypis redakcyjny]

3595. in absentia (łac.) — w nieobecności. [przypis redakcyjny]

3596. ex magistratu (łac.) — z urzędników miejskich. [przypis redakcyjny]

3597. in recenti (łac.) — za świeża. [przypis redakcyjny]

3598. bonarum partium (łac.) — po stronie sprawy słusznej. [przypis redakcyjny]

3599. skonfundować — upokorzyć. [przypis redakcyjny]

3600. sektarz — siekciarz, heretyk. [przypis edytorski]

3601. ad mutuum amplexum (łac.) — dla wzajemnego powitania. [przypis redakcyjny]

3602. principes Imperii (łac.) — tu: książęta Rzeszy. [przypis redakcyjny]

3603. książę lotaryński — Karol. [przypis redakcyjny]

3604. książę bawarski — Maksymilian Emanuel. [przypis redakcyjny]

3605. książę de Baden — Ludwik. [przypis redakcyjny]

3606. dezolacja — spustoszenie. [przypis redakcyjny]

3607. Komarę — Komorno, twierdza przy ujściu rzeki Wag do Dunaju. [przypis redakcyjny]

3608. nowe zamki — Pasek, posłyszawszy od uczestnika tej wyprawy coś o Nowych Zamkach (Neuhäusel, Érsekújvár), zrobił z tego nowe zamki, pobudowane przez Turków; tymczasem jest to stara forteca, często wspominana w wojnach tureckich, zdobyta przez Turków jeszcze w r. 1663, a odzyskana przez ks. Karola lotaryńskiego w 1685 r. [przypis redakcyjny]

3609. Strygonia — Ostrzyhom (łac. Strigonium, niem. Gran), miasto na prawym brzegu Dunaju, naprzeciw ujścia rz. Gran do Dunaju. Określenie kierunku „ku Strygoniej” o tyle nieściśle, że miasto leży na prawym brzegu, a Polacy ciągnęli lewym brzegiem Dunaju. [przypis redakcyjny]

3610. Parkany — miasto na lewym brzegu Dunaju, naprzeciw Ostrzyhoma. [przypis redakcyjny]

3611. nieostrożnie postąpili sobie w przedniej straży — do spotkania z przednią strażą doszło 7 października. [przypis redakcyjny]

3612. Bidziński, Stefan — rotmistrz, strażnik koronny, kasztelan sandomierski, zm. 1704. [przypis redakcyjny]

3613. obses a. obces (z łac. obsessus: opętany, szalony) — natarczywie, na oślep. [przypis redakcyjny]

3614. hetman koronny — Jabłonowski. [przypis redakcyjny]

3615. Denhoff, Władysław — podskarbi ziem pruskich; brał udział w walkach ze Szwedami, Moskalami, Tatarami. [przypis redakcyjny]

3616. kotły (lm) — bębny miedziane, półkoliste, obciągnięte skórą, były używane w jeździe; bębenista miał dwa takie kotły, umocowane po obu bokach siodła. [przypis redakcyjny]

3617. blandientis fortunae ab ore populi (łac.) — pochlebiającej fortuny z ust ludu. [przypis redakcyjny]

3618. Salwator (z łac.) — zbawca. [przypis redakcyjny]

3619. Quis est, qui de manibus meis eripere possit populum hune? (łac.) — Któż jest, co by lud ten z rąk moich mógł wyrwać? [przypis redakcyjny]

3620. experientia (łac.) — doświadczenie. [przypis redakcyjny]

3621. Wzięliśmy chłostę (...) jutro umiłuje — dwuwiersz z Psałterza Kochanowskiego, podany z pamięci, a więc niezupełnie wiernie powtórzony: „Kogo wieczór zafrasuje,/ Tego rano umiłuje”. (Psalm XXX). [przypis redakcyjny]

3622. pasza sylistryjski — Mustafa. [przypis redakcyjny]

3623. victor triumphator (łac.) — zwycięzca triumfator. [przypis redakcyjny]

3624. seraskier (z pers. ser: głowa, asker: wojsko) — naczelny wódz. [przypis redakcyjny]

3625. submitować — zaręczać. [przypis redakcyjny]

3626. in triduo (łac.) — w trzy dni. [przypis redakcyjny]

3627. ad recognoscentiam (łac.) — do rozpoznania. [przypis redakcyjny]

3628. prosekwować — wyzyskiwać. [przypis redakcyjny]

3629. na tę stronę — tu: na lewy brzeg. [przypis redakcyjny]

3630. belli vicissitudinem (łac.) — zmienną kolej wojny. [przypis redakcyjny]

3631. 8bris (łac.) — skrót od: Octobris; października. [przypis redakcyjny]

3632. zawziąć się — zacząć się. [przypis redakcyjny]

3633. caesariani (łac.) — cesarscy. [przypis redakcyjny]

3634. ozionąć — tchem owiać, oczarować. [przypis redakcyjny]

3635. primo instanti (łac.) — w pierwszej chwili. [przypis redakcyjny]

3636. violentia (łac.) — gwałt. [przypis redakcyjny]

3637. strychować — z boku razić. [przypis redakcyjny]

3638. sine contradictione (łac.) — bez sprzeciwu (termin sądowy). [przypis redakcyjny]

3639. kompozycyja — układ. [przypis redakcyjny]

3640. pasza Alepu — Alil basza. [przypis redakcyjny]

3641. prima fronte (łac.) — na samym czele. [przypis redakcyjny]

3642. prosekwować — ścigać, puścić się (za nieprzyjacielem). [przypis redakcyjny]

3643. pignora (łac.) — skarby. [przypis redakcyjny]

3644. redintegrować — przywrócić. [przypis redakcyjny]

3645. in triduo (łac.) — w trzech dniach. [przypis redakcyjny]

3646. curam (łac.) — pieczę. [przypis redakcyjny]

3647. spectaculum (łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

3648. a vindici manu Dei (łac.) — od mściwej ręki Boga. [przypis redakcyjny]

3649. salwować się — ratować się. [przypis redakcyjny]

3650. in recenti (łac.) — na świeżo. [przypis redakcyjny]

3651. crudelissime (łac.) — w najokrutniejszy sposób. [przypis redakcyjny]

3652. dyzarmować — rozbroić. [przypis redakcyjny]

3653. szołdra (z niem.) — wieprzowa łopatka wędzona; przezwisko Niemca: świnia. [przypis redakcyjny]

3654. ex ratione (łac.) — z (tej) przyczyny. [przypis redakcyjny]

3655. a natura crudeles (łac.) — z natury okrutni. [przypis redakcyjny]

3656. in victoria (łac.) — w zwycięstwie. [przypis redakcyjny]

3657. obserwować — tu: zachować, utrzymać. [przypis edytorski]

3658. kontynencja — umiarkowanie, miara. [przypis redakcyjny]

3659. ad oppugnationem (łac.) — do dobywania. [przypis redakcyjny]

3660. opponere offensive (łac.) — stawić zaczepnie. [przypis redakcyjny]

3661. defensive (łac.) — odpornie. [przypis redakcyjny]

3662. praecursores (łac.) — straż przednia. [przypis redakcyjny]

3663. liberum accessum (łac.) — wolny dostęp. [przypis redakcyjny]

3664. et toties exprobrabant (łac.) — i tylekroć wyrzucali. [przypis redakcyjny]

3665. z narodem gołym — tj. nie noszącym zbroi. [przypis redakcyjny]

3666. pusza — puszka, tj. działo. [przypis redakcyjny]

3667. pugna stataria (łac.) — we wstępnym boju. [przypis redakcyjny]

3668. fugiendo pugnat, fugiendo vincit (łac.) — pierzchając walczy, pierzchając zwycięża. [przypis redakcyjny]

3669. uciekać komu — uciekać przed kim. [przypis edytorski]

3670. kurucy — też: kuruczi, powstańcy, stronnicy Tökölego; stronnicy cesarza zwali się 1abanczi. [przypis redakcyjny]

3671. in tractu (łac.) — po drodze, w marszu. [przypis redakcyjny]

3672. a natura locorum (łac.) — w naturze miejsc, tj. w niedostępnych miejscach. [przypis redakcyjny]

3673. wtretowany — wtłoczony. [przypis redakcyjny]

3674. santuk (z tur.) — skrzynka, sepet. [przypis redakcyjny]

3675. burdziak (z tur.) — wór skórzany na wodę a. wino. [przypis redakcyjny]

3676. Lewocza — Lewice, po węg. Lewa a. Lowenez; miasto w Słowacji nad rzeką Hron na płn. od Parkanów. [przypis redakcyjny]

3677. Seczyn — też: Szecsény, miasto z zamkiem nad rzeką Ipolą na Słowacji. [przypis redakcyjny]

3678. praesidia (łac.) — załogi. [przypis redakcyjny]

3679. hakownica — strzelba długa, osadzona na klocu drewnianym. [przypis redakcyjny]

3680. janczarka — strzelba, rusznica janczarska. [przypis redakcyjny]

3681. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

3682. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

3683. potentissime (łac.) — potężnie. [przypis redakcyjny]

3684. oprawny — tu: zwierzę, z którego zdarto skórę. [przypis redakcyjny]

3685. veniam (łac.) — łaskę. [przypis redakcyjny]

3686. Lanckoroński, Franciszek — podkomorzy krakowski, starosta stobnicki, wielicki, bocheński; ożeniony z Jadwigą Morsztynówną, starościanką kowalską, wielki przyjaciel Paska. [przypis redakcyjny]

3687. spoliare (łac.) — pozbawić. [przypis redakcyjny]

3688. activitas (łac.) — dzielność. [przypis redakcyjny]

3689. vigor (łac.) — krzepkość. [przypis redakcyjny]

3690. Tyriis in locis (łac.) — przysłowiowe Tyria maria zmienił Pasek na Tyria loca; Tyria maria: tyryjskie morza, w znaczeniu: niebezpieczne morza (dla żeglujących) stały się przysłowiowe, odkąd Tyryjczycy, tj. pochodzący od nich Kartagowie, stali się panami morza Śródziemnego. [przypis redakcyjny]

3691. nagalić — nastręczyć, przeznaczyć. [przypis redakcyjny]

3692. optandum (łac.) — życzyć należy. [przypis redakcyjny]

3693. Vivite fortes fortiaque adversis opponite pectora rebus (łac.) — nie traćcie odwagi i mężnym sercem znoście złej fortuny plagi (Horacy, Satyry, II, 2). [przypis redakcyjny]

3694. apostrophe — apostrofa, zwrot do kogoś; oda. [przypis edytorski]

3695. paragon (z gr.) — zawody, współzawodnictwo. [przypis redakcyjny]

3696. aplikować — zaprawiać. [przypis redakcyjny]

3697. jasności własna cnota wodzi — w rękopisie miejsce odcięte. [przypis redakcyjny]

3698. syllogizm — wniosek. [przypis redakcyjny]

3699. skrupulizować — wątpić. [przypis redakcyjny]

3700. gentilitium stemma (łac.) — godło narodowe. [przypis redakcyjny]

3701. lew i niedźwiedź — herb Lanckorońskich Zadora: lew w polu błękitnym, z którego otwartej paszczy wychodzi pięć ognistych płomieni oraz herb matki bohatera, Anny z Dembińskich, Rawicz: panna na niedźwiedziu. [przypis redakcyjny]

3702. kredensować — szynkować, przelewać (krew), być wzorem, przewodniczyć. [przypis redakcyjny]

3703. qualitates (łac.) — przymioty. [przypis redakcyjny]

3704. dywinować — przeznaczać. [przypis redakcyjny]

3705. konkurować — zabiegać. [przypis redakcyjny]

3706. rekwizyty — narzędzia, czynniki. [przypis redakcyjny]

3707. combinatur (łac.) — składa się. [przypis redakcyjny]

3708. in pugna stataria (łac.) — we wstępnym boju. [przypis redakcyjny]

3709. adverso pectore (łac.) — z przodu, w pierś. [przypis redakcyjny]

3710. Greczyn — bohater grecki pod Troją, jak wynika z następnego wiersza. [przypis redakcyjny]

3711. frontem — z przodu. [przypis redakcyjny]

3712. Hellespont — cieśnina dzieląca Azję od Europy; dziś: Dardanele. [przypis redakcyjny]

3713. Płomieńczykiem ten herb jest nazwany — w rękopisie na boku dopisano: „Lwia głowa, z gęby płomień”. [przypis redakcyjny]

3714. katedry — przyrodni bracia Franciszka byli duchownymi: Zygmunt, kanonik katedry krakowskiej, Wespazjan, biskup kamieniecki. [przypis redakcyjny]

3715. Martis arenam (łac.) — Marsowe pole. [przypis redakcyjny]

3716. ogłos — głośne obwieszczenie, krzyk. [przypis redakcyjny]

3717. promulgować — ogłaszać. [przypis redakcyjny]

3718. lapis Lydius (łac.) — kamień lidyjski, tj. kamień probierczy. [przypis redakcyjny]

3719. heroina śliczna — w herbie Rawicz: panna na niedźwiedziu. [przypis redakcyjny]

3720. parentelat (z łac.) — pan z panów, familiant. [przypis redakcyjny]

3721. Principio genus acre leonum saevaque saecla tuta ta est virtus (łac.) — Na początku (świata) lwów rodzaj zażarty i okrutne wieki broniły się odwagą. (Lukrecjusz, De rerum natura, V, 860). [przypis redakcyjny]

3722. insignia (łac.) — klejnoty. [przypis redakcyjny]

3723. influencja — wpływ. [przypis redakcyjny]

3724. in signis zodiac (łac.) — pomiędzy znakami Zodiaku. [przypis redakcyjny]

3725. komitywa — towarzystwo. [przypis redakcyjny]

3726. miesiąc (daw.) — księżyc; herb żony Franciszka Lanckorońskiego, Jadwigi Morsztynówny, Leliwa: księżyc niepełny do góry rogami, między którymi gwiazda o 6 rogach. [przypis redakcyjny]

3727. suffragia (łac.) — pomoc. [przypis redakcyjny]

3728. luminare minus (łac.) — mniejsze światło. [przypis redakcyjny]

3729. inkrement — wzrost. [przypis redakcyjny]

3730. astrofil (z gr.) — miłośnik gwiazd. [przypis redakcyjny]

3731. interponować się (z łac.) — wstawiać się za kimś. [przypis edytorski]

3732. gubernium (łac.) — rząd. [przypis redakcyjny]

3733. opposito radio (łac.) — przeciwnym promieniem. [przypis redakcyjny]

3734. subsolanea (łac.) — świat podsłoneczny. [przypis redakcyjny]

3735. fakcyja (z łac.) — intryga. [przypis redakcyjny]

3736. astra (łac. M.lm) — gwiazdy. [przypis redakcyjny]

3737. in genere (łac.) — ogólnie. [przypis redakcyjny]

3738. specialiter (łac.) — szczególnie. [przypis redakcyjny]

3739. konformować — układać. [przypis redakcyjny]

3740. gubernia (łac.) — rządy. [przypis redakcyjny]

3741. pozorne — okazałe, słuszne. [przypis redakcyjny]

3742. pactum (łac.) — sojusz. [przypis redakcyjny]

3743. maniera — sposób, ułożenie; tu: maniera kawalerska, rycerskość, bohaterstwo. [przypis redakcyjny]

3744. inkrement (z łac.) — wzrost. [przypis edytorski]

3745. kwadrować — szykować. [przypis redakcyjny]

3746. ab utrinque (łac.) — obustronną. [przypis redakcyjny]

3747. styma — estyma, cena. [przypis redakcyjny]

3748. seguela (łac.) — następstwo. [przypis redakcyjny]

3749. Fortes creantur fortibus et bonis est in iuvencis, est in equis patrum virtus, neque imbellem feroces progenerant aquilae columbam (łac.) — Bohater w bohaterskim odradza się synie./ W młodych źrebcach i byczkach krew ojców nie ginie;/ Śmiali orłowie, gdy się sparzą,/ Nie gołębia życiem obdarzą./ (Horacy, Pieśni, IV, 4, 29). [przypis redakcyjny]

3750. symbolum (łac.) — godło. [przypis redakcyjny]

3751. erat (łac.) — było (dalej fragment rękopisu obcięty). [przypis redakcyjny]

3752. non gens, sed mens (łac.) — nie ród, lecz umysł. [przypis redakcyjny]

3753. Non genus, non genius, non gens, si credere fas est, sed mens nobilitat nobilitata virum (łac.) — Nie pochodzenie, nie duch opiekuńczy, nie ród, jeśli wierzyć się godzi, lecz szlachetny umysł uszlachetnia męża. [przypis redakcyjny]

3754. symbolum (łac.) — godło. [przypis redakcyjny]

3755. et gens et mens (łac.) — i ród, i umysł. [przypis redakcyjny]

3756. tiro (łac.) — uczeń. [przypis redakcyjny]

3757. profes (z łac.) — nauczyciel. [przypis redakcyjny]

3758. sors — los. [przypis redakcyjny]

3759. Crotonianus Milo (łac.) — Milon z Krotonu, sławny atleta i szermierz grecki, żył w VI w. p.n.e. [przypis redakcyjny]

3760. Anteus — syn Neptuna i Ziemi, król Libii, siłacz, pokonany przez Herkulesa. [przypis redakcyjny]

3761. Maksyminus — Julius Verus, sławny siłacz, okrzyknięty przez wojsko po zamordowaniu Sewera cesarzem, w końcu zabity przez własnych żołnierzy. [przypis redakcyjny]

3762. Belizariusz — syn chłopa, wódz cesarza Justyniana, pogromca Wandalów i Gotów. [przypis redakcyjny]

3763. Chodkiewicz, Jan Karol — zwycięzca spod Kirchholmu. [przypis redakcyjny]

3764. Korecki, Samuel — jeden z najwaleczniejszych wojowników polskich, dostał się pod Cecorą (1620) po raz drugi do niewoli tureckiej i, wtrącony do Jedykułu w Stambule, poniósł śmierć na rozkaz sułtana. [przypis redakcyjny]

3765. Mariusz — zapewne Marius Gratidianus, którego Sulla kazał związać i okrutnie zamordować, w ten sposób, że mu, ażeby śmierć przedłużyć, naprzód wyłupiono oczy, następnie odcinano jeden członek po drugim (Orosius, V, 21, Lucanus, II, 177 i n.). Pasek zmieniał podania starożytne, mity, a nawet przysłowia wedle tego, jak mu było potrzeba. [przypis redakcyjny]

3766. Simonetti — Włoch, lekarz Sobieskiego. [przypis redakcyjny]

3767. ultro (łac.) — dobrowolnie. [przypis redakcyjny]

3768. persewerować — trwać. [przypis redakcyjny]

3769. rezolut — śmiałek. [przypis redakcyjny]

3770. szach lubo met — przen. nawiązanie do gry w szachy: zwyciężyć lub zginąć. [przypis redakcyjny]

3771. superstites (łac.) — pozostali przy życiu. [przypis redakcyjny]

3772. certować — iść w zawody. [przypis redakcyjny]

3773. paremie — tu: przysłowia. [przypis redakcyjny]

3774. Lacaenae (łac.) — Spartanki. [przypis redakcyjny]

3775. cenzura — tu: nagana. [przypis redakcyjny]

3776. fortitudo (łac.) — męstwo. [przypis redakcyjny]

3777. encomia (z gr.) — pochwały. [przypis redakcyjny]

3778. fortitudo bellica (łac.) — męstwo wojenne. [przypis redakcyjny]

3779. Proszów — także: Preszów; miasto w płn. Słowaczyźnie nad rzeką Tarczą. [przypis redakcyjny]

3780. Koszyce — miasto nad rzeką Hernad na płd. od Preszowa. [przypis redakcyjny]

3781. Modrzewski, Krzysztof — wojski halicki, zginął pod Preszowem. [przypis redakcyjny]

3782. chrapka — zachcianka, chętka zawładnięcia, posiadania. [przypis redakcyjny]

3783. majak (z ros.) — słup do latarni morskiej, sygnał, znak. [przypis redakcyjny]

3784. metas (łac.) — cele. [przypis redakcyjny]

3785. post bellum auxilium (łac.) — po wojnie posiłki. [przypis redakcyjny]

3786. cunctando (łac.) — ociągając się. [przypis redakcyjny]

3787. et consequenter (łac.) — i wskutek tego. [przypis redakcyjny]

3788. consequi (łac.) — nastąpić. [przypis redakcyjny]

3789. bono eventu (łac.) — pomyślnie. [przypis redakcyjny]

3790. prophetico spiritu (łac.) — prorockim duchem. [przypis redakcyjny]

3791. tanta festinatione (łac.) — z takim pośpiechem. [przypis redakcyjny]

3792. et alacritate (łac.) — i z ochotą. [przypis redakcyjny]

3793. desiderabilem praesentiam (łac.) — pożądanej obecności. [przypis redakcyjny]

3794. opponere (łac.) — stawić przeciw. [przypis redakcyjny]

3795. cyrkumstancje — okoliczności. [przypis redakcyjny]

3796. Sapieha, Kazimierz — wojewoda wileński, zm. 1720. [przypis redakcyjny]

3797. Ogiński, Jan — wojewoda i starosta mścisławski (1674), następnie wojewoda połocki, zm. 1684. [przypis redakcyjny]

3798. aparament — sprzęt wojenny. [przypis redakcyjny]

3799. in hostico (łac.) — w kraju nieprzyjacielskim. [przypis redakcyjny]

3800. incuriam (łac.) — o niedbalstwo, o opieszałość. [przypis redakcyjny]

3801. incusando (łac.) — oskarżając. [przypis redakcyjny]

3802. spiskie — tu: spiskie starostwo, obejmujące 13 miast. Ziemia spiska na połudn. wschód od Tatr należała pierwotnie do Polski; za Krzywoustego dostała się tytułem posagu za Judytą, córką Bolesława Krzywoustego, Węgrom, następnie w r. 1412, jako zastaw za pożyczoną sumę, wróciła do Polski i należała do niej do r. 1772. [przypis redakcyjny]

3803. umarł hetman polny Sieniawski — w Lubowli na Spiszu. [przypis redakcyjny]

3804. deesse (łac.) — opuścić. [przypis redakcyjny]

3805. immediate (łac.) — bezpośrednio. [przypis redakcyjny]

3806. marsem — śmiało. [przypis redakcyjny]

3807. Kilia — miasto nad płn. ramieniem ujścia Dunaju do morza. [przypis redakcyjny]

3808. depopulacja — spustoszenie. [przypis redakcyjny]

3809. Dymidecki — pułkownik królewski, zabity później pod Kamieńcem przez Turków, którzy głowę jego z triumfem nosili. [przypis redakcyjny]

3810. Dukas — hospodar, został oddany pod straż Wilczyńskiemu, porucznikowi, w Suczawie. [przypis redakcyjny]

3811. in contrarium (łac.) — przeciwnie. [przypis redakcyjny]

3812. prosekucja — prowadzenie. [przypis redakcyjny]

3813. in publico foro (łac.) — na publicznym placu. [przypis redakcyjny]

3814. insultum populi (łac.) — napaść, niechęć ludu. [przypis redakcyjny]

3815. de throno (łac.) — z tronu. [przypis redakcyjny]

3816. suplementować — zasilać. [przypis redakcyjny]

3817. tuman puścić — chcieć w kogo co wmówić, zamydlić oczy. [przypis redakcyjny]

3818. eo fine (łac.) — w tym celu. [przypis redakcyjny]

3819. in spe (łac.) — w nadziei. [przypis redakcyjny]

3820. projekt — odpis. [przypis redakcyjny]

3821. propugnatora — obrońcy. [przypis redakcyjny]

3822. suae religionis (łac.) — ich wyznania. [przypis redakcyjny]

3823. gratiarum actiones (łac.) — modły dziękczynne. [przypis redakcyjny]

3824. de contrario rerum successu (łac.) — o przeciwnym obrocie rzeczy. [przypis redakcyjny]

3825. po jarmarku zły targ — przysłowie; Pasek miał w tym roku aż osiem procesów. [przypis redakcyjny]

3826. cum Caesarianis (łac.) — z cesarskimi. [przypis redakcyjny]

3827. subsistere (łac.) — wytrwać. [przypis redakcyjny]

3828. non item (łac.) — nie tak. [przypis redakcyjny]

3829. colligati principies (łac.) — sprzymierzeni książęta. [przypis redakcyjny]

3830. aversionem belli (łac.) — rozerwanie sił nieprzyjacielskich. [przypis redakcyjny]

3831. magnam partem (łac.) — wielką część. [przypis redakcyjny]

3832. de necessitate (łac.) — z konieczności. [przypis redakcyjny]

3833. attendere (łac.) — baczyć, pilnować. [przypis redakcyjny]

3834. personaliter (łac.) — osobiście. [przypis redakcyjny]

3835. longe lat eque (łac.) — wzdłuż i wszerz. [przypis redakcyjny]

3836. imperium potissimum floret (łac.) — państwo najbardziej kwitnie. [przypis redakcyjny]

3837. Tatarów krymskich, nohajskich, białogrodzkich i budziackich — nazwy Tatarów koczujących na stepach pomiędzy Wołgą a Dunajem: Orda nogajska od Wołgi po Krym; białogrodzka od Krymu po Dniestr, nad którym leżało miasto Białogród (też: Akerman); budziacka od Dniestru po Dunaj w płd. Besarabii, zw. Budziakiem (z tur. budżak: węgieł, kąt). [przypis redakcyjny]

3838. tot conflictus (łac.) — tyle utarczek. [przypis redakcyjny]

3839. potentissimos impetus (łac.) — najpotężniejsze natarcia. [przypis redakcyjny]

3840. superioris et inferioris Hungariae (łac.) — górnych i dolnych Węgier. [przypis redakcyjny]

3841. Makłacy — zapewne: Morlacy, szczep słowiański mieszkający na wybrzeżu morza Adriatyckiego, w dzisiejszej Dalmacji. [przypis redakcyjny]

3842. regnum Moreae (łac.) — królestwo morejskie (Peloponez). [przypis redakcyjny]

3843. in collateralitate (łac.) — w bliskim sąsiedztwie. [przypis redakcyjny]

3844. smarowno — gładko. [przypis redakcyjny]

3845. et praecipue (łac.) — a osobliwie. [przypis redakcyjny]

3846. oburzyć — powstać, napaść. [przypis redakcyjny]

3847. personaliter (łac.) — osobiście. [przypis redakcyjny]

3848. podać na obrót — zwrot myśliwski: nagnać, w bok zapędzić. [przypis redakcyjny]

3849. prędzej się czasem (...) — rękopis w tym miejscu obcięty. [przypis redakcyjny]

3850. effeminati illa diuturna pace, molles et imbelles facti (łac.) — rozpieszczeni owym długim pokojem, zniewieścieli i odwykli od wojny. [przypis redakcyjny]

3851. status imperii Ottomanici (łac.) — rozum polityczny państwa otomańskiego. [przypis redakcyjny]

3852. imbelles (łac.) — niewojennych. [przypis redakcyjny]

3853. agrykultura — uprawa roli. [przypis redakcyjny]

3854. ex ratione (łac.) — z przyczyny. [przypis redakcyjny]

3855. in continuo belli opere; verbo dicam (łac.) — w ciągłej wojnie; słowem. [przypis redakcyjny]

3856. sortem (łac.) — cząstkę. [przypis redakcyjny]

3857. cyment (z łac.) — cynamon. [przypis redakcyjny]

3858. kondymenty (lm) — przyprawy. [przypis redakcyjny]

3859. portionem (łac.) — cząstkę. [przypis redakcyjny]

3860. uva acerba (łac.) — kwaśne winogrona. [przypis redakcyjny]

3861. jarzyna — t. j. jare zboea. [przypis redakcyjny]

3862. dubas — szkuta, statek, który bierze na siebie 8–14 ludzi i do 20 łasztów (łaszt — waga okrętowa polska = 1865. 60 klg.). [przypis redakcyjny]

3863. in Maio (łac.) — w maju. [przypis redakcyjny]

3864. altero tanto (łac.) — drugie tyle. [przypis redakcyjny]

3865. eodem anno (łac.) — w tymże roku. [przypis redakcyjny]

3866. deputat — sędzia na trybunał kor. [przypis redakcyjny]

3867. ratione (łac.) — z przyczyny. [przypis redakcyjny]

3868. supponendo (łac.) — przypuszczając. [przypis redakcyjny]

3869. succedaneus (łac.) — następca. [przypis redakcyjny]

3870. Myszkowski, Józef — Władysław ożeniony z Anną Mohilanką, wdową po Czarnkowskim. [przypis redakcyjny]

3871. takem się zawiodł na nadziei, jako owa baba (...) — jest to, jak słusznie zauważył prof. Bruückner (Kwart. Hist. XII, 1898, 866), owa baba, co to w obawie przed nowym, gorszym panem, modliła się o zdrowie dla starego tyrana (Valer. Max. V. Ext. 2). Pobałamucił jednak Pasek, wkładając prośbę Fedrowych żab w usta baby. [przypis redakcyjny]

3872. ad Septembrem (łac.) — do września. [przypis redakcyjny]

3873. ekspektatywa — wyglądanie, wyczekiwanie. [przypis redakcyjny]

3874. Augusti (łac.) — sierpnia. [przypis redakcyjny]

3875. periculose (łac.) — niebezpiecznie. [przypis redakcyjny]

3876. sufficit (łac.) — dość. [przypis redakcyjny]

3877. convalescentia (łac.) — wyzdrowienie. [przypis redakcyjny]

3878. stróż szpichlerzowy — tu: z Nowego Miasta Korczyna. [przypis redakcyjny]

3879. Augusti (łac.) — sierpnia. [przypis redakcyjny]

3880. 7ma Septembris (łac.) — siódmego września. [przypis redakcyjny]

3881. in habitu Minorum sancti Francisci (łac.) — w habicie braci mniejszych św. Franciszka (tj. bernardyńskim). [przypis redakcyjny]

3882. rektyfikować — rozpoznać. [przypis redakcyjny]

3883. cum stupore (łac.) — ze zdumieniem. [przypis redakcyjny]

3884. supponebat (łac.) — sądził. [przypis redakcyjny]

3885. totaliter (łac.) — całkowicie. [przypis redakcyjny]

3886. debilitatem mentis (łac.) — osłabienie umysłu. [przypis redakcyjny]

3887. Najświętszej Panny — święto Narodzenia Najświętszej Marii Panny obchodzone 7 września. [przypis redakcyjny]

3888. garmatka — polewka dość gęsta z wody i tartego chleba lub z chleba, piwa i żółtka. [przypis redakcyjny]

3889. sadz — zagrodzone miejsce, gdzie złowione ryby chowają. [przypis redakcyjny]

3890. kancerz (z niem.) — rodzaj siatki do chwytania ryb. [przypis redakcyjny]

3891. i rzeźwość (...) — z powodu uszkodzenia karty kilku słów brak. [przypis redakcyjny]

3892. sanus mente et corpore (łac.) — zdrów na duszy i ciele. [przypis redakcyjny]

3893. dubitować — powątpiewać. [przypis redakcyjny]

3894. pojechał — tu: nad Wisłę. [przypis redakcyjny]

3895. wigor — rzeźwość. [przypis redakcyjny]

3896. intendo (łac.) — zamierzam. [przypis redakcyjny]

3897. necessaria (łac.) — potrzebne rzeczy. [przypis redakcyjny]

3898. poodkładać — odbić, odpłynąć. [przypis redakcyjny]

3899. legumina — żywność, strawa (mąka, kasza, groch itp.). [przypis redakcyjny]

3900. droga — tu: z Olszówki do Nowego Miasta Korczyna, gdzie Pasek miał spichlerz nad Wisłą. [przypis redakcyjny]

3901. trafta — tratwa. [przypis redakcyjny]

3902. pojechałem do franciszkanów — w Nowym Mieście Korczynie. [przypis redakcyjny]

3903. rotman — starszy flisak, przewodnik, który w czółnie wyprzedza i bada głębokość wody. [przypis redakcyjny]

3904. Leniwka — jedno ramię Wisły w Gdańsku. [przypis redakcyjny]

3905. 7bris (łac.) — skrót od Septembris (łac.): września. [przypis redakcyjny]

3906. Łęka — wieś nad Wisłą w pobliżu Nowego Miasta Korczyna. [przypis redakcyjny]

3907. 7bris (łac.) — skrót od Septembris (łac.): września. [przypis redakcyjny]

3908. instantanee (łac.) — nagle, obcesowo. [przypis redakcyjny]

3909. suplikować — błagać. [przypis redakcyjny]

3910. aflikcja — utrapienie. [przypis redakcyjny]

3911. eodem anno (łac.) — tegoż roku. [przypis redakcyjny]

3912. zakon augustiański — znajdował się na Kazimierzu pod Krakowem. [przypis redakcyjny]

3913. in frequentia (łac.) — licznym zgromadzeniem. [przypis redakcyjny]

3914. ad votum (łac.) — do ślubu. [przypis redakcyjny]

3915. cenzura — tu: krytyka, nagana. [przypis redakcyjny]

3916. fawory (lm) — ponęty. [przypis redakcyjny]

3917. bona licita (łac.) — dozwolone. [przypis redakcyjny]

3918. Dawca — (dóbr) tu: Bóg. [przypis edytorski]

3919. Proiecisti sermonem Dei, proiecit te Dominus (łac.) — Odrzuciłeś słowo Pana, odrzucił cię Pan. [przypis edytorski]

3920. ne sis rex super Israel (łac.) — abyś nie był królem nad Izraelem (1 Król. 15, 26). [przypis redakcyjny]

3921. potrociny — odpadki, rzeczy nic niewarte, marności. [przypis redakcyjny]

3922. Sapiens et circumspectus animus etiam minutissimos praevidet cuniculos, incautus etiam in visibilem incidit Charybdim (łac.) — Człowiek przezorny i mądry nawet najmniejsze spostrzega dołki, niebaczny nawet w widoczną wpada Charybdę. [przypis redakcyjny]

3923. korespondencja — związek, styczność. [przypis redakcyjny]

3924. konwersacja — tu: zabawa. [przypis redakcyjny]

3925. servire Deo regnare est (łac.) — służyć Bogu jest to królować. [przypis redakcyjny]

3926. konferowany — dany. [przypis redakcyjny]

3927. legitima (łac.) — prawowita. [przypis redakcyjny]

3928. haeredissa (łac.) — dziedziczka. [przypis redakcyjny]

3929. subsequi (łac.) — nastąpić. [przypis redakcyjny]

3930. abrenuntiat (łac.) — wyrzeka się. [przypis redakcyjny]

3931. primotina (...) fundit vota (łac.) — wczesne składa śluby. [przypis redakcyjny]

3932. rodowitość — ród, rodzina. [przypis redakcyjny]

3933. przejrzany — tu: przeznaczony. [przypis redakcyjny]

3934. wiktyma — ofiara. [przypis redakcyjny]

3935. transfundować — przelewać. [przypis redakcyjny]

3936. instytucja — tu: nauka. [przypis redakcyjny]

3937. denegować — odmówić. [przypis redakcyjny]

3938. Ianuarii (łac.) — stycznia. [przypis redakcyjny]

3939. in Februario (łac.) — w lutym. [przypis redakcyjny]

3940. Wielkanoc — w roku 1686 wypadała 14 kwietnia. [przypis edytorski]

3941. supra usum (łac.) — niesłychane. [przypis redakcyjny]

3942. Augusti (łac.) — sierpnia. [przypis redakcyjny]

3943. 7ma — septima (łac.): siódmego. [przypis edytorski]

3944. 7bris (łac.) — skrót od Septembris: września. [przypis redakcyjny]

3945. eodem anno (łac.) — tegoż roku. [przypis redakcyjny]

3946. Madziarów — dziś: Magierów; wieś pod Stobnicą. [przypis redakcyjny]

3947. modo obligatorio (łac.) — prawem zastawnym. [przypis redakcyjny]

3948. eodem anno (łac.) — tegoż roku. [przypis redakcyjny]

3949. Budziak — Besarabia, równina między Dniestrem i Morzem Czarnym. [przypis redakcyjny]

3950. św. Iwan przeniósł się na rezydencję z Wołoch do Polski — po zwycięstwie chocimskim zajmuje Sobieski Suczawę (1673); kiedy później Turcy mieli zająć znów miasto, uwieziono przedtem zwłoki św. Iwana suczawskiego do Żółkwi, skąd je sprowadzono na nowo do Suczawy dopiero za panowania austriackiego z polecenia cesarza Józefa II. [przypis redakcyjny]

3951. cum tota argentea supellectili (łac.) — ze wszystkim sprzętem srebrnym. [przypis redakcyjny]

3952. poufałych czerńców — zaufanych mnichów. [przypis redakcyjny]

3953. ekspirować — kończyć się. [przypis redakcyjny]

3954. in eadem qualitate (łac.) — w tymże stanie. [przypis redakcyjny]

3955. raritas (łac.) — rzecz rzadka. [przypis redakcyjny]

3956. evictiones in fundo (łac.) — zabezpieczone na majątku. [przypis redakcyjny]

3957. successores (łac.) — spadkobiercy. [przypis redakcyjny]

3958. de domo (łac.) — z domu. [przypis redakcyjny]

3959. iure (łac.) — kroki sądowe. [przypis redakcyjny]

3960. wniosek — tu: posag. [przypis redakcyjny]

3961. uterque (łac.) — obie strony. [przypis redakcyjny]

3962. proprietatem (łac.) — własność. [przypis redakcyjny]

3963. warownie — tu: niezbicie, z wszelkimi formalnościami. [przypis redakcyjny]

3964. de iure debebatur (łac.) — prawnie należało się. [przypis redakcyjny]

3965. dyskwizycja (łac.) — dochodzenie, spór. [przypis redakcyjny]

3966. consequenter (łac.) — w następstwie. [przypis redakcyjny]

3967. litigia (łac.) — kłótnie. [przypis redakcyjny]

3968. pro memento (łac.) — dla przestrogi. [przypis redakcyjny]

3969. wyderek a. wyderkaf — suma pożyczona na zastaw, z warunkiem odkupu. [przypis redakcyjny]

3970. wesela, obłoczyny, profesje — trochę przesady: wesele było jedno, obłóczyn zaś i profesji trzy: Barbara i Marianna (młodsza) zostały bernardynkami w klasztorze św. Józefa w Krakowie, Aleksandra koletką na Stradomiu, a czwarta, Marianna (najstarsza) jeszcze za życia ojca wstąpiła do klasztoru św. Józefa i została przez niego wyposażona; wszystkie cztery miały posagi, ubezpieczone na Smogorzewie. [przypis redakcyjny]

3971. zmowa — tu: zaręczyny. [przypis redakcyjny]

3972. quidem (łac.) — niby. [przypis redakcyjny]

3973. incarcerata (łac.) — uwięziona. W procesie z margrabią chodziło o dalsze zatrzymanie dzierżawy Olszówki, z której Pasek, roszcząc sobie pewne należności u Myszkowskiego, ustąpić nie chciał; wyrzucony gwałtem, zostawia tam na posterunku żonę, niby to przez przeciwnika „uwięzioną”. [przypis redakcyjny]

3974. Ianuarii (łac.) — stycznia. [przypis redakcyjny]

3975. pro parte mea militantes (łac.) — moją stronę popierających. Znamy taki artykuł w instrukcji dla posłów sejmowych z województwa krakowskiego, uchwalonej 16 grudnia 1687 w Proszowicach: „Differentiam iniuriatis w dobrach margrabskich IMć P. Jana z Gosławic Paska, komornika ziemskiego krak., aby powagą pańską JKMci i Rzpltej uspokojona była, instabunt Ich MM. panowie posłowie”. [przypis redakcyjny]

3976. prima Martii (łac.) — pierwszego marca. [przypis redakcyjny]

3977. quidem (łac.) — niby to. [przypis redakcyjny]

3978. on — tu: Myszkowski. [przypis redakcyjny]

3979. strażnik — Bidziński, Stefan; miał za żonę Teresę Myszkowską. [przypis redakcyjny]

3980. lelek — kozodój, nocny ptak. [przypis redakcyjny]

3981. rozdąwszy [się] (...) — miejsce uszkodzone w rękopisie. [przypis redakcyjny]

3982. kondemnata — myśl: „Ponieważ nie otrzymałeś w trybunale kondemnaty na Myszkowskim, więc starasz się mu w inny sposób szkodzić, rujnując margrabię”. [przypis redakcyjny]

3983. eo ipso (łac.) — tym samym. [przypis redakcyjny]

3984. oppressor nobilitatis et raptor substantiarum (łac.) — ciemiężca szlachty i wydzierca majątków. [przypis redakcyjny]

3985. sine activitate (łac.) — bez czynnego udziału. [przypis redakcyjny]

3986. interim consilia (łac.) — tymczasem obrady. [przypis redakcyjny]

3987. Słuszka, Józef Bogusław — hetman polny litewski, miał prywatną urazę (o zajechanie dóbr) do Stanisława Kazimierza Dąbrowskiego, posła wileńskiego; zaraz więc w początkach sejmu popierał swym świadectwem nieprawność wyboru Dąbrowskiego. [przypis redakcyjny]

3988. consilium (łac.) — rady. [przypis redakcyjny]

3989. fremitus (łac.) — krzyk. [przypis redakcyjny]

3990. respectum (łac.) — względy. [przypis redakcyjny]

3991. praefixionem (łac.) — oznaczony termin. [przypis redakcyjny]

3992. pro ultima siti (łac.) — na ostateczną ucieczkę. [przypis redakcyjny]

3993. recurro supplex (łac.) — uciekam się pokornie. [przypis redakcyjny]

3994. deprecor primum (łac.) — przepraszam naprzód. [przypis redakcyjny]

3995. Maiestatem (łac.) — Majestat. [przypis redakcyjny]

3996. privato (łac.) — prostakowi. [przypis redakcyjny]

3997. et multis (...) curis (łac.) — wielu troskami. [przypis redakcyjny]

3998. non per intervalla (łac.) — nie z przerwami. [przypis redakcyjny]

3999. continue (łac.) — ciągle. [przypis redakcyjny]

4000. florem aetatis cum dispendio (łac.) — kwiat wieku z utratą. [przypis redakcyjny]

4001. cicatrices (łac.) — blizny. [przypis redakcyjny]

4002. in ordine equestri (łac.) — w stanie rycerskim. [przypis redakcyjny]

4003. ex bene placito (łac.) — samowolnie. [przypis redakcyjny]

4004. reliquias (łac.) — ostatki. [przypis redakcyjny]

4005. extra orbitam ordinationis (łac.) — poza zakres ustaw ordynacji (Myszkowskich). [przypis redakcyjny]

4006. lege vetitum (łac.) — nie wbrew prawu. [przypis redakcyjny]

4007. antiquo usu practicatum (łac.) — dawnym zwyczajem uświęcone. [przypis redakcyjny]

4008. in deportationem (łac.) — na spłacenie. [przypis redakcyjny]

4009. post fundatam ordinationem (łac.) — po ustanowieniu ordynacji (1601). [przypis redakcyjny]

4010. docet (łac.) — poucza. [przypis redakcyjny]

4011. legitimo tutori (łac.) — prawnemu opiekunowi. [przypis redakcyjny]

4012. stryj rodzony — Jan Aleksander z Mirowa Myszkowski. [przypis redakcyjny]

4013. de tutela (łac.) — z opieki. [przypis redakcyjny]

4014. cum approbatione (łac.) — z potwierdzeniem. [przypis redakcyjny]

4015. et certitudine (łac.) — i ubezpieczeniem. [przypis redakcyjny]

4016. in (...) — miejsce uszkodzone w rękopisie. [przypis redakcyjny]

4017. et supetlectili, per subordinatos (łac.) — i ruchomości przez nasłanych ludzi. [przypis redakcyjny]

4018. in praedam (łac.) — jako łup. [przypis redakcyjny]

4019. sine socio doloris (łac.) — bez towarzysza niedoli. [przypis redakcyjny]

4020. contrahentes, etiam obligatorii (łac.) — dzierżawcy nawet zastawni. [przypis redakcyjny]

4021. ex asse (łac.) — gotówką. [przypis redakcyjny]

4022. satisfacti (łac.) — zaspokojeni. [przypis redakcyjny]

4023. hucusque (łac.) — dotąd. [przypis redakcyjny]

4024. saevire (łac.) — godzić. [przypis redakcyjny]

4025. diligenter (łac.) — pilnie. [przypis redakcyjny]

4026. habetis legem et prophetas (łac.) — macie prawo i proroków. Król zmieszał dwa miejsca Pisma św. i utworzył jakiś niby cytat, który mu tu był potrzebny: Habent Moysen et prophetas (Łk. 16, 29) i Nolite putare, quoniam veni solvere legem, aut prophetas (Mt. 5, 17). [przypis redakcyjny]

4027. subsellia (łac.) — sądy. [przypis redakcyjny]

4028. apponemus curam (łac.) — dołożymy starania. [przypis redakcyjny]

4029. Chełmski, Marcjan — pułkownik arkabuzjerów królewskich, oboźny koronny. [przypis redakcyjny]

4030. rekurs — ucieczka. [przypis redakcyjny]

4031. pro exemplo boni amici (łac.) — za wzór dobrego przyjaciela. [przypis redakcyjny]

4032. potentiores (łac.) — możniejsi; tj. Stanisław, a po jego śmierci Józef Władysław Myszkowscy. [przypis redakcyjny]

4033. protractione litigiorum (łac.) — przez przewlekanie procesów. [przypis redakcyjny]

4034. verbo dicam (łac.) — słowem. [przypis redakcyjny]

4035. satis superque (łac.) — dosyć i aż nadto. [przypis redakcyjny]

4036. litigia (łac.) — procesy. [przypis redakcyjny]

4037. anteacta (łac.) — przeszłość. [przypis redakcyjny]

4038. ad personam (łac.) — do osoby. [przypis redakcyjny]

4039. Perditio tua ex te (łac.) — Zginienie twoje z ciebie, o Izraelu! (Ozeasz XIII, 9). Chełmski chciał powiedzieć: „Sameś sobie winien, dobijając się tak o tę arendę i gwałtem mię wypierając z Olszówki. Mógłbym rzec teraz: Dobrze ci tak, alem chrześcijanin” itd. [przypis redakcyjny]

4040. inconvenientia (łac.) — nieprawidłowości. [przypis redakcyjny]

4041. expedit (łac.) — wypada. [przypis redakcyjny]

4042. ad debitam formam (łac.) — w należyte karby. [przypis redakcyjny]

4043. komu inszemu — tj. diabłu; por. przysłowie: „Ni Bogu świeczki, ni diabłu ożoga”, na nic nie zdatny. Diabła wspominać wobec króla byłoby „niepolitycznie”. [przypis redakcyjny]

4044. onus (łac.) — brzemię. [przypis redakcyjny]

4045. in capita antecessorów (łac.) — na głowy poprzedników. [przypis redakcyjny]

4046. in personam (łac.) — na osobę. [przypis redakcyjny]

4047. redundat (łac.) — spada. [przypis redakcyjny]

4048. incumbit (łac.) — godziłoby się. [przypis redakcyjny]

4049. subvenire oppresso (łac.) — dopomóc uciśnionemu. [przypis redakcyjny]

4050. meruit (łac.) — zasłużył. [przypis redakcyjny]

4051. meretur (łac.) — zasługuje. [przypis redakcyjny]

4052. synowiec — wspomniany już Stanisław Pasek. Starania i koszt „dobrego stryja” nie były daremne. Akt z r. 1692 wymienia Stanisława Paska (już uwolnionego z niewoli tatarskiej) towarzysza spod chorągwi p. oboźnego kor., a w r. 1697, 27 czerwca podpisuje się na oznajmieniu Augusta II i na paktach konwentach obok stryja Jana także Stanisław Pasek, chorąży spod chorągwi tegoż p. oboźnego koronnego. Będzie to niezawodnie ów „haniebnie poczciwy człowiek”, o którym Krzysztof Zawisza w swoich Pamiętnikach pisze: „na drugi dzień (Bożego Narodzenia 1702 r.) byłem w Cisowie u JP. Paska, człowieka haniebnie poczciwego, który jako mi rad był, niepodobna opisać. W domu swoim szlachcic to porządny bardzo, wesoły i przystojny; przez trzy dni nie znaliśmy, co dzień, co noc, piliśmy i hulali; dam miał siła, et quidem pięknych. Darował mi szkatułę kieleckiej roboty, mosiądzem nabijaną, piękną i gotowalniową tejże roboty szkatułę wielką, stół marmurowy nakładany, puzdro szlifowane itd. — bardzom się tam miał dobrze”. Widać p. chorąży „waledykował” już tymczasem swej „szarży”, przerzucając się na „ekonomikę”, a odziedziczywszy po „dobrym stryju” wcale nieubogą substancję w roku zeszłym (1701), ma na czym i sam używać w Cisowie, i obdarzać miłego gościa pamiątkami pochodzącymi bodaj z sukcesji po panu komorniku. [przypis redakcyjny]

4053. ante triduum (łac.) — przed trzema dniami. [przypis redakcyjny]

4054. in parte (łac.) — w części. [przypis redakcyjny]

4055. hunc et non alium (łac.) — tego, a nie innego. [przypis redakcyjny]

4056. ante fores (łac.) — przede drzwiami. [przypis redakcyjny]

4057. in cubiculo (łac.) — w komnacie. [przypis redakcyjny]

4058. ftyżan (z fr. petits gens: służba domowa, czeladź dworska) — sługa, pokojowiec. [przypis redakcyjny]

4059. ś[cis]k[a] (...) — miejsce uszkodzone w rękopisie; podobnie inne miejsca zaznaczone wielokropkiem. [przypis redakcyjny]

4060. suplement — zasiłek. [przypis redakcyjny]

4061. dysgresja — wtręt. [przypis redakcyjny]

4062. ad rem (łac.) — do rzeczy. [przypis redakcyjny]

4063. Matczyński, Marek — starosta grabowiecki 1674, koniuszy koronny, był już od r. 1686 wojewodą bełskim; podskarbi wielki koronny (1693), pod koniec życia wojewoda ruski, zm. 1697. [przypis redakcyjny]

4064. ad manus (łac.) — do rąk. [przypis redakcyjny]

4065. ad Imam requisitionem (łac.) — natychmiast na żądanie. [przypis redakcyjny]

4066. curae nostrae (łac.) — staraniem naszym. [przypis redakcyjny]

4067. in ordine equestri (łac.) — w kole rycerskim; tj. w izbie poselskiej. [przypis redakcyjny]

4068. produkować — zastawić i pokazać. [przypis redakcyjny]

4069. in facie publica (łac.) — wobec stanów. [przypis redakcyjny]

4070. sine maiori motu (łac.) — bez wielkiego zawichrzenia. [przypis redakcyjny]

4071. bonae spei (łac.) — dobrej myśli. [przypis redakcyjny]

4072. satisfactus (łac.) — zaspokojony. [przypis redakcyjny]

4073. agitować się (z łac.) — dziać się. [przypis edytorski]

4074. Martii (łac.) — marca. [przypis redakcyjny]

4075. consternatus (łac.) — zmartwiony. [przypis redakcyjny]

4076. firmissime negat (łac.) — stanowczo przeczy. [przypis redakcyjny]

4077. referować (z łac.) — odwoływać się, zwalać na kogo. [przypis redakcyjny]

4078. contraxit (łac.) — kontrakt zawarł. [przypis redakcyjny]

4079. in rem (łac.) — na rzecz. [przypis redakcyjny]

4080. in deportationem (łac.) — na spłacenie. [przypis redakcyjny]

4081. docebit (łac.) — pouczy. [przypis redakcyjny]

4082. kinal — niżnik żołędny w kartach. [przypis redakcyjny]

4083. poalterować się — zgryźć się. [przypis redakcyjny]

4084. invehere (łac.) — napadać. [przypis redakcyjny]

4085. contra ordinem (...) equestrem (łac.) — przeciw stanowi rycerskiemu. [przypis redakcyjny]

4086. nobilitatem (łac.) — szlachectwo. [przypis redakcyjny]

4087. nobile (łac.) — szlachetność. [przypis redakcyjny]

4088. nobilis (łac.) — szlachcic. [przypis redakcyjny]

4089. vocatio (łac.) — powołanie. [przypis redakcyjny]

4090. vere nobilis (łac.) — prawdziwy szlachcic. [przypis redakcyjny]

4091. foryszter (z wł. forestiere) — cudzoziemiec. [przypis redakcyjny]

4092. ponderować — rozważać. [przypis edytorski]

4093. eminentiam (łac.) — wyższość. [przypis redakcyjny]

4094. fui in Italia: vidi praesules (łac.) — byłem we Włoszech: widziałem biskupów. [przypis redakcyjny]

4095. fui in Germania: vidi principes (łac.) — byłem w Niemczech: widziałem książąt. [przypis redakcyjny]

4096. fui in Gallia: vidi milites (łac.) — byłem we Francji: widziałem żołnierzy. [przypis redakcyjny]

4097. fui in Polonia: vidi nobiles (łac.) — byłem w Polsce: widziałem szlachciców. [przypis redakcyjny]

4098. nobilitas (łac.) — szlachto. [przypis redakcyjny]

4099. pro exemplari speculo (non sine invidia) (łac.) — jako wzorowe zwierciadło (nie bez zazdrości). [przypis redakcyjny]

4100. probationes (łac.) — dowody. [przypis redakcyjny]

4101. noviter (łac.) — świeżo. [przypis redakcyjny]

4102. Łyszczyński, Kazimierz — podsędek brzeziniański, oskarżony złośliwie przez swego dłużnika, Jana Brzoskę, cześnika bracławskiego, o ateizm, został skazany wyrokiem sądu sejmowego 5 marca 1689 r. na spalenie. Król złagodził wyrok i Łyszczyński został tylko ścięty na rynku Starego Miasta Warszawy 30 marca tego roku. „Sekty” Łyszczyńskiego oczywiście nie było; Pasek powtarza tylko, co słyszał w Warszawie, plotkę fanatyków. [przypis redakcyjny]

4103. inferius (łac.) — niżej. [przypis redakcyjny]

4104. Tokarzewski — poseł inflancki. [przypis redakcyjny]

4105. wojewoda sieradzki — Pieniążek, Jan, skarbnik przemyski 1661, starosta oświęcimski 1666, woj. sieradzki. [przypis redakcyjny]

4106. hominem iniuriatum (łac.) — człowieka skrzywdzonego. [przypis redakcyjny]

4107. a pofentioribus oppressus, desiderat iustitiam (łac.) — od możniejszych ciemiężony, oczekuje sprawiedliwości. [przypis redakcyjny]

4108. bene meritum (łac.) — dobrze zasłużonego. [przypis redakcyjny]

4109. interponitur (łac.) — zachodzi. [przypis redakcyjny]