[EPEISODION PIĄTY]
Antenor, Priamus
ANTENOR
Iż moja wierna rada u ciebie, o wielki
Królu, ważna nie była, żebyś był Helenę
Grekom wydać rozkazał, a tę niewątpliwą
Wielkiej wojny pochodnią220 co napręcej221 zgasił,
Teraz, co potym idzie222, w czas cię upominam,
Abyś czuł223 o potrzebie i o pewnej wojnie,
Tak pewnej, jako mię tu dziś przed sobą widzisz.
Słyszałeś, jako cię dziś posłowie żegnali
I nas wszytkich przy tobie. Pograniczni piszą
Starostowie, że greckie wojska się ściągają
Do Aulidy224; w tym wątpić nie potrzeba, że ci
Do nas pójdą: inaczej ani by tu byli
Posłów swych posyłali225, ani tak surowie
O swą krzywdę mówili226. A tak nie mieszkając227,
Póki brzegu morskiego ostatka nie stracim,
Porty naprzód i zamki pograniczne spiżą
I ludźmi dobrze opatrz; hołdownym książętom
Rozkaż być pogotowiu; żołnierzom przypowiedz
Służbę; szpiegi rozeszli228; straż miej i na morzu,
I na ziemi, aby cię łacni niegotowym
Grekowie nie zastali. To jest rada moja.
PRIAMUS
Jakobyś już na oko, dobry Antenorze,
Nieprzyjaciela widział, tak się, widzę, boisz.
ANTENOR
O królu, teraz się bać lepiej, bo za taką
Bojaźnią i opatrzność229, i gotowość roście230.
Wonczas231 już próżny rozmysł, bo już abo się bić,
Abo uciekać trzeba: trzeciego nic nie masz.
PRIAMUS
A ja, owszem, na dobrej pieczy232 wszytko mieć chcę,
Aby nam do tak nagłych ucieczek nie przyszło.
ANTENOR
Daj to Boże! A to zaś co za białagłowa233
Z włosy roztarganymi i twarzy tak bladej?
Drżą na niej wszytki członki, piersiami pracuje234,
Oczy wywraca, głową kręci: to chce mówić,
To zamilknie.
PRIAMUS
Moja to nieszczęśliwa córa,
Kasandra; widzę, że ją duch Apollinowy
Zwykły nagarnął235; nie lża, jeno236 jej posłuchać.
KASANDRA
Po co mię próżno, srogi Apollo, trapisz,
Który, wieszczego ducha dawszy, nie dałeś
Wagi w słowiech237, ale me wszytki proroctwa
Na wiatr idą, nie mając u ludzi więcej
Wiary nad baśni próżne i sny znikome?
Komu serce spętane albo pamięci
Zguba mojej pomoże? Komu z ust moich
Duch nie mój238 użyteczen239 i zmysły wszytki
Ciężkim, nieznośnym gościem opanowane?
Próżno się odejmuję240, gwałt mi się dzieje;
Nie władnę dalej sobą, nie jestem swoja.
Ale gdzieżem, prze Boga? Światła nie widzę,
Noc mi jakaś przed oczy nagła upadła.
Owóż mamy dwie słońcy241, owóż dwie Troi,
Owóż i łani242 morzem głębokim płynie.
Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani243.
Brońcie brzegów, pasterze, nie dopuszczajcie
Tej niezdarzonej goście244 nigdziej do ziemie!245
Nieszczęśliwa to ziemia i brzeg nieszczęsny,
Gdzie ta łani wypłynie; nieszczęsna knieja,
Gdzie wnidzie i gdzie gładki swój bok położy.
Wszytki stopy, wszytki jej łożyska muszą
Krwią opłynąć; upadek, pożogę, pustki
Z sobą niesie. O wdzięczna ojczyzno moja,
O mury, nieśmiertelnych ręku roboto!246
Jaki koniec was czeka? Ciebie, mój bracie,
Stróżu ojczyzny247, domu zacna podporo,
Wkoło murów trojańskich tesalskie konie
Włóczyć grożą, a twoje oziębłe ciało
Będzie li chciał248 nieszczęsny ociec pochować,
Musi je u rozbójce249 złotem kupować.
Nieprzepłacony duchu, z tobą pospołu
I ojczyzna umarła: jednaż mogiła
Oboje was przykryje. Lecz i ty, srogi
Trupokupcze250, niedawno251 i sam polężesz252,
Strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon253.
Cóż potym?254 Kłoda leży, a ze pnia przedsię
Nowa rózga wyrosła i nad nadzieję
Prędko ku górze idzie. A to co za koń
Tak wielki na poboju sam jeden stoi?
Nie wódźcie go do stajniej, radzę, nie wódźcie:
Bije ten koń i kąsze255; spalcie go raczej,
Jesli sami od niego zgorzeć nie chcecie.
Czujcie, stróże: noc idzie, noc podejźrzana.
Wielki ogień ma powstać, tak wielki ogień,
Że wszytko jako w biały dzień widać będzie,
Ale nazajutrz zaś nic widać nie będzie.
Wtenczas, ojcze, ani już bogom swym dufaj,
Ani się poświęconych ołtarzów łapaj:
Okrutnego lwa szczenię za tobą bieży256,
Które cię paznoktami257 przejmie258 ostrymi
I krwią twoją swe gardło głodne nasyci.
Syny wszytki pobiją259, dziewki w niewolą
Zabiorą260; drugie g’woli trupom261 umarłym
Na ich grobiech262 bić będą. Matko, ty dziatek
Swoich płakać263 nie będziesz, ale wyć będziesz!264
CHORUS
Rzućmy się co napręcej265, a na pokój gdzie
Wyprowadźmy tę pannę upracowaną!
Antenor, Priamus
ANTENOR
Te słowa, królu, nie są ku wyrozumieniu
Nazbyt trudne, a zgoła tobie i ojczyźnie
Upad266 opowiadają; prze Boga cię proszę,
Nie waż ich sobie lekce267 ani miej za baśni268!
PRIAMUS
Jeszcze tego nieprawie ta przeciwna wiedma
W mię wmówiła, żebych się miał bać; ale przedsię
Postraszyła mię nieco, zwłaszcza że mi przyszedł
Sen na pamięć żony mej; bo gdy z tym złym synem,
Aleksandrem, chodziła, mało przed zlężeniem269
Śniło się jej już na dniu, że miasto dziecięcia
Pochodnią urodziła270.
ANTENOR
I jam też to, królu,
Jeszcze natenczas wiedział i pomnię271, jako to
Wieszczkowie wykładali, że to dziecię miało
Upad ojczyźnie przynieść; czego, widzę, blisko.
PRIAMUS
Dobrze to pomnisz, ale i jam był rozkazał
Grzechu tego nie żywić272; dawno to na puszczy
Wilcy mieli rozdrapać i kości nieszczęsne
Po pustych górach roznieść.
ANTENOR
A lepiej było, niżli nam przeń wszytkim zginąć.
Co za więźnia to mamy? Ubiór to jest grecki.
Rotmistrz, Więzień
ROTMISTRZ
Takci273, panowie: wy tu radzicie, a w polu
Grekowie nas wojują. Wczora o południu
Pięć galer ich przypadło na trojańskie brzegi.
Ludzi wprawdzie nie brali ani też palili,
Ale cokolwiek było w polu bydła, wzięli.
Jako274 nas tam niewielki natenczas był poczet,
Kusiwszy się kilkakroć o nie, musielichmy
Na ostatek dać pokój; kilka głów jest przedsię275
Zabitych, ten sam jeden tylko poimany276;
Na próbie to powiedział277, że greckiego wojska
Tysiąc galer na kotwiach pogotowiu stoi
W Aulidzie, którzy tylko na posły278 czekają.
A ci jesli Heleny nazad279 nie przyniosą
(Jakoż widzę, że bez niej tak na morze wsiedli),
Wszytko się wojsko tedyż ma ruszyć i prosto
Ku Troi żagle podać; wszak tak?
WIĘZIEŃ
Niepochybnie280.
ROTMISTRZ
Hetmanem Agamemnon?
WIĘZIEŃ
Ten, brat Menelaów281.
PRIAMUS
Każ więźnia tego schować i opatrzyć dobrze!
To więc już, Antenorze, insza282 niż proroctwa
Albo sny białogłowskie283; ale wszyscy przedsię
W jeden cel przed się biją. Jutro co naraniej284
W radę wnidźmy285, a stamtąd już ani wychodźmy,
Aż obronę uradzim.
ANTENOR
Baczę, że jej trzeba,
Acz286 mi to słowa przykre i coś nie bez wróżki;
Na każdy rok nam każą radzić o obronie;
Ba, radźmy też o wojnie, nie wszytko się brońmy287:
Radźmy, jako kogo bić; lepiej niż go czekać!
Przypisy:
1. w Jazdowie nad Warszawą dnia 12 stycznia Roku Pańskiego 1578, na feście — w Jazdowie (dziś: Ujazdowie), wówczas wsi podwarszawskiej, w posiadłości Radziwiłłów odbyło się 12 stycznia 1578 r. wesele Krystyny Radziwiłłówny i Jana Zamoyskiego, któremu towarzyszyło przedstawienie sztuki Jana Kochanowskiego. [przypis edytorski]
2. za raz — równocześnie, razem. [przypis edytorski]
3. W. M. — Wasza Miłość. [przypis edytorski]
4. około tej tragedyjej — na temat tej tragedii. [przypis edytorski]
5. liściech (starop. forma) — dziś Ms. lm: (o) listach. [przypis edytorski]
6. czasów odwłoki — zwlekanie, zwłoka. [przypis edytorski]
7. trąbki do apteki — papierki, w które zawijano towar. [przypis edytorski]
8. poprawować (starop. forma) — poprawiać. [przypis edytorski]
9. insumere (łac.) — zużyć, zastosować, poświęcić. [przypis edytorski]
10. Quicquid id est (łac.) — czymkolwiek to jest (tu: o własnym dziele). [przypis edytorski]
11. błazeństwo — rzecz śmiechu warta; tu: rzecz licha, miernej wartości. [przypis edytorski]
12. ad amussim (łac., dosł.: pod sznur) — według reguły, tu: według zasad tragedii antycznej. [przypis edytorski]
13. nie wedla uszu naszych — niezgodne z przyzwyczajeniami współczesnych Kochanowskiego. [przypis edytorski]
14. inter caetera (łac.) — między innymi. [przypis edytorski]
15. chory (starop. forma) — chóry. [przypis edytorski]
16. przyganiać — tu: iść (gonić) czyimś śladem; naśladować. [przypis edytorski]
17. characterem (łac.)... mają — mają odrębną, specjalną formę. Chodzi tu zapewne o próbę przystosowania rytmiki wiersza polskiego do metrum antycznego. [przypis edytorski]
18. arbitrium (łac.) — wyrok rozjemczy, osąd. [przypis edytorski]
19. Barzo bych... żebych — staropolskie formy trybu warunkowego: bardzo bym... żebym. [przypis edytorski]
20. praesens (łac.) — obecny (przy czymś); osobiście. [przypis edytorski]
21. nierad — niechętnie. [przypis edytorski]
22. salus (łac.) — zdrowie. [przypis edytorski]
23. dat. (skrót od łac. datum) — dano (tj.: oddano list posłańcowi). [przypis edytorski]
24. dwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVII — 22 XII 1577 r. [przypis edytorski]
25. Parysów (daw. forma) — Parysowy, należący do Parysa; tu: służący Parysowi. [przypis edytorski]
26. Trojej (starop. forma) — dziś: [w] Troi. [przypis edytorski]
27. tuszyć (starop.) — tu: przypuszczać. [przypis edytorski]
28. czasiech (daw. forma) — dziś: czasach. [przypis edytorski]
29. w tych czasiech przeszłych — w tych minionych czasach (kiedy był w Grecji). [przypis edytorski]
30. Grecyjej (starop. forma) — dziś: (w) Grecji. [przypis edytorski]
31. gość nieprawie wierny — gość nieprawowierny; gość łamiący prawo (gościnności). [przypis edytorski]
32. uniósł — tu: uprowadził, porwał. [przypis edytorski]
33. czuć o sobie (starop.) — dbać o siebie; dbać o swój interes. [przypis edytorski]
34. czynić praktyki (starop.) — działać; tj. tu: gromadzić zwolenników, spiskować. [przypis edytorski]
35. towarzystwa zbierać — zbierać koła stronników. [przypis edytorski]
36. nie jest przedajno — nie jest sprzedajne; jest nie na sprzedaż. [przypis edytorski]
37. w cale zostać (starop.) — zostać w całości; pozostać w stanie nienaruszonym. [przypis edytorski]
38. odprawować posły — dawać odprawę posłom; wysłuchać posłów. [przypis edytorski]
39. snać (starop.) — wszak, przecież. [przypis edytorski]
40. królewicze (starop. forma) — królewiczu. [przypis edytorski]
41. dobre (starop. forma) — dobro [przypis edytorski]
42. przystojność — to, co przystoi (czynić, mówić); przyzwoitość. [przypis edytorski]
43. nie jest przyjacielska — nie jest rzeczą przyjacielską. [przypis edytorski]
44. potrzeba (starop.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
45. sumnienie — dziś: sumienie. [przypis edytorski]
46. I toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci — i to jest niebezpieczeństwem, gdzie chodzi o sumienie. [przypis edytorski]
47. każdy, kto ma sprawiedliwą — każdy, kto ma słuszność. [przypis edytorski]
48. być gospodą u kogoś — gościć u kogoś; stacjonować u kogoś. [przypis edytorski]
49. ućciwy (starop.) — dziś: uczciwy. [przypis edytorski]
50. cudzą żonę (...), o którą czynią — cudzą żonę, z powodu której toczy się spór. [przypis edytorski]
51. Nie wiem o żonę — nie wiem, czy z powodu żony. [przypis edytorski]
52. żywiesz (starop. forma) — dziś: żyjesz. [przypis edytorski]
53. krom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]
54. zajdę, kto rzeczy mych podpierać będzie — znajdę kogoś, kto będzie popierał moje interesy; znajdę sprzymierzeńca. [przypis edytorski]
55. poćciwy (starop.) — poczciwy; godny czci, szanowny. [przypis edytorski]
56. By rozum był przy młodości / Nigdy takiej obfitości / Pereł morze i ziemia złota nie urodzi, / Żeby tego nie mieli tym dostawać młodzi — nie ma takich skarbów na ziemi, żeby za nie mogli młodzi kupić sobie rozum. [przypis edytorski]
57. baczenie (starop.) — rozum, rozsądek. [przypis edytorski]
58. za raz — zarazem; jednocześnie. [przypis edytorski]
59. ma li (...) zostać — czy ma zostać. [przypis edytorski]
60. Troja — starożytne miasto w północno-zachodniej części Azji Mniejszej. [przypis edytorski]
61. w czas (starop.) — tu: w pewnym momencie; w stosownym czasie. [przypis edytorski]
62. przekazić (starop.) — tu: skazić, zepsuć. [przypis edytorski]
63. nadalej (starop. forma) — najdalej. [przypis edytorski]
64. pasterze ze psy — pasterze z psami. [przypis edytorski]
65. ledwe (starop.) — dziś ledwie; ledwe do tego nie przyjdzie: o mało nie dojdzie do tego. [przypis edytorski]
66. podobno (starop.) — prawdopodobnie; pewnie. [przypis edytorski]
67. pośrzodkiem czego — tu: pomiędzy czym. [przypis edytorski]
68. nawa (daw.) — statek. [przypis edytorski]
69. z (...) bracią swą — ze swymi braćmi (daw. forma liczby podwójnej); braćmi Heleny, córki Zeusa i Ledy, byli Kastor i Polluks. [przypis edytorski]
70. Pryjamida — syn Priama, czyli tu: Aleksander (Parys). [przypis edytorski]
71. nie dostawać czegoś (starop.) — brakować czegoś. [przypis edytorski]
72. dziatki (daw.) — dzieci; Helena miała jedno dziecko, córkę Hermionę. [przypis edytorski]
73. nie wiem, żywe li — nie wiem, czy są żywe. [przypis edytorski]
74. jam sama coś mało od niewolnice rozna — sama mało różnię się od niewolnicy. [przypis edytorski]
75. przymówka (starop.) — przykra, dokuczliwa uwaga. [przypis edytorski]
76. szczęście — tu: los, fatum. [przypis edytorski]
77. frasować się (starop.) — martwić się. [przypis edytorski]
78. takci — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci; znaczenie: tak oto, tak właśnie. [przypis edytorski]
79. rozkoszyć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; rozkoszyć nasze niepewne: rozkosze nasze są niepewne. [przypis edytorski]
80. więcejże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
81. frasunek (starop.) — zmartwienie. [przypis edytorski]
82. g’myśli (starop.) — ku myśli, po myśli; pomyślnie, według życzenia. [przypis edytorski]
83. nie ma, jeno jedno — nie ma więcej niż tylko jedno; ma tylko jedno. [przypis edytorski]
84. co ich — tu: ilu ich. [przypis edytorski]
85. g’woli (starop.) — dla. [przypis edytorski]
86. to nie człowiecza — to nieludzkie; to nie jest rzecz właściwa człowiekowi. [przypis edytorski]
87. przed sienią — przed domem; tu: przed pałacem. [przypis edytorski]
88. pospolita rzecz (z łac. res publica) — rzeczpospolita, państwo. [przypis edytorski]
89. poczet uczynić — tu: zdać sprawę (komuś z czegoś, np. z wykonania zadania). [przypis edytorski]
90. krzywy (starop.) — zły. [przypis edytorski]
91. wynić a. wynijść (starop.) — wyjść [przypis edytorski]
92. jesli — tu: czy; jesli kto chłop: czy ktoś jest chłopem. [przypis edytorski]
93. czyli — czy też (konstrukcja z partykułą -li). [przypis edytorski]
94. grof — graf; hrabia. [przypis edytorski]
95. poczytać się kimś — dziś: poczytywać się za kogoś; uważać się za kogoś. [przypis edytorski]
96. siermięga — ubogi, prosty ubiór chłopski z grubego materiału: płótna a. sukna. [przypis edytorski]
97. li — czy. [przypis edytorski]
98. złote głowy a. złotogłów — drogocenna tkanina (często jedwabna) wyszywana metaliczną złotą nicią. [przypis edytorski]
99. Jesli namniej przewinił, być mu w okowach — Choćby popełnił najmniejszą przewinę, nieuchronnie znajdzie się w okowach (tj. przen. zostanie ukarany); okowy: kajdany. [przypis edytorski]
100. podobno (daw.) — tu: prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski]
101. sam się tracę — tu: skazuję (tylko) siebie samego na zatracenie. [przypis edytorski]
102. wszeteczeństwo (starop.) — nieprzyzwoity, gorszący postępek. [przypis edytorski]
103. występy (starop.) — tu: występki, wykroczenia. [przypis edytorski]
104. carstwo (daw.) — cesarstwo. [przypis edytorski]
105. zniszczyć do gruntu — zniszczyć doszczętnie. [przypis edytorski]
106. paniej (starop. forma) — dziś C. lp: pani. [przypis edytorski]
107. pocieszny — tu: dający pocieszenie. [przypis edytorski]
108. przedsię (starop.) — przecież, wszak, jednak, nadal. [przypis edytorski]
109. jeszczeć — daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
110. prawie (daw.) — prawdziwie; tu: naprawdę. [przypis edytorski]
111. jeno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]
112. miłość przeciw synowi — dziś: miłość do syna. [przypis edytorski]
113. aczci (starop.) — chociaż; choćby nawet (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci). [przypis edytorski]
114. Krew nie woda — zwrot przysłowiowy, dziś odnoszący się do czyjegoś temperamentnego działania; tu w daw. znaczeniu: pokrewieństwo w istotny sposób oddziałuje na jednostkę. [przypis edytorski]
115. pospolita rzecz (z łac. res publica) — rzeczpospolita, państwo. [przypis edytorski]
116. więtszy (starop. forma) — dziś: większy. [przypis edytorski]
117. co się kolwiek (starop.) — dziś: cokolwiek się. [przypis edytorski]
118. Grecyjej (daw. forma) — (w) Grecji. [przypis edytorski]
119. Tej się upominają od Greków posłowie — inaczej: posłowie [przysłani] od Greków upominają się o tę (tj. Helenę, żonę Aleksandra przywiezioną z Grecji). [przypis edytorski]
120. zatym — na to; na te słowa; po tych słowach. [przypis edytorski]
121. dałem (...) sprawę o sobie — wyjaśniłem swoją sytuację, swoje postępowanie; por. dziś: sprawozdanie. [przypis edytorski]
122. prozny (starop.) — pusty, próżny, bez znaczenia. [przypis edytorski]
123. ostatek na Boga przypuszczę — resztę zostawię Bogu. [przypis edytorski]
124. wziąć coś przed się (starop.) — przedsięwziąć coś. [przypis edytorski]
125. żeciem (...) nie chciał — że nie chciałem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]
126. niewczas (starop.) — niewygoda. [przypis edytorski]
127. nad stady chodzić — pilnować stad; paść stada. [przypis edytorski]
128. nie myśliłciem ja (daw.) — nie myślałem. [przypis edytorski]
129. ani (...) w uszu mych postało — ani postało w moich uszach; ani usłyszałem. [przypis edytorski]
130. Wenus — właśc. Afrodyta, w mit. gr. bogini miłości. [przypis edytorski]
131. trzy boginie — Hera, Atena i Afrodyta. [przypis edytorski]
132. kiedy mię naprzód trzy boginie sobie Za sędziego obrały, Wenus mi ją sama (...) za żonę dała — Aleksander (Parys) przywołuje tu zdarzenie znane z mit. gr. jako sąd Parysa. Podczas wesela Peleusa i nareidy Tetydy (późniejszej matki Achillesa) bogini niezgody Eris rzuciła między gości złote jabłko z napisem: „dla najpiękniejszej” (gr. te kallisti) trzy największe boginie poczuły się uprawnione do tego tytułu: Hera, Atena i Afrodyta; do rozstrzygnięcia sporu wybrany został z woli Zeusa Parys (Aleksander), a każda z bogiń obiecywała Parysowi swe szczególne łaski w razie przyznania jabłka właśnie jej: z rąk Hery miał otrzymać władzę, od Ateny mądrość i sławę, zaś od Afrodyty najpiękniejszą kobietę za żonę i to właśnie bogini miłości Parys przyznał pierwszeństwo; co prawda najpiękniejsza kobieta, Helena miała już wówczas męża, Menelaosa, króla Sparty, jednak Parys postanowił nie zważać na to i obiecaną sobie Helenę porwał, wykorzystując gościnę w Sparcie, a następnie zawiózł do Troi; to stało się przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
133. ućcić (starop.) — dziś: uczcić; uhonorować, obdarzyć. [przypis edytorski]
134. leda jako (starop.) — byle jak; łatwo. [przypis edytorski]
135. A bych też był (...) dostawał — gdybym dostał. [przypis edytorski]
136. ludzkim obyczajem — bez interwencji boskiej (tj. obietnicy Afrodyty). [przypis edytorski]
137. zyść (starop.) — uzyskać, ziścić; tu: udać się. [przypis edytorski]
138. Medea (mit. gr.) — córka króla Kolchidy, która pomogła Jazonowi ukraść złote runo, a następnie uciekła z nim i jego towarzyszami do Grecji; towarzyszył jej młodszy brat, Absyrt, którego zamordowała i poćwiartowała, będąc już na statku, a następnie wrzucała części jego ciała do morza, opóźniając w ten sposób pogoń, ponieważ ojciec wyławiał je z wody. Ten wątek historii wyprawy Argonautów wykorzystuje Aleksander demagogicznie, uwydatniając powierzchowne podobieństwo i pomijając zasadnicze różnice, aby sformułować argument, że Grekom również zdarzało się, że porywali sobie żony z innych, przyjacielskich dla Troi krajów (Kolchida miała leżeć na terenach dzisiejszej Gruzji), i nie spotkała ich za to kara, zaś jego czyn był odpowiedzią wet za wet na uprowadzenie Medei przez Jazona. [przypis edytorski]
139. tego (...) nigdy nad nami nie przewiodą ani ich z to będzie — nam nie narzucą ani się na to nie zdobędą. [przypis edytorski]
140. nie tuszęć ja (starop.) — nie sądzę (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć). [przypis edytorski]
141. krzywdy i szkód staradawnych, / Któreś wziął od tych panów i to państwo sławne — kolejny, równie demagogiczny argument Aleksandra opiera się na przypomnieniu innej dawnej krzywdy: wyprawy Greków pod wodzą Heraklesa przeciw Troi, zakończonej zburzeniem miasta i porwaniem Hezjony siostry Priama, a więc ciotki Aleksandra. [przypis edytorski]
142. żywie (starop. forma) — dziś: żyje. [przypis edytorski]
143. maciora (starop.) — matka. [przypis edytorski]
144. w Grecyjej (starop. forma) — dziś: w Grecji. [przypis edytorski]
145. na gościnne prawa nie pomniąc — zapominając o prawach gościnności. [przypis edytorski]
146. naliższą (starop. forma) — najlichszą; najgorszą, ostatnią (najwyższy stopień od lichy: słaby, zły). [przypis edytorski]
147. przemówić — tu: nakłonić, przeciągnąć na swoją stronę. [przypis edytorski]
148. winien by mu był został — przewiniłby wobec niego. [przypis edytorski]
149. nie po mału (starop.) — niemało (tj. wiele). [przypis edytorski]
150. wrócić — tu: zwrócić, oddać. [przypis edytorski]
151. Abychmy ku zelżeniu niesprawiedliwości / Nie przydali — abyśmy nie dodali do obelgi niesprawiedliwości. [przypis edytorski]
152. oboje to przez się nieznośne — każda z tych rzeczy sama jest nieznośna. [przypis edytorski]
153. cóż — tu: cóż dopiero. [przypis edytorski]
154. toteż — a więc; dlatego. [przypis edytorski]
155. niewątpliwa (starop.) — to rzecz niewątpliwa; dziś: niewątpliwie. [przypis edytorski]
156. Medeą (starop. forma) — dziś B.: Medeę. [przypis edytorski]
157. uniesiono — tu: uprowadzono. [przypis edytorski]
158. nie wiem, jesli nam co do tego — nie wiem, czy mamy coś do tego; nie wiem, czy to nasza sprawa. [przypis edytorski]
159. występ (starop.) — tu: występek; przestępstwo. [przypis edytorski]
160. barziej (starop. forma) — dziś: bardziej. [przypis edytorski]
161. prawda się znać musi — trzeba wyznać prawdę. [przypis edytorski]
162. Nasza niesprawiedliwość do tego upadku nas przywiodła — odpowiadając na drugi argument Aleksandra, Antenor zwraca uwagę nie tylko na same dotkliwe straty doznane od Greków, ale też na przyczynę zaistniałego stanu rzeczy, czyli przypomina o niedotrzymaniu przez Trojan zobowiązań wobec Heraklesa; ojciec Priama, Laomedon, obiecał herosowi rękę swej córki Hezjony oraz cudowne konie za uwolnienie kraju od smoka morskiego, ale po wykonaniu przez Heraklesa zadania nie dotrzymał obietnicy: dlatego w zemście Herakles zebrał wojowników, przy ich pomocy zburzył Troję, Laomedona zabił, a jego córkę porwał i zamiast wziąć za żonę, jak mu obiecywano początkowo, oddał za niewolnicę jednemu ze swych współtowarzyszy. Samego Priama, który był wówczas małym chłopcem, ocaliła wówczas Hezjona. [przypis edytorski]
163. prze — dziś: przez. [przypis edytorski]
164. zawżdy (starop.) — zawsze; tu: tak czy inaczej, koniecznie. [przypis edytorski]
165. mało (starop.) — tu: o mało; mało co. [przypis edytorski]
166. pomykać — iść, posuwać się; tu: przekraczać. [przypis edytorski]
167. za czasu — w czas; póki czas; zawczasu. [przypis edytorski]
168. umykać (starop.) — tu: uciekać od czegoś, unikać. [przypis edytorski]
169. chcesz li — jeśli chcesz. [przypis edytorski]
170. taka to jest — w domyśle: taka to jest ich sprawiedliwość. [przypis edytorski]
171. pany się mianować — nazywać się panami. [przypis edytorski]
172. barbaros — barbarzyńcy; Dawnyć to grecki tytuł pany się mianować, / A nas, barbaros, sługi: tzn. dawną praktyką Greków jest siebie nazywać panami, a nas, barbarzyńców, sługami. Jest to odwołanie do niechęci i poczucia wyższości, jakie Grecy żywili wobec ludów azjatyckich. [przypis edytorski]
173. szabla — jest to oczywisty anachronizm: starożytni Grecy szabli nie używali; jednocześnie rys ten wskazuje, że przedstawione treści miały mieć zastosowanie do problemów współczesności. [przypis edytorski]
174. dzierżyć coś o sobie (starop.) — utrzymywać coś o sobie; głosić coś na swój temat. [przypis edytorski]
175. aczci (starop.) — chociaż. [przypis edytorski]
176. mówić o coś (starop.) — dopominać się o coś; mówiono zawżdy o to: domagano się tego zawsze. [przypis edytorski]
177. więtsza — dziś: większa. [przypis edytorski]
178. zasię — tu: natomiast. [przypis edytorski]
179. kłaść na sztych (starop.) — kłaść na szalę wagi; porównywać. [przypis edytorski]
180. Ukalegon / Ukalegontom mówił, bo nań nic nie dbali — gra słów oparta na znaczeniu imienia: gr. ukalegon (οὐκαλέγων) znaczy: niedbający. [przypis edytorski]
181. krasny (starop.) — piękny. [przypis edytorski]
182. ledwe (starop.) — ledwie. [przypis edytorski]
183. tam — tzn. po drugiej stronie, przy Antenorze. [przypis edytorski]
184. mieszkać (starop.) — tu: zwlekać. [przypis edytorski]
185. nie lża (starop.) — nie wolno, nie trzeba; nie lża jeno: nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). [przypis edytorski]
186. więtszej części naśladować — iść w ślady większości; iść za większością. [przypis edytorski]
187. nie mieszkajmy — nie zwlekajmy, nie czekajmy. [przypis edytorski]
188. g’myśli (starop.) — k’myśli; ku myśli; po myśli. [przypis edytorski]
189. Tej podobno ta powieść g’myśli: mnie bynamniej — jej najwidoczniej ta opowieść się podoba, mnie zupełnie nie. [przypis edytorski]
190. wynidzie (starop. forma) — wyjdzie. [przypis edytorski]
191. spraktykować — uczynić, sprawić. [przypis edytorski]
192. nizacz (starop.) — ni za co; za nic. [przypis edytorski]
193. przyść (starop. forma) — dziś: przyjść. [przypis edytorski]
194. rzekę (starop. forma) — rzeknę; powiem. [przypis edytorski]
195. darmojad (starop. forma) — dziś: darmozjad. [przypis edytorski]
196. Takimi się czując, / A podobno nie czując — znaczenie: tak postępując, a prawdopodobnie nie mając samoświadomości. [przypis edytorski]
197. mężmi (starop. forma) — dziś: mężami. [przypis edytorski]
198. czynić — tu: mieć do czynienia, walczyć. [przypis edytorski]
199. nicem nie otrzymał — nic nie otrzymałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
200. usieść (starop.) — usiąść. [przypis edytorski]
201. białoskrzydła (...) pławaczko — pływaczko o białych skrzydłach; neologizm białoskrzydła jest kalką gr. słowa leukopteros. [przypis edytorski]
202. Ida — góra pod Troją. [przypis edytorski]
203. gładki (starop.) — ładny, piękny, urodziwy. [przypis edytorski]
204. Pryjamczyk — potomek Priama (w daw. pisowni Pryjama), tj. Aleksander (Parys). [przypis edytorski]
205. eurotowe brody — statek Parysa przybywającego do Sparty przybił do brzegu u ujścia rzeki Ewrotas (daw. Eurotas) w Lakonii na Peloponezie. [przypis edytorski]
206. zołwica (starop.) — szwagierka. [przypis edytorski]
207. pogonia (starop. forma) — dziś: pogoń. [przypis edytorski]
208. To li on sławny upominek — czy to jest ów sławny upominek (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li). [przypis edytorski]
209. pamiętne — podarunek dla sędziego. [przypis edytorski]
210. swar — kłótnia. [przypis edytorski]
211. Pryjamic — syn Priama (w daw. pisowni Pryjama), czyli tu: Aleksander (Parys). [przypis edytorski]
212. Cypri, właśc. Cypris a. Cypryda — przydomek Afrodyty, która u wybrzeży Cypru miała się wynurzyć z piany morskiej i na tej wyspie była szczególnie czczona. [przypis edytorski]
213. ninacz (starop.) — ni na co; na nic. [przypis edytorski]
214. inszy (starop.) — inni. [przypis edytorski]
215. więcej chcą li (starop.) — jeśli chcą więcej. [przypis edytorski]
216. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]
217. krygi (daw.) — munsztuk koński; tu przen.: karby, surowe zasady postępowania; w krygi (...) ująć: okiełznać, opanować. [przypis edytorski]
218. używie (starop. forma) — użyje. [przypis edytorski]
219. znidzie (starop. forma) — zejdzie; tu: znajdzie. [przypis edytorski]
220. pochodnią — dziś B.lp: pochodnię. [przypis edytorski]
221. napręcej (starop. forma) — najprędzej. [przypis edytorski]
222. co potym idzie — co za tym idzie; w związku z tym. [przypis edytorski]
223. czuć o czymś (starop.) — myśleć o czymś; działać z myślą o czymś; czuć o potrzebie: myśleć o niebezpieczeństwie. [przypis edytorski]
224. Aulida — staroż. miasto i port w Beocji, słynne ze świątyni Artemidy; punkt zborny floty greckiej przed wyprawą na Troję. [przypis edytorski]
225. byli (...) posyłali — posyłali wcześniej (konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego) [przypis edytorski]
226. o swą krzywdę mówili — upominali się o swą krzywdę. [przypis edytorski]
227. nie mieszkając (starop.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]
228. rozeszli (starop. forma) — dziś: roześlij. [przypis edytorski]
229. opatrzność — tu: przygotowanie, przewidywanie. [przypis edytorski]
230. roście (starop. forma) — dziś: rośnie. [przypis edytorski]
231. wonczas (starop.) — wówczas, wtedy; tu: kiedy nastanie czas (zagrożenia bezpośredniego, wojny). [przypis edytorski]
232. mieć na dobrej pieczy (starop.) — dobrze na wszystko uważać; dbać dobrze o wszystko. [przypis edytorski]
233. białagłowa — kobieta. [przypis edytorski]
234. piersiami pracować (daw.) — głęboko, z wysiłkiem oddychać. [przypis edytorski]
235. ją duch Apollinowy (...) nagarnął — Kasandra posiadała dzięki Apollinowi dar przewidywania przyszłości. [przypis edytorski]
236. nie lża, jeno (starop.) — nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). [przypis edytorski]
237. słowiech (starop. forma) — dziś: słowach. [przypis edytorski]
238. z ust moich / Duch nie mój — przez wieszczkę przemawiał sam bóg, Apollo. [przypis edytorski]
239. użyteczen (starop. forma) — dziś: użyteczny. [przypis edytorski]
240. odejmować się czemuś (starop.) — uciekać przed czymś, unikać czegoś. [przypis edytorski]
241. dwie słońcy (starop. forma) — dziś: dwa słońca. [przypis edytorski]
242. łani (starop. forma) — dziś M.lp: łania. [przypis edytorski]
243. Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani — łania w widzeniu Kasandry oznacza Helenę, wraz z którą do Troi przybyła groźba katastrofy. [przypis edytorski]
244. niezdarzonej goście — niedoszłej gościni (skoro jeszcze nie stanęła na brzegu, Helena jest dopiero przyszłą, potencjalną gościnią; Kochanowski używa tu starop. formy feminatywu brzmiącego w M.lp gościa). [przypis edytorski]
245. do ziemie (starop. forma) — do ziemi. [przypis edytorski]
246. mury, nieśmiertelnych ręku roboto — Troja, położona u podnóża góry Ida, nad rzeką Skamander, została założona przez Ilosa, syna Trosa; za panowania syna Ilosa, Laomedona, którego następcą był Priam, wzniesiono potężne mury obronne, przy czym mieli pomagać bogowie, Apollo i Posejdon. [przypis edytorski]
247. Ciebie, mój bracie, / Stróżu ojczyzny — mowa o Hektorze, bracie Kasandry. [przypis edytorski]
248. będzie li chciał (starop.) — jeśli będzie chciał. [przypis edytorski]
249. u rozbójce (starop. forma) — u rozbójnika, u zabójcy. [przypis edytorski]
250. trupokupiec (gr. nekropernas) — tak określa Kasandra Achillesa, który kazał Priamowi przyjść do obozu oblegających miasto Greków i wykupić trupa Hektora, aby król Troi mógł pogrzebać syna. [przypis edytorski]
251. niedawno (starop.) — wkrótce. [przypis edytorski]
252. polężesz (starop. forma) — polegniesz. [przypis edytorski]
253. strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon — dogoniony szybką strzałą wypuszczoną przez niemężną rękę; Achilles zginął ugodzony w piętę zatrutą strzałą przez Parysa, który poza tym nie odznaczył się w boju z Grekami szczególnym męstwem. [przypis edytorski]
254. cóż potym? — cóż z tego? [przypis edytorski]
255. kąsze (starop. forma) — kąsa. [przypis edytorski]
256. ojcze, (...) / Okrutnego lwa szczenię za tobą bieży — Priama, chroniącego się po upadku Troi w świątyni, zabił syn Achillesa, Neoptolemos (Pyrrus) w zemście za śmierć ojca; jego określa użyte wyżej porównanie do nowej rózgi, która wyrosła z powalonej kłody (tj. zabitego Achillesa). [przypis edytorski]
257. paznoktami (starop. forma) — paznokciami. [przypis edytorski]
258. przejmie — przeszyje, przebije. [przypis edytorski]
259. Syny wszytki pobiją — syn Hektora Astyanaks został również zabity przez Neoptolemosa na oczach jego matki, żony Hektora, Andromachy. [przypis edytorski]
260. dziewki w niewolą zabiorą — do kobiet zabranych w niewolę należała żona Hektora, Andromacha; została niewolnicą Neoptolemosa i urodziła mu trzech synów: Pergamosa, Pielosa i Molossosa. [przypis edytorski]
261. g’woli trupom (starop.) — dla trupów. [przypis edytorski]
262. na grobiech (starop. forma) — na grobach. [przypis edytorski]
263. dziatek swoich płakać (starop.) — płakać po swoich dzieciach. [przypis edytorski]
264. Matko, ty (...) wyć będziesz — Hekabe (a. Hekuba), matka Kasandry, żona Priama, królowa Troi, przeżyła śmierć wszystkich swych dzieci i została niewolnicą Odyseusza; według innej wersji mitu po śmierci najmłodszego z synów, została zamieniona w sukę wyjącą na jego grobie, a w końcu rzuciła się z rozpaczy do morza. [przypis edytorski]
265. co napręcej (starop.) — jak najprędzej. [przypis edytorski]
266. upad (starop.) — upadek. [przypis edytorski]
267. nie waż ich sobie lekce (starop.) — nie lekceważ ich. [przypis edytorski]
268. mieć coś za baśni — uważać coś za baśnie. [przypis edytorski]
269. mało przed zlężeniem — tuż przed porodem. [przypis edytorski]
270. że miasto dziecięcia pochodnią urodziła — że zamiast dziecka pochodnię urodziła. [przypis edytorski]
271. pomnię a. pomnę — pamiętam. [przypis edytorski]
272. jam był rozkazał / Grzechu tego nie żywić — Priam rozkazał, by dziecka obarczonego taką klątwą nie zachowywać przy życiu, lecz porzucić go w leśnym odludziu w górach; niemowlę przygarnął jednak pasterz Agelaos, nadał mu imię Parys i wychowywał wraz z własnymi dziećmi; dopiero gdy Parys dorósł, zjawił się na dworze Priama i Hekabe, dano mu za żonę Ojnone i żył tak jakiś czas, zanim został rozpoznany jako syn królewski przez brata Deifobosa. [przypis edytorski]
273. takci — tak to; a więc tak. [przypis edytorski]
274. jako — tu: ponieważ. [przypis edytorski]
275. przedsię (starop.) — jednak. [przypis edytorski]
276. poimany (starop. forma) — dziś: pojmany. [przypis edytorski]
277. na próbie to powiedział — wyznał to na śledztwie, na torturach. [przypis edytorski]
278. na posły (starop. forma) — na posłów. [przypis edytorski]
279. nazad — z powrotem. [przypis edytorski]
280. niepochybnie — niechybnie, niewątpliwie; na pewno. [przypis edytorski]
281. Menelaów — Menelaosa. [przypis edytorski]
282. insza (starop.) — tu: inna rzecz. [przypis edytorski]
283. białogłowski (starop.) — kobiecy. [przypis edytorski]
284. co naraniej (starop.) — jak najwcześniej. [przypis edytorski]
285. wnidźmy (starop. forma) — wejdźmy; w radę wnidźmy: zacznijmy obrady. [przypis edytorski]
286. acz (starop.) — chociaż. [przypis edytorski]
287. nie wszytko się brońmy — nie tylko się brońmy. [przypis edytorski]