Pieśni

by Jan Kochanowski

Księgi wtóre

Pieśń I⁴⁰⁶⁴⁰⁷

Przeciwne⁴⁰⁸ chmury słońce nam zakryły

I niepogodne deszcze pobudziły,

Wody z gór szumią, a pienista Wilna⁴⁰⁹

Już brzegom silna⁴¹⁰.

Strach patrzać na to częste połyskanie;

A prze to srogie obłoków trzaskanie,

Kładą sie lasy, a piorun, gdzie zmierzy,

Źle nie uderzy.

Zakładaj korab’⁴¹¹, cieśla nauczony⁴¹²,

A kto wie, jesli nie wrócą sie ony

Nieszczęsne czasy, kiedy powódź była

Świat zatopiła.

Sześć niedziel w ten czas lał deszcz nie przestając,

A ziemia, nowe źrzódła pobudzając,

Rzek przymnażała, tak iż morskie wały⁴¹³

Wylać musiały.

Z ludźmi pospołu i miasta, i grody

Nieuśmierzone zatopiły wody;

Nie wysiedział sie pasterz z bydłem w cale⁴¹⁴

Na żadnej skale.

Ryby po górach wysokich pływały,

Gdzie ledwe przedtym pióra donaszały

Mężnej orlice, gdy do miłych dzieci

Z obłowem⁴¹⁵ leci.

Ale na ten czas i matkę, i syny

Pożarła woda, i wszystek źwierz iny;

Sam Noe został, przy nim żona tylko

A dziatek kilko.

Nieżyzne w cnotę to tam były lata,

Gdzie ledwe jeden ze wszytkiego świata

Nalezion, co go Bóg w cale zachował,

Gdy nierząd psował⁴¹⁶.

Ten, będąc z łaski Pańskiej ostrzeżony,

Zbudował sobie korab’ niezmierzony⁴¹⁷,

Na którym pływał czasu złej przygody

Po wierzchu wody.

A wszyscy inszy nagle zagarnieni

I w głębokościach morskich zatopieni;

Niebo a morze, te dwie rzeczy były

Świat zastąpiły⁴¹⁸.

A kiedy sie już prawie⁴¹⁹ dosyć zstało

Pańskiemu gniewu, po trosze spadało

Wielkiego morza, aż za czasem⁴²⁰ skały

Z wody wyźrzały.

Potym i zbytnie zawarły sie zdroje,

A bystre rzeki wpadły w brzegi swoje;

Ziemia ku słońcu pełne ciężkiej rosy

Rozwiła włosy.

A trupy wkoło straszliwe leżały,

Ludzie i bydło, wielki źwierz i mały;

Pełne ich morza, pełne brzegi były,

Boga ruszyły⁴²¹.

I rzekł Noemu: «Już teraz na ziemię

Występuj śmiele i z tobą twe plemię⁴²²;

Oto ja znowu przyodzieję lasy

Na wieczne czasy.

I będzie, jako po te lata wszytki,

Ziemia dawała wszelakie użytki;

Mnóżcie sie, niech świat spustoszały wszędzie

Znowu osiędzie⁴²³.

A w tym upewniam każdą żywą duszę,

Że nigdy potym takich wód nie wzruszę⁴²⁴,

Które by miały ziemię opanować

I świat zepsować.

Włożę na niebo znakomitą⁴²⁵ pręgę,

Którą gdy ujźrzę, wspomnię na przysięgę,

Że mam hamować niezwyczajną wodę

I nie zawiodę».

Pomni sie⁴²⁶, lutni! Nie twojej to głowy⁴²⁷

Wspominać Boga żywego rozmowy;

Każ ty nam zasieść przy ciepłym kominie,

Aż zły czas minie.

Pieśń II⁴²⁸

Nie dbam, aby zimne skały

Po mym graniu tańcowały;

Niech mię wilcy nie słuchają,

Lasy za mną nie biegają⁴²⁹.

Hanno, tobie k woli⁴³⁰ spiewam,

Skąd jesli twą łaskę miewam,

Przeszedłem już Amfijona

I lutnistę Aryjona⁴³¹.

Mnie sama twarz nie uwiedzie;

I choć druga na plac jedzie⁴³²

Z herby domów starożytnych,

Zacne plemię⁴³³ dziadów bitnych,

Ja chcę podobać sie w mowie

Nauczonej⁴³⁴ białejgłowie;

Ty mię pochwal, moja pani,

Nie dbam, choć kto inszy gani.

Cnocie zajźrzą jako żywo⁴³⁵,

Bujne drzewo wiatrom krzywo⁴³⁶;

Ale ty chciej pómóc sama,

Nie ugrozi zazdrość nama⁴³⁷.

A jesli me niskie progi

Będą godne twojej nogi,

Nogi pięknej — nie potrzeba⁴³⁸,

Dosięgę już głową nieba.

Samy⁴³⁹ cię ściany wołają

I z dobrą myślą czekają;

Lipa stojąc wpośrzód dworu,

Wygląda cię co raz⁴⁴⁰ z boru.

Każ bystre konie zakładać,

A sama sie gotuj wsiadać;

Teraz naweselsze czasy,

Zielenią sie pięknie lasy.

Łąki kwitną rozmaicie,

Zająca już nie znać w życie⁴⁴¹,

Przy nadziei oracz ścisły⁴⁴²,

Że będzie miał z czym do Wisły.

Stada igrają przy wodzie,

A sam pasterz, siedząc w chłodzie,

Gra w piszczałkę proste pieśni,

A faunowie⁴⁴³ skaczą leśni.

Kwap sie, póki jasne zorze

Nie zapadną w bystre morze;

Po chwili ćmy⁴⁴⁴ czarne wstaną,

Co noc noszą nienaspaną⁴⁴⁵.

Pieśń III⁴⁴⁶

Nie wierz Fortunie⁴⁴⁷, co siedzisz wysoko⁴⁴⁸;

Miej na poślednie koła pilne oko⁴⁴⁹:

Bo to niestała pani z przyrodzenia⁴⁵⁰,

Często więc rada sprawy swe odmienia.

Nie dufaj w złoto i w żadne pokłady⁴⁵¹,

Każdej godziny obawiaj sie zdrady:

Fortuna co da, to zasię wziąć może,

A u niej żadna dawność⁴⁵² nie pomoże.

A ci, co z tobą teraz przestawają,

Twej sie fortunie, nie tobie kłaniają;

Skoro ta zniknie, tył każdy podawa⁴⁵³,

Jako cień, kiedy słońca mu nie zstawa⁴⁵⁴.

Lecz jako sama oczy zasłoniła,

Tak swym pochlebstwem ludzi pobłaźniła⁴⁵⁵,

Że drugi wysszej nosa gębę nosi,

A wszystki insze oczyma przenosi⁴⁵⁶.

Ty pomni, że twój skarb u Szczęścia w mocy⁴⁵⁷,

A tak⁴⁵⁸ sie staraj o takiej pomocy,

Aby wżdy z tobą twego co zostało,

Jesli zaś będzie Szczęście swego chciało.

Cnota skarb wieczny, cnota klenot drogi;

Tegoć nie wydrze nieprzyjaciel srogi,

Nie spali ogień, nie zabierze woda;

Nad wszystkim inszym panuje Przygoda⁴⁵⁹.

Pieśń IV⁴⁶⁰⁴⁶¹

W twardej kamiennej wieży i za troistemi

Drzwiami siedząc Danae nieprzełomionemi,

Pod strażą nieuspionych spartańskich złajników⁴⁶²,

Mogła wiecznie nie uznać⁴⁶³ nocnych wszeteczników,

By była z Akryzego Wenus nie szydziła,

Stróża zamknionej panny; bo ta obaczyła⁴⁶⁴,

Że Jowisz, w upominku złotym utajony,

Miał mieć bezpieczny przystęp i gmach otworzony⁴⁶⁵.

Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie⁴⁶⁶,

A przez twardą opokę gwałtowniej przepadnie⁴⁶⁷

Niżli raz piorunowy: upadł nieszczęśliwy

Dom proroka greckiego⁴⁶⁸, prze zysk niecnotliwy

Z gruntu wykorzeniony; przebił bramy twarde

Zacnych miast Macedończyk⁴⁶⁹ i podkopał⁴⁷⁰ harde

Tyranny datkiem; datkom hetmani hołdują,

Którzy daleko świetnym nawom rozkazują.

Wielkich pieniędzy wielka troska naszladuje⁴⁷¹;

A im człowiek w pokładzie⁴⁷² swoim więcej czuje,

Tym jeszcze więcej pragnie; słusznie moje oko

I nigdy przedtym, i dziś nie zmierza wysoko.

Im sobie człowiek więcej pomierny⁴⁷³ ujmuje,

Tym mu więcej od Boga z łaski przystępuje⁴⁷⁴;

Nic nie mając, z tymi, co nic nie chcą, przestaję,

A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję⁴⁷⁵.

Pan znaczniejszy, gdy państwem⁴⁷⁶ wzgardzę, niżbych wszytki

Żóławskie⁴⁷⁷ urodzaje i gdańskie pożytki

W jednym szpichlerzu zamknął, a sam, siedząc w cieniu⁴⁷⁸,

Nie mógł sie chleba najeść, nędznik w dobrym mieniu⁴⁷⁹.

Zdrój przeźroczystej wody, lasu średnia miara

I zasiewku mojego niepochybna wiara⁴⁸⁰

Rządźcy płodnej Afryki, szerokowładnemu,

Nie da sie znać, że w szczęściu przerównana jemu.

Acz mi miodu podolskie pasieki nie dają

Ani w mym lochu wina seremskie⁴⁸¹ stawają,

Ani bogate stada owiec niezliczonych

Strzygą⁴⁸² odrosłą trawę po górach zielonych;

Przedsię nazbyt ubóstwa nie znać w domu moim,

A by mi więcej trzeba, ufam w Bogu swoim;

Ale gdy niepotrzebne chciwości odprawię⁴⁸³,

Lepiej daleko płatu sobie tym poprawię⁴⁸⁴,

Niżbych bogate pola węgierskie z porządnym⁴⁸⁵

Państwem węneckim złączył. Ludziom wielożądnym

Wiela i nie dostawa; niech przyjmuje z dzięką,

Komu ścisłą⁴⁸⁶, co dosyć, Bóg udzielił ręką.

Pieśń V

Pieśń o spustoszeniu Podola

Wieczna sromota⁴⁸⁷ i nienagrodzona

Szkoda⁴⁸⁸, Polaku: ziemia spustoszona

Podolska leży, a pohaniec⁴⁸⁹ sprosny⁴⁹⁰,

Nad Niestrem⁴⁹¹ siedząc, dzieli łup żałosny⁴⁹².

Niewierny⁴⁹³ Turczyn psy zapuścił swoje⁴⁹⁴,

Którzy zagnali piękne łanie⁴⁹⁵ twoje

Z dziećmi pospołu a nie masz nadzieje,

By kiedy miały nawiedzić swe knieje.

Jedny⁴⁹⁶ za Dunaj Turkom zaprzedano,

Drugie do hordy dalekiej zagnano;

Córy szlacheckie (żal sie mocny Boże!)

Psom bisurmańskim⁴⁹⁷ brzydkie ścielą łoże.

Zbójce, niestety, zbójce nas wojują,

Którzy ani miast, ani wsi budują;

Pod kotarzami⁴⁹⁸ tylko w polach siedzą,

A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą!

Tak odbieżałe stado⁴⁹⁹ więc drapają

Rozbójce wilcy, gdy po woli⁵⁰⁰ mają,

Że⁵⁰¹ ani pasterz nad owcami chodzi,

Ani ostrożnych psów za sobą wodzi.

Jakiego serca Turkowi dodamy⁵⁰²,

Jesli tak lekkim⁵⁰³ ludziom nie zdołamy?

Ledwieć nam i tak króla nie podawa⁵⁰⁴;

Kto sie przypatrzy, mała nie dostawa⁵⁰⁵.

Zetrzy sen z oczu a czuj w czas o sobie⁵⁰⁶,

Cny Lachu⁵⁰⁷! Kto wie, jemu czyli tobie

Szczęście chce służyć? A dokąd wyroku

Mars nie uczyni, nie ustępuj kroku.

A teraz k temu obróć myśli swoje

Jakobyć⁵⁰⁸ szkody nieprzyjaciel twoje

Krwią swą nagrodził i omył tę zmazę,

Której dziś niesiesz prze swej ziemie skazę.

Wsiadamy?⁵⁰⁹ Czy nas półmiski trzymają?

Biedne półmiski, czego te czekają?

To pan, i jadać na śrebrze godniejszy,

Komu żelazny Mars będzie chętniejszy⁵¹⁰.

Skujmy talerze na talery⁵¹¹, skujmy,

A żołnierzowi pieniądze gotujmy.

Inszy to darmo⁵¹² po drogach miotali,

A my nie damy, bychmy w cale trwali?

Dajmy, a naprzód dajmy! Sami siebie

Ku gwałtowniejszej chowajmy potrzebie.

Tarczej niż piersi pierwej nastawiają,

Pozno puklerza przebici macają⁵¹³.

Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»;

Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie⁵¹⁴,

Nową przypowieść Polak sobie kupi⁵¹⁵,

Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.

Pieśń VI⁵¹⁶⁵¹⁷

Królewno lutnie złotej⁵¹⁸ i rymów pociesznych⁵¹⁹,

Ochłodo myśli tesznych⁵²⁰,

Ty sama powiedz a kres⁵²¹ naznacz, póki mamy

Płakać, gdy przyjaciela⁵²² miłego stradamy.

Łacno cieszyć chorego, gdysmy zdrowi sami,

Lecz kiedy toż nad nami

Niefortuna pokaże, tam⁵²³ więc człowiek czuje,

Że co drugim chciał radzić, sam sie nie ratuje.

Godno płaczu nieszczęście i twoja przygoda⁵²⁴,

O zacny wojewoda,

Boś pozbył towarzysza i cnotliwej żony,

Której dobroć, której wstyd⁵²⁵ jest niewysłowiony.

Ale byś dobrze, wziąwszy lutnią Orfeowę,

Wstąpił w łódź Charonowę

I nawiedził podziemne, niewesołe kraje⁵²⁶,

Gdzie słońce swych promieni nigdy nie podaje,

Nie zyszczesz⁵²⁷ dusze, która dotkła raz napoju

Niepamiętnego zdroju⁵²⁸.

Przeto cierpliwość sama nalepsza w tej mierze,

Gdzie za raz⁵²⁹ i ratunek upad z sobą bierze⁵³⁰.

Pieśń VII⁵³¹⁵³²

Słońce pali, a ziemia idzie w popiół prawie,

Świata nie znać⁵³³ w kurzawie;

Rzeki dnem uciekają⁵³⁴,

A zagorzałe⁵³⁵ zioła dżdża⁵³⁶ z nieba wołają.

Dzieci, z flaszą do studniej; a stół w cień lipowy,

Gdzie gospodarskiej głowy

Od gorącego lata

Broni list⁵³⁷, za wsadzenie przyjęmna zapłata.

Lutni moja, ty ze mną; bo twe wdzięczne strony⁵³⁸

Cieszą umysł trapiony,

A troski nieuspione⁵³⁹

Prędkim wiatrom podają⁵⁴⁰ za Morze Czerwone.

Pieśń VIII⁵⁴¹⁵⁴²

Nie frasuj sobie, Mikołaju, głowy,

Kto ma być królem: już dekret⁵⁴³ gotowy

Przed Bogiem leży, nie piórem pisany,

Lecz w dyjamencie twardym wykowany.

Nie z pół- lub nocy, lub dnia⁵⁴⁴, nie ze wschodu

Ani czekajmy pana od zachodu;

Ten królem będzie, kogo Bóg mianuje,

Łatwie On ludzkie serca spraktykuje⁵⁴⁵.

Tenże nam mimo znajomsze sąsiady⁵⁴⁶,

W śmiech obrociwszy nasze płone⁵⁴⁷ rady,

Przywiódł był króla z dalekiej krainy,

Po którym wrychle miał usieść kto iny.

Gdzie ony złote góry nieprzebrane⁵⁴⁸?

Gdzie Gaszkonowie i wojska ubrane⁵⁴⁹?

W co poszły działa i nasze turnieje?

Wiatrem nadziane puknęły⁵⁵⁰ nadzieje.

Fortuna⁵⁵¹ nawy na morzu sprawuje,

Fortuna w bitwach zwycięstwem szafuje;

Onej rakosze⁵⁵² i sejmy słuchają;

A ludzkie rady⁵⁵³ wspak sie obracają.

Precz krasomowce! Wywody na stronę!

A my gdzie w polu na słupie koronę

Zawieśmy złotą; jesli nie mędrszemu,

Niech ją da Szczęście przynamniej rętszemu⁵⁵⁴.

Pieśń IX⁵⁵⁵⁵⁵⁶

Nie porzucaj nadzieje,

Jakoć sie kolwiek dzieje:

Bo nie już⁵⁵⁷ słońce ostatnie⁵⁵⁸ zachodzi,

A po złej chwili piękny dzień przychodzi.

Patrzaj teraz na lasy,

Jako prze zimne czasy

Wszystkę swą krasę drzewa utraciły,

A śniegi pola wysoko przykryły.

Po chwili wiosna przyjdzie,

Ten śnieg z nienagła⁵⁵⁹ zéjdzie

A ziemia, skoro słońce jej zagrzeje,

W rozliczne barwy znowu sie odzieje.

Nic wiecznego na świecie:

Radość sie z troską plecie,

A kiedy jedna weźmie moc nawiętszą,

W ten czas masz ujźrzeć odmianę naprędszą.

Ale człowiek zhardzieje,

Gdy mu sie dobrze dzieje;

Więc też, kiedy go Fortuna⁵⁶⁰ omyli⁵⁶¹,

Wnet głowę zwiesi i powagę zmyli⁵⁶².

Lecz na szczęście wszelakie

Serce ma być jednakie;

Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,

To da, to weźmie, jako sie jej widzi.

Ty nie miej za stracone,

Co może być wrócone:

Siła Bóg może wywrócić w godzinie;

A kto mu kolwiek ufa, nie zaginie.

Pieśń X⁵⁶³⁵⁶⁴

Może kto ręką sławy dostać w boju,

Może wymową i rządem⁵⁶⁵ w pokoju;

Lecz jesli żona męża nie ozdobi,

Mąż prózno robi.

Kto z gospodarstwa, a kto zaś z wysługi

Zbierze pieniądze i z kupiectwa drugi,

Jesli sie żona nie przyłoży k temu,

Zginąć wszytkiemu.

Żona uczciwa ozdoba mężowi

I napewniejsza podpora domowi:

Na niej rząd wszystek; swego męża ona

Głowy korona.

Ona mężowym kłopotom zabiega⁵⁶⁶

I jego wczasu na wszystkim⁵⁶⁷ przestrzega;

Ona wywabić troskę umie z głowy

Słodkiemi słowy.

Ona dziateczki ojcowi podobne

Rodzi, skąd rostą⁵⁶⁸ pociechy osobne;

Ani już spadków upatrują krewni,

Dziedzica pewni.

Trzykroć szczęśliwy, któremu Ty zdarzysz

Ten związek, Panie; ale zły towarzysz⁵⁶⁹

Odejmie wszytko, że troski w pół wieka

Zgryzą człowieka.

Pieśń XI⁵⁷⁰⁵⁷¹

Stateczny⁵⁷² umysł pamiętaj zachować,

Jesli cię pocznie nieszczęście frasować;

Także i góry nie radzęć wylatać⁵⁷³,

Kiedy sie Szczęście z tobą imie⁵⁷⁴ bratać.

Śmierci podległy człowiecze cnotliwy,

Choć wszytek twój wiek będzie frasowliwy⁵⁷⁵,

Chocia też czasem, siedząc z przyjacioły,

Przy dobrym trunku strawisz dzień wesoły;

Tu przy ciekącym, przezornym⁵⁷⁶ strumieniu.

Każ stół gotować w jaworowym cieniu;

Każ wino nosić, póki beczka leje,

Póki wiek służy, a śmierć nie przyspieje⁵⁷⁷.

Postąpisz z włości⁵⁷⁸ drogo zapłaconych,

Postąpisz z dworu i gmachów złoconych;

A co zebrania⁵⁷⁹ twego kolwiek będzie,

To wszytko przyszły namiastek osiędzie⁵⁸⁰.

Bądź sie kto zacnym⁵⁸¹ rodził i bogatym,

Bądź niewolnikiem, u śmierci nic na tym;

Czyjkolwiek naprzód los wynidzie⁵⁸², wsiadaj,

Wieczny wygnańcze, ani więc odkładaj⁵⁸³.

Pieśń XII⁵⁸⁴⁵⁸⁵

Nie masz, i po drugi raz nie masz wątpliwości,

Żeby cnota miała być kiedy bez zazdrości:

Jako cień nieodstępny ciała naszladuje⁵⁸⁶,

Tak za cnotą w też tropy zazdrość postępuje.

Nie może jej blasku znieść ani pojźrzeć w oczy,

Boleje, że kto przed nią kiedy wysszej skoczy;

A iż baczy po sobie⁵⁸⁷, że sie wspinać prózno,

Tego ludziom uwłóczy⁵⁸⁸, w czym jest od nich rózno⁵⁸⁹.

Ale człowiek, który swe Pospolitej Rzeczy

Służby oddał, tej krzywdy nie ma mieć na pieczy⁵⁹⁰;

Dosyć na tym, kiedy praw⁵⁹¹, ani niesie wady;

Niechaj drugi boleje, niech sie spuka jady⁵⁹².

Cnota (tak jest bogata) nie może wziąć szkody⁵⁹³

Ani sie też ogląda na ludzkie nagrody;

Sama ona nagrodą i płacą jest sobie

I krom nabytych przypraw⁵⁹⁴ świetna w swej ozdobie.

A jesli komu droga otwarta do nieba,

Tym, co służą ojczyźnie. Wątpić nie potrzeba,

Że co im zazdrość ujmie, Bóg nagradzać będzie,

A cnota kiedykolwiek miejsce swe osiędzie⁵⁹⁵.

Pieśń XIII⁵⁹⁶⁵⁹⁷

Panu dzięki oddawajmy,

Jego łaskę wspominajmy,

Który hardym miesza rzeczy,

A skromne ma na swej pieczy.

On hardy, nieunoszony⁵⁹⁸,

On tyran północnej strony⁵⁹⁹,

Któremu, jako sam mniema,

Świat tak wielki równia nie ma,

Car moskiewski plac mężnemu

Puścił⁶⁰⁰ królowi polskiemu⁶⁰¹;

Nie oparł sie aż o lody

Niepławnej⁶⁰² północnej wody.

Granic i zamków budownych⁶⁰³

Odbieżał, i miast warownych;

Płatna to, kiedy o duszę⁶⁰⁴,

I sam go obmówić⁶⁰⁵ muszę.

Obróć swój koń prędkonogi,

Nieścigniony care⁶⁰⁶ drogi.

Chcesz być groźnym, a uciekasz;

Jesliś płochy⁶⁰⁷, hardzie nie każ⁶⁰⁸.

Teraz był czas porokować⁶⁰⁹,

Komu szłyk naprzód zdejmować⁶¹⁰;

Teraz sie było dowiadać,

Kto ma naprzód z konia spadać.

Bóg pomóż, królu jedyny

Szerokiej polskiej krainy;

Umiesz ty hardym dogodzić

Ani sie im dasz rozwodzić⁶¹¹.

Zdjąłeś maszkarę⁶¹² butnemu

Tyranowi moskiewskiemu;

Okazałeś, że nie kąsa,

Chocia to⁶¹³ porożem⁶¹⁴ wstrząsa.

W zamcech nadzieję pokładał,

Ale i tych prędko stradał.

Nie przyszło mu do odsieczy;

Głowy ostrzec⁶¹⁵ barziej k rzeczy⁶¹⁶.

Znowu tedy, skąd był wyszedł,

W ręce polskie Połock przyszedł,

Za powodem szczęśliwego

Stefana, króla polskiego.

Nie pomogły kule częste,

Zręby⁶¹⁷ mocne, baszty gęste:

Puściły żelazne brony⁶¹⁸.

A ty, królu niezmożony,

Nie tylko zamki budowne

I twierdze bierzesz warowne,

Ale co chwalniejsza⁶¹⁹ w tobie,

Jesteś silen i sam sobie⁶²⁰.

Nie puściłeś wódz gniewowi,

Łaskęś nieprzyjacielowi

Uczynił; masz i dzielnością,

Masz już nadeń⁶²¹ i ludzkością.

Zdrów bądź, królu niezwalczony.

Ciebie moje wdzięczne strony⁶²²

Nie zmilczą miedzy sławnemi

Bohatery walecznemi.

Pieśń XIV⁶²³⁶²⁴

Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie,

A ludzką sprawiedliwość⁶²⁵ w ręku trzymacie;

Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono

I zwierzchności nad stadem Bożym zwierzono,

Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi,

Żeście miejsca zasiedli Boże na ziemi,

Z którego macie nie tak swe własne rzeczy

Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy.

A wam więc nad mniejszemi zwierzchność jest dana,

Ale i sami macie nad sobą Pana,

Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić

Poczet macie; trudnoż tam krzywemu wynić.

Nie bierze ten Pan darów ani sie pyta,

Jesli kto chłop czyli sie grofem⁶²⁶ poczyta;

W siermiędze⁶²⁷ li go widzi, w złotych li głowach⁶²⁸,

Jesli namniej przewinił, być mu w okowach.

Więc ja podobno⁶²⁹ z mniejszym niebezpieczeństwem

Grzeszę, bo sam sie tracę swym wszeteczeństwem⁶³⁰;

Przełożonych występki miasta zgubiły

I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły.

Pieśń XV⁶³¹⁶³²

Nie zawżdy Apollo⁶³³ strzela,

Ale łuk z lutnią podziela;

Nie zawżdy Mars⁶³⁴ hufy wodzi,

Czasem też pod sieć ugodzi⁶³⁵.

Nie zawżdy grad z góry leci

Albo burza niebo szpeci;

Chmury czarne wiatr wojuje,

A pogoda następuje.

Takżeć słusze⁶³⁶ człowiekowi

Odejmać sie frasunkowi⁶³⁷,

A jako niewdzięczne⁶³⁸ brzemię

Uderzyć troski o ziemię⁶³⁹.

Cokolwiek raz przeminęło,

Niewrócony koniec wzięło,

A przyszły czas Bóg ma w mocy,

Pogrążony w twardej nocy⁶⁴⁰.

Dosyć na rozum człowieczy

Dzień dzisiejszy mieć na pieczy;

Ostatek na Boga wkładaj⁶⁴¹,

A dobrze żyć nie odkładaj.

Żyj dobrze, nie odkładając;

Bo dalszych czasów czekając,

Niepodobnym obyczajem⁶⁴²,

Nie począwszy żyć, przestajem.

Pieśń XVI⁶⁴³⁶⁴⁴

Nic po tych zbytnich potrawach, nic po tym

Śrebrze na służbie⁶⁴⁵ i obiciu złotym;

Nam k woli⁶⁴⁶, kędy róża pozno kwitnie

Nie szukaj zbytnie⁶⁴⁷.

Dobra-ć i miętka⁶⁴⁸, co ją najdzie wszędzie⁶⁴⁹;

A kiedy równe⁶⁵⁰ towarzystwo siędzie,

Prędka dobra myśl, a tym jeszcze chutniej⁶⁵¹,

Gdy nie bez lutniej.

Lutnia — wódz tańców i pieśni uczonych,

Lutnia — ochłoda myśli utrapionych:

Ta serce miękczy swym głosem przyjemnym

Bogom podziemnym⁶⁵².

Pieśń XVII⁶⁵³

Niegodzien tego ten świat zawikłany,

Aby miał na nim rozumem nadany⁶⁵⁴

Człowiek polegać, a swe szczęśliwości

Sadzić na jego płochej odmienności⁶⁵⁵.

Co ma ten żywot, na co by bezpiecznie

Człowiek mógł kazać⁶⁵⁶? Niedługo kóniecznie⁶⁵⁷

Doniesie czaszę⁶⁵⁸ pachołek do gęby,

A przedsię i w tym straci czasem zęby⁶⁵⁹.

Morze nie stoi nigdy, zawżdy płynie:

Teraz kędzierze⁶⁶⁰ nastrzępi, w godzinie

Dnem wzgórę stanie, a ogromne wały⁶⁶¹

Wysokich będą obłoków sięgały.

Cnota mój kompas⁶⁶², który nie w pół nocy,

Ale w pół zbytków bije. Niech sie smocy

I wszytko bydło Proteowe⁶⁶³ jeży,

Łódź moja przedsię swym pędem pobieży.

Pieśń XVIII⁶⁶⁴⁶⁶⁵

Ucieszna⁶⁶⁶ lutni, w której słodkie strony⁶⁶⁷

Bijąc, Amfijon⁶⁶⁸ kamień rozproszony

Zwabił na kupę, a z chętnej opoki

Wstał mur szeroki.

Niemowna⁶⁶⁹ przedtym ani ulubiona,

Dziś na wszytek świat wielce zalecona⁶⁷⁰,

Zaśpiewaj, co by trudnej⁶⁷¹ Bogumiły

Uszy lubiły.

Która jakoby źrzóbek⁶⁷² niełapany

Ani pasterzką ręką ugłaskany

Ucieka w pole, a pędęm człowieka

Mija z daleka.

Ty umiesz tygry, umiesz lasy wodzić

I bieg pochopnym⁶⁷³ strumieniom zagrodzić;

Tobie ustąpił stróż nieokrócony⁶⁷⁴

Piekielnej brony⁶⁷⁵,

Cerber⁶⁷⁶, chocia mu wściekły łeb nakrywa

Sto srogich wężów, a para smrodliwa

I sprosna piana ciecze miedzy zęby

Z trojakiej⁶⁷⁷ gęby.

Biedny Iksyjon, Tytyjus⁶⁷⁸ zmiękczony⁶⁷⁹,

Rozśmiał sie nie chcąc; i dzban osuszony

Stał chwilę, za czym⁶⁸⁰ cieszył twój rym drogi

Dziewki niebogi⁶⁸¹.

Niech Bogumiła srogość jadowitą

Złych panien słyszy i wody niesytą

Banię bezdenną, i pomstę nieskorą,

Którą źli biorą

Na drugim świecie. Bo co, prze żywego

Boga, już mogły uczynić gorszego?

Pomordowały, jędze niecnotliwe,

Męże właściwe⁶⁸².

Jedna z nich, wierna łożu małżeńskiemu⁶⁸³,

Przeciwko ojcu krzywoprzysiężnemu

Zacnie skłamała: panna czci⁶⁸⁴ bez końca

Pod kręgiem słońca.

Która: «Wstań — rzekła — wstań, mężu, by wieczny

Sen⁶⁸⁵ na cię nie padł, skądeś ty bezpieczny⁶⁸⁶;

Schroń sie przed ojcem i przed bezecnemi

Siostrami złemi,

Które jak lwice z głodu nieznośnego

Wpadwszy na stado, każda morzy⁶⁸⁷ swego;

Ja, litościwsza, ani cię chcę tykać,

Ani zamykać.

Mnie niechaj ojciec trzyma w pęcie srogim,

Żem lutość miała nad mężem ubogim;

Mnie niechaj zaśle⁶⁸⁸ w pogańskie narody

Przez morskie wody.

Idź, gdzie cię nogi i wiatry powiodą,

Za tą życzliwej ćmy⁶⁸⁹ nocnej pogodą⁶⁹⁰;

Idź zdrów, a skargę na mogiłę smętną

Włóż więc pamiętną⁶⁹¹».

Pieśń XIX⁶⁹²

Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy

Chciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy,

A starać sie, ponieważ musi zniszczeć ciało,

Aby imię przynamniej po nas tu zostało?

I szkoda zwać człowiekiem, kto bydlęce⁶⁹³ żyje,

Tkając⁶⁹⁴, lejąc w się wszytko, póki zstawa⁶⁹⁵ szyje;

Nie chciał nas Bóg położyć równo z bestyjami:

Dał nam rozum, dał mowę, a nikomu z nami.

Przeto chciejmy wziąć przed się⁶⁹⁶ myśli godne siebie,

Myśli ważne na ziemi, myśli ważne w niebie;

Służmy poczciwej⁶⁹⁷ sławie, a jako kto może,

Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże.

Komu dowcipu⁶⁹⁸ równo z wymową⁶⁹⁹ dostaje,

Niech szczepi miedzy ludźmi dobre obyczaje;

Niechaj czyni porządek, rozterkom zabiega⁷⁰⁰,

Praw ojczystych i pięknej swobody przestrzega.

A ty, coć Bóg dał siłę i serce⁷⁰¹ po temu,

Uderz sie⁷⁰² z poganinem, jako słusze⁷⁰³ cnemu;

Prostak⁷⁰⁴ to, który wojsko z wielkości szacuje:

Zwycięstwo liczby nie chce, męstwa potrzebuje.

Śmiałemu wszędy równo, a o wolność miłą

Godzi sie oprzeć⁷⁰⁵ by więc i ostatnią siłą;

Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem⁷⁰⁶,

Azaby go lepiej dał⁷⁰⁷ w cieniu darmo potem?

Pieśń XX⁷⁰⁸⁷⁰⁹

Jaką, rozumiesz, zazdrość zjednałeś sobie,

Zacny biskupie, w mojej małej osobie⁷¹⁰,

Żeś mię z domu wyciągnął w te dalsze strony

Od małych dziatek i od teskliwej⁷¹¹ żony?

Nie myśli-ć ona o tym, że ja przy tobie

Głowy nie ufrasuję by namniej sobie;

Że w twym pałacu mieszkam, że przy twym boku

Siadam; koń mój, sługa mój na twym obroku⁷¹².

Rychlej, niesposobnego⁷¹³ będąc świadom

Zdrowia mego, frasuje swe serce doma,

Żebych jakiej choroby nagłej nie użył⁷¹⁴,

Nie mając, kto by mi w tym jej sercem⁷¹⁵ służył.

Ciężar także domowy, społeczny nama⁷¹⁶,

Teraz w mej niebytności musi nieść sama,

Strzegąc w domu porządku, warując⁷¹⁷ szkody,

Dziatek lichych⁷¹⁸ pilnując, zakładów zgody⁷¹⁹.

Któż wie, jesli i tego przed sie nie bierze⁷²⁰

(Acz wątpić nie potrzeba o mojej wierze),

Że na świecie rodzą sie takowe zioła,

Których smak pamięć domu wygładza zgoła⁷²¹;

Że taka jest muzyka i takie strony⁷²²,

Których człowiek słuchając, już ani żony,

Ani dziatek nawiedzi⁷²³, ale w niewoli

Pod pany sromotnymi⁷²⁴ wiecznie trwać woli.

To i czego jest więcej, zawżdy w miłości

Serca trapi, chocia też zstawa⁷²⁵ ufności;

A ty nie bądź przyczyną, biskupie drogi,

Niczyjej, lubo słusznej, lub płonej⁷²⁶ trwogi.

Ale złącz, jakoś rozwiódł, bo acz oboje

Twój urząd niesie⁷²⁷, wszakże wyroki twoje

Na ludzkiej chęci wiszą⁷²⁸: i ja, i ona

Nie pragniewa do śmierci być rozdzielona⁷²⁹.

Pieśń XXI⁷³⁰⁷³¹

Srogie łańcuchy na swym sercu czuję;

Lecz to szczęściem szacuję⁷³²,

Żem jest tak pięknym sidłem ułowiony;

Wesoło żywę⁷³³, w trosce położony,

A w tym swoim wzdychaniu

Mam rozkosz⁷³⁴ przeciw⁷³⁵ ludzkiemu mniemaniu,

Oczy dziwnej piękności,

W których sie wszytki najdują wdzięczności⁷³⁶.

Dzień to błogosławiony,

Kiedym ja waszym sidłem upleciony⁷³⁷.

Pieśń XXII⁷³⁸⁷³⁹

Proszę, jesli sie z tobą co śpiewało,

Co by i ten rok, i dalej trwać miało,

Powiedz słowieński rym, o wielostrona⁷⁴⁰

Lutni złocona,

Mytyleńskiego mieszkańca⁷⁴¹ przed laty

Zabawo, który, choć w boju zębaty⁷⁴²,

Przedsię śrzód mieczów lub też nawę w biegu

Przybił do brzegu.

Muzy parnaskie i naleźcę wina⁷⁴³,

I Afrodytę, i z nią jejże syna⁷⁴⁴

I Lyka⁷⁴⁵ z czarnym włosem i czarnema

Śpiewał oczema,

O czci Febowa⁷⁴⁶ i stołów złoconych

Kraso niebieskich, o myśli strapionych

Wdzięczna ochłodo⁷⁴⁷, i mnie sprzyjaźliwąm⁷⁴⁸

Bądź, gdy cię wzywąm!

Pieśń XXIII⁷⁴⁹

Nie zawżdy, piękna Zofija,

Róża kwitnie i lelija;

Nie zawżdy człek będzie młody

Ani tej, co dziś, urody.

Czas ucieka jak woda,

A przy nim leci Pogoda⁷⁵⁰

Zebrawszy włosy na czoło:

Stąd jej łapaj, bo w tył goło.

Zima bywszy zejdzie snadnie⁷⁵¹;

Nam, gdy śniegiem włos przypadnie,

Już wiosna, już lato minie,

A ten z głowy mróz nie zginie.

Pieśń XXIV⁷⁵²⁷⁵³

Niezwykłym i nie leda⁷⁵⁴ piórem opatrzony

Polecę precz, poeta, ze dwojej⁷⁵⁵ złożony

Natury: ani ja już przebywać na ziemi

Więcej będę, a więtszy nad zazdrość, ludnemi

Miasty wzgardzę. On, w równym szcześciu urodzony,

On ja, jako mię zowiesz, wielce ulubiony

Mój Myszkowski⁷⁵⁶, nie umrę ani mię czarnemi

Styks⁷⁵⁷ niewesoła zamknie odnogami swemi.

Już mi skóra chropawa padnie⁷⁵⁸ na goleni,

Już mi w ptaka białego wierzch sie głowy mieni;

Po palcach wszędy nowe piórka sie puszczają,

A z ramion sążeniste skrzydła wyrastają.

Terazże nad Ikara⁷⁵⁹ prędszy przeważnego⁷⁶⁰

Puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego⁷⁶¹

I Syrty Cyrenejskie⁷⁶², Muzom poświęcony

Ptak, i pola zabiegłe⁷⁶³ za zimne Tryjony⁷⁶⁴.

O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie,

I róznego mieszkańcy świata Anglikowie,

Mnie Niemiec i waleczny Hiszpan, mnie poznają,

Którzy głęboki strumień Tybrowy pijają.

Niech przy próznym⁷⁶⁵ pogrzebie żadne narzekanie,

Żaden lament nie będzie ani uskarżanie:

Świec i dzwonów zaniechaj, i mar drogo słanych,

I głosem żałobliwym żołtarzów⁷⁶⁶ śpiewanych.

Przypisy:

1. tęgi (starop.) — wielki. [przypis redakcyjny]

2. O drukarza nie mówię (starop.) — o drukarzu nie mówię. [przypis redakcyjny]

3. zrozumiejcie — tu: porozumiejcie. [przypis redakcyjny]

4. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

5. intactis opulentior — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 24) noszącej tytuł Ad divites avaros (Do zachłannych bogaczy). Początek tej pieśni (incipit) stanowią słowa podane tu jako motto: „intactis opulentior”. [przypis redakcyjny]

6. byś — tu: choćbyś. [przypis redakcyjny]

7. gryfowie i mrówki — gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto. [przypis redakcyjny]

8. kopają (starop.) — kopią, wydobywają. [przypis redakcyjny]

9. rozwodzić coś — budować na ogromnej przestrzeni. [przypis redakcyjny]

10. morza kamieńmi zabudował — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze. [przypis redakcyjny]

11. jesli (starop.) — skoro. [przypis redakcyjny]

12. dyjamentowe goździe — stalowe gwoździe. [przypis redakcyjny]

13. Mus — bogini konieczności (łac. Necessitas). [przypis redakcyjny]

14. pożyć (strop.) — zniszczyć, pokonać. [przypis redakcyjny]

15. natwardszego (...) sęku (starop.) — ogromnej trudności (określenie przysłowiowe). [przypis redakcyjny]

16. Ani (...) wyswobodzisz (...), Ani (...) wyrwiesz — ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”. [przypis redakcyjny]

17. polnych Tatarów — koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego. [przypis redakcyjny]

18. kolasa (tu forma N. lp: kolesie) — wóz chłopski, ciężarowy. [przypis redakcyjny]

19. Lepszego rządu Gete grubi używają — lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów. [przypis redakcyjny]

20. niwa — tu: wydzielona część pola. [przypis redakcyjny]

21. nie mierzone — nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic. [przypis redakcyjny]

22. wolne zboża — dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność. [przypis redakcyjny]

23. niewinny (starop.; łac. innocens) — odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami. [przypis redakcyjny]

24. nędzny* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]

25. przestrzegać wczasu (starop.) — doglądać wygody. [przypis redakcyjny]

26. z każdej strony — tu: pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

27. męża rządzi (starop.) — rządzi mężem. [przypis redakcyjny]

28. gładki (starop.) — piękny, urodziwy. [przypis redakcyjny]

29. miłosnik (starop.) — zalotnik, kochanek. [przypis redakcyjny]

30. okrócić (starop.) — ukrócić, poskromić. [przypis redakcyjny]

31. krwie (starop. D. lp rodz. ż.) — krwi. [przypis edytorski]

32. objeździć swą wolą (...) nieokróconą (starop.) — powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę. [przypis redakcyjny]

33. cnota żywa — prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych). [przypis redakcyjny]

34. nie życzemy (starop.) — nie sprzyjamy. [przypis redakcyjny]

35. toż (starop.) — dopiero wtedy. [przypis redakcyjny]

36. Przez spary (...) patrza urząd tępy (starop.) — opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce”. [przypis redakcyjny]

37. zbyteczny* (starop.) — nadmierny. [przypis redakcyjny]

38. przesadzony (starop.) — nadmiernie wypełniony. [przypis redakcyjny]

39. bywały (tu forma lm: bywali) — doświadczony; por. wyraz pokr.: bywalec. [przypis redakcyjny]

40. jako wielki — cały wielki. [przypis redakcyjny]

41. Mir (...) wypowiedział (starop.) — zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się” wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę. [przypis redakcyjny]

42. dostępować skały (starop.) — zbliżać się do skały. [przypis redakcyjny]

43. spólny skarb (starop.) — wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków. [przypis redakcyjny]

44. pospolity (starop.) — powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita. [przypis redakcyjny]

45. żądze (starop. D. lp) — żądzy. [przypis redakcyjny]

46. pieszczota* (starop.) — wygodnictwo, zniewieściałość. [przypis redakcyjny]

47. jachać (starop.) — jechać. [przypis redakcyjny]

48. kufla świadomy — znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. [przypis redakcyjny]

49. karty pisane — malowane, służące do gry. [przypis redakcyjny]

50. przybywa-ć mu — przybywa ci mu, czyli: bogaci się. [przypis redakcyjny]

51. rzkomo (starop.) — rzekomo, pozornie. [przypis redakcyjny]

52. Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu (starop.) — zawsze czegoś brakuje majątkowi, którego nie przybywa (inne rozumienie: zawsze czegoś brak, by zostać prawdziwym panem). [przypis redakcyjny]

53. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

54. serce roście patrząc — serce rośnie, gdy się patrzy (inne znaczenie daw. imiesłowu). [przypis redakcyjny]

55. mało przed tym (starop.) — niedawno. [przypis redakcyjny]

56. wysszej — wyżej. [przypis edytorski]

57. Śnieg (...) wysszej łokcia leżał — warstwa śniegu była grubsza niż na łokieć, tj. ok. 60 cm. [przypis edytorski]

58. zbieżał (starop.) — przejechał. [przypis redakcyjny]

59. prawie (starop.) — naprawdę, prawdziwie. [przypis redakcyjny]

60. omyślać (starop.; tu forma 3 os. lm: omyślają) — obmyślać, projektować. [przypis redakcyjny]

61. grunt wesela prawego — podstawa prawdziwej radości. [przypis redakcyjny]

62. Kiedy człowiek sumnienia całego — kiedy człowiek ma czyste sumienie. [przypis redakcyjny]

63. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

64. rada — myśl, postanowienie, zamiar. [przypis redakcyjny]

65. na swobodzie — tu: wolny od trosk. [przypis redakcyjny]

66. chłodnik chróściany — altana z gałęzi. [przypis redakcyjny]

67. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

68. pisany (starop.) — malowany, wzorzysty. [przypis redakcyjny]

69. jakokolwiek — wszystko jedno jak. [przypis redakcyjny]

70. przymkni sie (starop.) — przybliż się. [przypis redakcyjny]

71. przedsię (starop.) — mimo to. [przypis redakcyjny]

72. spełna (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]

73. zmiękczyć — sprawić, że ktoś stanie się skłonny do ustępstw. [przypis redakcyjny]

74. nastateczniejszy — najbardziej stały, poważny. [przypis redakcyjny]

75. tajemna rada — tajne zamysły. [przypis redakcyjny]

76. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

77. Złota to strzała (...) była — w mit. gr. złota i ostra strzała Amora wzbudzała miłość, a tępa strzała gasiła miłość. [przypis redakcyjny]

78. krom wszego (starop.) — bez żadnego. [przypis redakcyjny]

79. niepochybny (starop.) — nie chybiający celu. [przypis redakcyjny]

80. by (starop.) — choćby. [przypis redakcyjny]

81. znał po tobie — doznał od ciebie. [przypis redakcyjny]

82. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

83. Byś dobrze i Sybillę laty przerównała — choćbyś nawet przewyższyła wiekiem Sybillę (starożytną wieszczkę słynną z długowieczności). [przypis redakcyjny]

84. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

85. nie dostawać (starop.) — brakować. [przypis redakcyjny]

86. siła (starop.) — dużo. [przypis redakcyjny]

87. ujął chciwości — poskromił chciwość. [przypis redakcyjny]

88. Król macedoński — Aleksander Wielki (356–323 r. p.n.e.), król macedoński, w kolejnych wyprawach zajął Persję, Egipt, Babilon i wiele innych ziem. Symbol wodza nieustraszonego i chciwego wciąż nowych zdobyczy. [przypis redakcyjny]

89. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]

90. Ani zborguje, byś wyciągnął długi — nie poczeka, aż ściągniesz należności od dłużników. [przypis redakcyjny]

91. przedsię (starop.) — przecież. [przypis redakcyjny]

92. piecza (daw.) — staranie (o coś). [przypis redakcyjny]

93. zostoi — ostanie się, zostanie. [przypis redakcyjny]

94. sklep (starop.) — piwnica. [przypis redakcyjny]

95. niedobyty (starop.) — nie do zdobycia. [przypis redakcyjny]

96. Puści (...) nity — rozpadnie się, nie przetrwa; nity: gwoździe. [przypis redakcyjny]

97. Ks. 1, Pieśń VI — Pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 27, w. 13–64) noszącej tytuł Ad Galateam (Do Galatei). [przypis redakcyjny]

98. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

99. droga — tu: podróż, wyjazd. [przypis redakcyjny]

100. pohaniec — poganin, niechrześcijanin; tu: chodzi o Turków i Tatarów. [przypis redakcyjny]

101. w gruncie — od podstaw. [przypis redakcyjny]

102. biednej Europie — w mit. gr. królewna Europa została porwana przez Jowisza, który przybrał postać byka (u Kochanowskiego woła). [przypis redakcyjny]

103. wołu chciała przysieść mało (starop.) — chciała na krótko usiąść na wołu. [przypis redakcyjny]

104. sie z nienagła przymknął (starop.) — powoli się zbliżył. [przypis redakcyjny]

105. zbyć (starop.) — stracić. [przypis redakcyjny]

106. sprawy (starop.) — uczynki. [przypis redakcyjny]

107. na jawiż płaczę swej lekkości — na jawie opłakuję swą lekkomyślność (w niektórych komentarzach: hańbę). [przypis redakcyjny]

108. krom winności (starop.) — bez winy. [przypis redakcyjny]

109. wrota kościane — w mit. gr. i rzym. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. [przypis redakcyjny]

110. by (starop.) — gdyby. [przypis redakcyjny]

111. przypadnie — pokryje się. [przypis redakcyjny]

112. zupełnemu — pełnemu, jędrnemu (w niektórych komentarzach: doskonałemu). [przypis redakcyjny]

113. krasa (daw.) — piękność. [przypis redakcyjny]

114. ci przyciska — nalega, naciska na ciebie. [przypis redakcyjny]

115. Strzyma cię (...) Jedlina i pas — utrzyma cię jedlina i przepaska (odwołanie do znanych z antyku sposobów popełniania samobójstwa przez kobiety). [przypis redakcyjny]

116. w cale (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]

117. winna bywszy — tu: będąc godna. [przypis redakcyjny]

118. Ks. 1, Pieśń VII — pieśń oparta na motywach z poezji Petrarki, a także elegików rzym. (Propercjusza, Tibullusa, Owidiusza). [przypis redakcyjny]

119. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

120. w tej mierze — w tej sytuacji. [przypis redakcyjny]

121. dobra myśl — pogoda ducha, wesołość. [przypis redakcyjny]

122. wszech piękniejsza / Co ich kolwiek... — piękniejsza od wszystkich, co ich... [przypis redakcyjny]

123. zarza (starop.) — zorza. [przypis edytorski]

124. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]

125. nieznacznie* (starop.) — będąc niewidoczne. [przypis redakcyjny]

126. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis redakcyjny]

127. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

128. Ks. 1, Pieśń VIII — Pieśń oparta na motywach z rzym. elegii miłosnej (Propercjusz), a także poezji Petrarki. [przypis redakcyjny]

129. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

130. Bożeć pośli (starop.) — niech ci Bóg ześle. [przypis redakcyjny]

131. jako żywo (starop.) — zawsze, póki żyję. [przypis redakcyjny]

132. przejźrzał od wieku — przewidział, postanowił, przeznaczył przed wiekami. [przypis redakcyjny]

133. zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła — nie przyniosła ujmy. [przypis redakcyjny]

134. szmarakiem złoto sie dwoi — dzięki szmaragdowi oprawionemu w złoto podwaja ono swą piękność lub wartość (podobnie ciało zyskuje dzięki pięknej duszy; zob. w. 8). [przypis redakcyjny]

135. Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł... — Jestem szczęśliwym człowiekiem! Obym mógł... [przypis redakcyjny]

136. błędny — taki, po którym się błądzi. [przypis redakcyjny]

137. sobie być radzi — zabawić się, weselić się wspólnie. [przypis redakcyjny]

138. gęśli (a. gęśle) — instrument smyczkowy, zazwyczaj dwu- lub trzystrunowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec w kształcie owalnego pudła z krótką szyjką. [przypis redakcyjny]

139. lutnia — instrument szarpany, posiadający od 6 do 16 strun, znany od starożytności, w renesansie również symbol sztuki poetyckiej; tu daw. forma B.lp: lutnią, dziś: lutnię. [przypis redakcyjny]

140. szafuj gotowym — rozporządzaj tym, co posiadasz; może w znaczeniu: pieniędzmi (por. wyraz pokrewny: gotówka). [przypis redakcyjny]

141. Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

142. niech kona — tu: niech dokona; niech doprowadzi do skutku. [przypis redakcyjny]

143. siedziem w jej prawie (starop.) — podlegamy jej prawom, znajdujemy się pod jej władzą. [przypis redakcyjny]

144. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

145. stojąc (starop. forma imiesł.) — stojący. [przypis redakcyjny]

146. z przejźrzenia (starop.) — z postanowienia, z przeznaczenia. [przypis redakcyjny]

147. szczęście stateczne (starop.) — niezmienny los. [przypis redakcyjny]

148. spuścić — tu: oddać; tu forma 1 os. lp cz. przysz.: spuszczę. [przypis redakcyjny]

149. chudoba (starop.) — skromny dobytek, ubóstwo. [przypis redakcyjny]

150. przenajdować — zjednywać. [przypis redakcyjny]

151. bezpiecznym sercem (starop.) — z sercem wolnym od obaw, z poczuciem bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

152. w równej fuście — w niewielkim okręcie. [przypis redakcyjny]

153. Ks. 1, Pieśń X — początek pieśni jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa); parafraza całości — Ks. 2, Pieśń XXIII; por. też Carmina I 12. [przypis redakcyjny]

154. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

155. odziać pióry — pokryć piórami. [przypis redakcyjny]

156. wrotny — wracający. [przypis redakcyjny]

157. krąg odmiennej światłości — przen. księżyc. [przypis redakcyjny]

158. sprawca żyzności — Diana, bogini księżyca, była też boginią płodności i urodzaju. [przypis redakcyjny]

159. prze Bóg, a na jawi, / Czy mię sen bawi? (starop.) — na Boga, czy to jawa, czy też zwodzi mnie sen? [przypis redakcyjny]

160. Lech Słowianin — nawiązanie do legendarnego władcy Polski umieszczonego tu w niebie. [przypis redakcyjny]

161. Krok — Krak, Krakus, legendarny założyciel Krakowa. [przypis redakcyjny]

162. fortelny Przemysł — przebiegły Przemysław (Lestko I), przedhistoryczny polski książę, według legendy pokonał wojska Aleksandra Wielkiego umieszczając na drzewach malowane tarcze, ku którym zwabił żołnierzy wroga. [przypis redakcyjny]

163. ten, co dostał trefunkiem korony — Lestko II wygrał wyścig jeździecki po koronę, mimo że jego przeciwnik wyłożył trasę biegu żelaznymi kolcami. [przypis redakcyjny]

164. Biegł zawód drogi — biegł w zawody o cenną (drogą) rzecz. [przypis redakcyjny]

165. Zemowit — Siemowit, syn Piasta, legendarnego założyciela dynastii. [przypis redakcyjny]

166. Miecław — chodzi o Mieszka I. [przypis redakcyjny]

167. zakon (daw.) — prawo. [przypis redakcyjny]

168. mężne Bolesławy — chodzi o Bolesława Chrobrego i Krzywoustego, może również Śmiałego. [przypis redakcyjny]

169. serce wzięła — nabrała serca, odwagi. [przypis redakcyjny]

170. zakonnik święty — Kazimierz I Odnowiciel, zwany też Mnichem. [przypis redakcyjny]

171. dwa Leszczkowie — dwóch Leszków: Leszek Biały i Leszek Czarny. [przypis redakcyjny]

172. król wzrostem mały — Władysław Łokietek. [przypis redakcyjny]

173. dwu Kazimierzu (daw. forma B.)— dwóch Kazimierzy: Kazimierza Wielkiego i Kazimierza Jagiellończyka. [przypis redakcyjny]

174. Władysław — chodzi o Władysława Warneńczyka. [przypis redakcyjny]

175. Sygmunt — Zygmunt (Zygmunt I Stary). [przypis redakcyjny]

176. ten, co po was — następca tronu, Zygmunt II August. [przypis redakcyjny]

177. Niechaj (...) zwierzonego nie wzdawa opieku — niech nie oddaje powierzonej mu odpowiedzialności. [przypis redakcyjny]

178. Ks. 1, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 23) noszącej tytuł Ad Chloen meretricem fugientem se (Do hetery Chloe stroniącej od poety). [przypis redakcyjny]

179. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

180. Neto — Neta to dawne zdrobnienie od Agnieszka; u Horacego: Chloe. [przypis redakcyjny]

181. nie tykana — pozostająca dziewicą. [przypis redakcyjny]

182. obłąkany* (starop.) — zabłąkany. [przypis redakcyjny]

183. ustronny — odludny, niedostępny. [przypis redakcyjny]

184. postrachy płonne — nieuzasadniony strach. [przypis redakcyjny]

185. kiedy — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

186. sie (...) przygodzić (starop.) — przydać się. [przypis redakcyjny]

187. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

188. nieprawie (starop.) — nie bardzo, niezupełnie. [przypis redakcyjny]

189. tuszyć (starop.) — spodziewać się, przeczuwać. [przypis redakcyjny]

190. snadź (starop.) — może, chyba. [przypis redakcyjny]

191. złe szczęście — zły los. [przypis redakcyjny]

192. winnica — tu: alegoria kobiety, ciała kobiecego. [przypis redakcyjny]

193. gody — tu: szczęście. [przypis redakcyjny]

194. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]

195. jeno (...) nie (starop.) — niemal. [przypis redakcyjny]

196. przechować — tu: strawić (tj. przechować w żołądku). [przypis redakcyjny]

197. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

198. nad zwyczaj tych czasów — inaczej niż zwykle (bywa) w tych czasach. [przypis redakcyjny]

199. Pan świętobliwy — król Zygmunt August. [przypis redakcyjny]

200. równia (starop.) — równego. [przypis redakcyjny]

201. jako — od czas gdy. [przypis redakcyjny]

202. pohaniec — poganin (zob. Ks. 1, Pieśń VII, w. 9). [przypis redakcyjny]

203. Starodub — warownia zdobyta w roku 1535 przez Jana Tarnowskiego podczas walk z Moskwą. [przypis redakcyjny]

204. lud (...) zwierzony — powierzoną sobie załogę. [przypis redakcyjny]

205. stus — cios, uderzenie. W strofie tej jest mowa prawdopodobnie o bitwie pod Orszą z roku 1514. [przypis redakcyjny]

206. Niepr — Dniepr. [przypis redakcyjny]

207. miecąc na ostrowy — miotając na wyspy. [przypis redakcyjny]

208. na ledzie (starop. N. lp) — na lodzie. [przypis redakcyjny]

209. granic (...) ujedzie (starop.) — wtargnie w nasze granice. [przypis redakcyjny]

210. Ks. 1, Pieśń XIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 9) noszącej tytuł Ad Thaliarchum (Do Taliarcha). [przypis redakcyjny]

211. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

212. z pułnocy — daw. ortografia; dziś: z północy. [przypis edytorski]

213. Nam nie lza, jedno (starop.) — jedyne, co możemy zrobić to. [przypis redakcyjny]

214. w godzinie — w jednej chwili. [przypis redakcyjny]

215. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]

216. Niechaj nie schodzi cało, / Coć sie do rąk dostało — bierz, co ci wpadło w ręce. [przypis redakcyjny]

217. ślubić — zaręczyć. [przypis redakcyjny]

218. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

219. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

220. Nie za staraniem ani prze mą sprawę — bez mojego udziału; nie wskutek moich starań. [przypis redakcyjny]

221. po tobie znam taką postawę — doznaję od ciebie takiego zachowania się. [przypis redakcyjny]

222. poczytać — zaliczyć. [przypis redakcyjny]

223. licho — nieszczęście (licho to liczba nieparzysta; miała ona przynosić nieszczęście). [przypis redakcyjny]

224. dobre wodzi (starop.) — dobrze powodzi. [przypis redakcyjny]

225. trudno naleźć masz (starop.) — nie znajdziesz. [przypis redakcyjny]

226. gładkość (starop.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]

227. padnie — zachodzi. [przypis redakcyjny]

228. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

229. czas (...) ostatniej potrzebie — godzina śmierci. [przypis redakcyjny]

230. Ks. 1, Pieśń XVI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 1, w. 5–48) noszącej tytuł Ad chorum virginum et puerorum (Do chóru dziewcząt i chłopców). [przypis redakcyjny]

231. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

232. dobrą sławą nie da naprzód nikomu — nie da się wyprzedzić nikomu, gdy chodzi o dobre imię. [przypis redakcyjny]

233. kto bądź, ten bądź — wszystko jedno, kto. [przypis redakcyjny]

234. poima (starop. forma 3 os. lp, cz. przysz.) — pojmie, zabierze (por. imać się czego). [przypis redakcyjny]

235. Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły — aluzja do miecza Damoklesa: Damokles, ulubieniec Dionizjosa, tyrana Syrakuz (405–367 r. p.n.e.), gdy zazdrościł władcy szczęśliwego losu został posadzony pod mieczem zawieszonym na końskim włosie, by mógł wczuć się w sytuację władcy w każdej chwili narażonego na nieszczęście. [przypis redakcyjny]

236. sen przyjmie — sprowadzi sen. [przypis redakcyjny]

237. miarkować (daw.) — ograniczać, powściągać. [przypis redakcyjny]

238. na wodzie zamki budują — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze (zob. też Ks. 1, Pieśń I). [przypis redakcyjny]

239. pchać sie — wypędzić się, wypchnąć się. [przypis redakcyjny]

240. budowny — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

241. serdeczna rana — tu: niepokój, lęk. [przypis redakcyjny]

242. przecz mam zajźrzeć — dlaczego mam zazdrościć. [przypis redakcyjny]

243. Ks.1, Pieśń XVII — pieśń jest oparta na motywach listu Penelopy do Ulissesa z Heroid Owidiusza. Wprowadzająca strofa pierwsza jest oryginalna. [przypis redakcyjny]

244. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

245. Słońce (...) padło — słońce zaszło; zapadło za horyzont. [przypis redakcyjny]

246. mało (starop.) — trochę. [przypis redakcyjny]

247. lato (daw.) — rok. [przypis redakcyjny]

248. Fortuna (...) zajźrzała — los pozazdrościł. [przypis redakcyjny]

249. cudzołożnik — chodzi tu o Parysa, który porwał Helenę, co stało się przyczyną wojny trojańskiej; z tej wojny wracał przez 10 lat Ulisses, na którego czeka skarżąca się tutaj Penelopa. [przypis redakcyjny]

250. uszłabych była (starop.) — uniknęłabym. [przypis redakcyjny]

251. przed którą prawie — z powodu której całkiem. [przypis redakcyjny]

252. schną dziś moje kości — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty), utratę sił z nią związaną. [przypis redakcyjny]

253. zbyć (tu: 3 os. lp: zbędzie) — stracić. [przypis redakcyjny]

254. na rózdze — na gałęzi. [przypis redakcyjny]

255. po swe wszytkie czasy — przez całe swoje życie. [przypis redakcyjny]

256. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

257. chronię sie ludzi — chronię się przed ludźmi; unikam ludzi. [przypis redakcyjny]

258. wżdy (starop.) — przynajmniej. [przypis redakcyjny]

259. gorzej sądzić — spodziewa się czegoś złego. [przypis redakcyjny]

260. troszczyć (starop.) — martwić, niepokoić, trapić; troszczą mię: trapią mnie. [przypis redakcyjny]

261. poruczać (starop.) — oddawać pod opiekę, polecać. [przypis redakcyjny]

262. łacno (starop.) — bez trudu, łatwo. [przypis redakcyjny]

263. podobno — być może. [przypis redakcyjny]

264. ostatnie (starop.) — ostatecznie. [przypis redakcyjny]

265. usilny — tu: silny, natarczywy. [przypis redakcyjny]

266. że wrychle stanie — żeby rychło (szybko) stanął. [przypis redakcyjny]

267. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

268. Czołem za cześć — zwrot oznaczający pożegnanie i podziękowanie (tutaj: za ucztę). [przypis redakcyjny]

269. przezdzięki (starop.) — wbrew mojej woli, gwałtem. [przypis redakcyjny]

270. przemierzły — wstrętny, budzący odrazę, obrzydliwy. [przypis redakcyjny]

271. być — by ci. [przypis redakcyjny]

272. miecesz — miotasz, potrząsasz. [przypis edytorski]

273. Wyciskałeś talerze, wyciskasz (...) stołki — rzucałeś talerzami, rzucasz stołkami. [przypis redakcyjny]

274. Zdrowie rad mam od ciebie — z przyjemnością przyjmuję twój toast za zdrowie. [przypis redakcyjny]

275. Dajęć przodek — przyznaję ci pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]

276. usiec (tu: 2 os. lp cz. przysz.: usieczesz) — pokonać. [przypis redakcyjny]

277. jesli — tu: czy. [przypis redakcyjny]

278. czestować — okazywać cześć. [przypis redakcyjny]

279. dobra wola (tu: daw. B. lp. dobrą wolą) — swoboda. [przypis redakcyjny]

280. po niewoli — wbrew swojej woli. [przypis redakcyjny]

281. skwarna — środek wymiotny podawany ptakom myśliwskim. [przypis redakcyjny]

282. Ja nie będę gonił — w domyśle: jak ptak myśliwski, któremu podano skwarnę. [przypis redakcyjny]

283. piwa (...) zronił — zwymiotował piwo. [przypis redakcyjny]

284. przedsię — przecież. [przypis redakcyjny]

285. niemyśliw — nie lubiący polowania. [przypis redakcyjny]

286. szperki niedopiekłe — niedopieczone kawałki wysmażonej słoniny (skwarki). [przypis redakcyjny]

287. głodzić (tu: 3 os. lm: głodzą) — tu: gryźć. [przypis redakcyjny]

288. co im krzywo — co im zawiniło. [przypis redakcyjny]

289. Rado by (...) z mozgu oszalało — na pewno zwariuje. [przypis redakcyjny]

290. bez wici — bez uprzedzenia. [przypis redakcyjny]

291. Porwoniście (...) śmierci — niech was śmierć porwie. [przypis redakcyjny]

292. Do tylam was rozwadzał — Tak długo rodzielałem was, bijących (wadzących) się. [przypis redakcyjny]

293. mnie tam na tym mało — mnie to nie obchodzi, mało mi na tym zależy. [przypis redakcyjny]

294. arkabuz — strzelba. [przypis redakcyjny]

295. go nalewaj — nalewaj piwa (czy też innego trunku). [przypis redakcyjny]

296. nieżaden (starop.; tu N. lp: nieżadnym) — niebrzydki. [przypis redakcyjny]

297. Chciejże pomnieć, a dobrze baczyć, namilejsza!; W czerwonej czapce chodził — tytuły pieśni popularnych w czasach Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

298. dyszkant — głos chłopięcy. [przypis redakcyjny]

299. wagant (od łac. vago, vagare: błądzić) — głos pośredni między altem i tenorem, „błądzący” po pijacku; opis całego tego chóru jest wyraźnie groteskowy. [przypis redakcyjny]

300. ali (starop.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

301. krom klątwy — bez przekleństwa. [przypis redakcyjny]

302. snadnie sie dopije — łatwo (skutecznie) się upije (a. zapije). [przypis redakcyjny]

303. Ks. 1, Pieśń XIX — pieśń zawiera motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 25, III 15, IV 13; epody 8 i 12). [przypis redakcyjny]

304. ale mało — choć przez chwilę. [przypis redakcyjny]

305. tobą szali, a ty sie nie czujesz — oszukuje cię, a ty nie dostrzegasz, jak jest z tobą naprawdę. [przypis redakcyjny]

306. Popatrz miedzy szoty prawdziwszej roboty — poszukaj między kupcami bardziej prawdomównego wyrobu, tj. lustra („szot” od „Szkot”; Szkoci byli znani w Polsce jako kupcy). [przypis redakcyjny]

307. płeć — daw. cera. [przypis redakcyjny]

308. nieprawie (starop.) — nie całkiem. [przypis redakcyjny]

309. uchyl gęby — otwórz usta („gęba” nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). [przypis redakcyjny]

310. snadnie — łatwo. [przypis redakcyjny]

311. lat (...) / Mamkać nie ukradnie — zwrot różnie tłumaczony: „nie ujmie ci lat to, że młodą osobę przedstawisz jako swoją mamkę” (L. Ślękowa); „niełatwo mamce mówić, że masz mniej lat” (T. Sinko). [przypis redakcyjny]

312. karby — zmarszczki. [przypis redakcyjny]

313. weneckie farby — luksusowe kosmetyki sprowadzane z Wenecji. [przypis redakcyjny]

314. mi się nie udała — nie spodobała mi się. [przypis redakcyjny]

315. młodym przyganiać — współzawodniczyć z młodymi. [przypis redakcyjny]

316. A to za krzywdę biorą twoje lata — będąc już w takim wieku, wyrządzasz sobie (ściślej: swojemu wiekowi) krzywdę. [przypis redakcyjny]

317. Nie przeciw sie — nie naśladuj, nie chciej dorównać. [przypis redakcyjny]

318. poprzestać świata — wyrzec się świata. [przypis redakcyjny]

319. cudniej* — bardziej stosownie (inny odcień znaczeniowy niż dzisiaj). [przypis redakcyjny]

320. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

321. przypij każdy swemu — w domyśle: sąsiadowi. [przypis redakcyjny]

322. Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa — niech nikt nie mówi o sobie, jakby był wielkim panem. [przypis redakcyjny]

323. powagi używa — pokazuje, jaki jest ważny. [przypis redakcyjny]

324. z rejestru — według ścisłych reguł zachowania się. [przypis redakcyjny]

325. statek (starop.) — powaga, stateczność. [przypis redakcyjny]

326. Przedsię do mnie — no, chodźcie do mnie (lub: pijcie do mnie). [przypis redakcyjny]

327. drudzy, co macie pogodę — inni, którzy macie okazję, sposobność. [przypis redakcyjny]

328. Każdy swojej — w domyśle: towarzyszce, kobiecie. [przypis redakcyjny]

329. Kto sie długo na dobrą myśl bierze — jeśli ktoś długo zbiera się do zabawy. [przypis redakcyjny]

330. o jutrze — jutro. [przypis redakcyjny]

331. niechaj próznej rady — zaniechaj niepotrzebnych myśli. [przypis redakcyjny]

332. odmyślił — przemyślał. [przypis redakcyjny]

333. Ks. 1, Pieśń XXI — skarga zakochanego pod drzwiami dziewczyny nawiązująca do popularnego w starożytności i renesansie gatunku paraklausithyron (utwory Horacego, Tibullusa, Owidiusza, Propercjusza, Katullusa). [przypis redakcyjny]

334. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

335. sam (starop.) — tutaj. [przypis redakcyjny]

336. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]

337. czartu porwano (starop.) — popularne przekleństwo: niech czart porwie. [przypis redakcyjny]

338. hardość — wyniosłość, zuchwałość. [przypis redakcyjny]

339. Gładkość wprawdzie (...) ale dzierżą obyczaje — sens fragmentu: uroda sprawia, że człowiek się zakochuje (staje się sługą miłości), ale miłość utrzymuje się dzięki zasadom. [przypis redakcyjny]

340. nieumowny — taki, z którym trudno się dogadać; nieubłagany. [przypis redakcyjny]

341. Amfijonowa lutnia — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował. [przypis redakcyjny]

342. chutnie (starop.) — chętnie, ochoczo; może też znaczyć: szybko. [przypis redakcyjny]

343. niezwyczajny — niezwykły lub nienawykły do czegoś; tu: o skałach nienawykłych do samodzielnego poruszania się. [przypis redakcyjny]

344. Orfeowych strón słuchały — Orfeusz: w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. [przypis redakcyjny]

345. pieśni (...) / Zjęły bogi — pieśni przejęły, wpłynęły na bogów. [przypis redakcyjny]

346. Czarci panią zaś porwali — przykład chrystianizacji opowieści mitologicznych. [przypis redakcyjny]

347. Czekać (...) było — trzeba było czekać. [przypis redakcyjny]

348. bić w stróny — uderzać w struny (lutni). [przypis redakcyjny]

349. więniec (...) / Niechaj wisi — zwyczaj wieszania wieńca na drzwiach ukochanej po bezskutecznym nocnym czuwaniu nie był raczej znany polskiej obyczajowości i został tu przejęty ze staroż. paraklausithyronów. [przypis redakcyjny]

350. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

351. prózno (...) masz — nie powinieneś. [przypis redakcyjny]

352. wetować (starop. czas. łączy się z D.: czego?) — odzyskać (z B.: co?). [przypis redakcyjny]

353. łacno (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

354. szkoda głowy psować (starop.) — szkoda zawracać sobie tym głowę. [przypis redakcyjny]

355. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

356. dowcip (starop.) — tu: być może chodzi o sprytne ukrywanie uczuć (dowcip jako fortel, zdolność kombinowania, pomysłowość). [przypis redakcyjny]

357. Ks. 1, Pieśń XXIII — kolejna pieśń o oczekiwaniu u drzwi ukochanej (zob. Ks.1, Pieśń XXI) oparta na motywach z poezji Katulla i elegików rzymskich. [przypis redakcyjny]

358. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

359. mieć po woli (starop.) — mieć w swojej mocy. [przypis redakcyjny]

360. za raz (starop.) — za jednym razem. [przypis redakcyjny]

361. bezpiecznie (...) głupstwo zadać — bez obawy, że się pomyli, zarzucić głupotę. [przypis redakcyjny]

362. bacząc (forma starop.) — chociaż zauważyłem. [przypis redakcyjny]

363. stateczność (a. statek*) — wierność, stałość. [przypis redakcyjny]

364. niebaczny (starop.) — niewdzięczny. [przypis redakcyjny]

365. świadomy (starop.) — będący świadkiem. [przypis redakcyjny]

366. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

367. Dosyć na dniu ma statek (...) ostatek — sens fragmentu: wystarczy już powagi w tym dniu, ostatek czasu poświęćmy zabawie. [przypis redakcyjny]

368. tu przymówki prazen (starop.) — tu (czyli na ziemi) wolny od napiętnowania. [przypis redakcyjny]

369. błędy (starop.) — głupstwa, sprawy niewarte zachodu. [przypis redakcyjny]

370. chłop — tu: mężczyzna, człowiek. [przypis redakcyjny]

371. rozciskać — rozrzucić (por. ciskać: rzucać). [przypis redakcyjny]

372. płony (starop.) — płonny, zbyteczny, daremny. [przypis redakcyjny]

373. szatanowi zlecone (przen.) — przeklęte. [przypis redakcyjny]

374. uprzątnąwszy głowę — wyprowadziwszy się z głowy. [przypis redakcyjny]

375. skrzynię Fokarowę — skrzynię Fokarów; chodzi o bankierską rodzinę Fuggerów. [przypis redakcyjny]

376. Ks. 1, Pieśń XXV — skarga furty skierowana do pięknej dziewczyny; klasyczny przykład gatunku zwanego paraklausithyron, którego realizacje pojawiały się już wyżej w Ks. 1, Pieśni XXI i Pieśni XXIII. Pieśń nawiązuje do elegii (I, 16) Propercjusza (do w. 25 stanowi naśladowanie, a dalej przekład). [przypis redakcyjny]

377. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

378. użałować się (starop.) — ulitować się. [przypis redakcyjny]

379. niewczasy (starop.) — niewyspanie, przemęczenie, niewygody. [przypis redakcyjny]

380. dobrze (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

381. jednak — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

382. dokonać (starop.) — dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). [przypis redakcyjny]

383. Abych (...) okrutnych razów nie podjęła — żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. [przypis redakcyjny]

384. nie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby — nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. [przypis redakcyjny]

385. wrzeciądz (daw.) — zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. [przypis redakcyjny]

386. młotek — chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. [przypis redakcyjny]

387. głowica — rękojeść broni. [przypis redakcyjny]

388. na jaki żywot sie udała — jaki rodzaj życia wybrała. [przypis redakcyjny]

389. na zęby ją wzięli — zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki”). [przypis redakcyjny]

390. noc pole nocy — noc podle nocy, czyli noc po nocy. [przypis redakcyjny]

391. podwoja (starop. forma D. lp) — bocznej futryny drzwi. [przypis redakcyjny]

392. gdyż — tu: skoro. [przypis redakcyjny]

393. uznać — doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

394. niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis redakcyjny]

395. doległość (daw.) — cierpienie, dolegliwość. [przypis redakcyjny]

396. Gdzieś to (...) przepadło — oby przeniknęło. [przypis redakcyjny]

397. zapamiętały — uparty w złym. [przypis redakcyjny]

398. uczynność — tu: przysługi, podarki. [przypis redakcyjny]

399. niechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) — zostawić. [przypis redakcyjny]

400. Com sie razów — ilem się razy. [przypis redakcyjny]

401. obiata (daw.) — ofiara. [przypis redakcyjny]

402. tego — w domyśle: tego śpiewania. [przypis redakcyjny]

403. oni — w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. [przypis redakcyjny]

404. odpieją — skończą piać. [przypis redakcyjny]

405. mię ledwie staje (starop.) — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]

406. Ks. 2, Pieśń I — po raz pierwszy opublikowana pt. Pieśń o potopie. Nawiązuje do opowieści o potopie z biblijnej Księgi Rodzaju. [przypis redakcyjny]

407. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

408. przeciwny (daw.) — nieprzyjazny. [przypis redakcyjny]

409. Wilna — Wilejka, dopływ Wilii. [przypis redakcyjny]

410. brzegom silna — zagraża brzegom. [przypis redakcyjny]

411. zakładaj korab’ — zaczynaj budować okręt (arkę). [przypis redakcyjny]

412. nauczony (daw.) — doświadczony, biegły w swym fachu. [przypis redakcyjny]

413. wał (daw.) — fala. [przypis redakcyjny]

414. Nie wysiedział sie (...) w cale — nie przetrwał, nie uszedł z życiem. [przypis redakcyjny]

415. obłów — połów, zdobycz; por. pokrewny współcz. wyraz: obłowić się. [przypis redakcyjny]

416. Bóg (...) nierząd psował — zwalczał zepsucie, grzech. [przypis redakcyjny]

417. niezmierzony — bardzo wielki. [przypis redakcyjny]

418. świat zastąpiły — pokryły świat, czyli stały się całym światem. [przypis redakcyjny]

419. prawie (starop.) — należycie. [przypis redakcyjny]

420. za czasem — z czasem. [przypis redakcyjny]

421. Boga ruszyły — wzruszyły Boga. [przypis redakcyjny]

422. plemię (starop.) — potomstwo. [przypis redakcyjny]

423. osiędzie — zaludni się (por. pokrewne: osiąść gdzieś na stałe; osadnik). [przypis redakcyjny]

424. wzruszyć (daw.) — pobudzić do ruchu. [przypis redakcyjny]

425. znakomity* (daw.) — widoczny. [przypis redakcyjny]

426. pomni sie — opamiętaj się. [przypis redakcyjny]

427. nie twojej to głowy — to nie na twoją głowę, to przekracza twoje możliwości rozumienia. [przypis redakcyjny]

428. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

429. Nie dbam (...) biegają — tańczące skały to aluzja do działalności Amfiona, władcy Teb i muzyka, który potrafił swą grą poruszać kamienie, zaś wzmianka o biegających lasach stanowi nawiązanie do umiejętności Orfeusza (zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI). [przypis redakcyjny]

430. tobie k woli (starop.) — dla ciebie. [przypis redakcyjny]

431. Aryjon — Arion: muzyk z Lesbos; dźwięk jego głosu zwabił delfiny, które uratowały mu życie. [przypis redakcyjny]

432. druga na plac jedzie — inna się popisuje. [przypis redakcyjny]

433. plemię (starop.) — potomek. [przypis redakcyjny]

434. nauczony — uczony, wykształcony. [przypis redakcyjny]

435. zajźrzą jako żywo (starop.) — zawsze (przez całe życie) zazdroszczą. [przypis redakcyjny]

436. wiatrom krzywo — nie podoba się wiatrom (więc potrząsają nim). [przypis redakcyjny]

437. nama (starop.; C. daw. liczby podwójnej) — mnie i tobie. [przypis redakcyjny]

438. nie potrzeba — tu w znaczeniu: nic mi już więcej nie potrzeba do szczęścia. [przypis redakcyjny]

439. samy (starop. M. lm rodz. niemęskoosobowego) — same. [przypis redakcyjny]

440. co raz — co chwilę. [przypis redakcyjny]

441. Zająca już nie znać w życie — oznacza to, że żyto wysoko już wyrosło. [przypis redakcyjny]

442. ścisły (daw.) — skromny, oszczędny. [przypis redakcyjny]

443. faunowie (daw. forma lm; dziś: fauny) — pół mężczyźni, pół kozły. W mit. rzym. bóstwa polne i leśne towarzyszące pasterzom. [przypis redakcyjny]

444. ćma* (daw.) — ciemności. [przypis redakcyjny]

445. noc (...) nienaspaną — mowa tu o nocy nie pozwalającej na przerwanie snu, może nawet o śmierci jako wiecznym śnie. [przypis redakcyjny]

446. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

447. Fortuna — rzym. bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

448. siedzieć wysoko — zajmować wysoką pozycję społeczną. [przypis redakcyjny]

449. Miej na poślednie koła pilne oko — dosł.: zwracaj uwagę na tylne koła; przysłowie to znaczy: myśl o tym, co się może zdarzyć. [przypis redakcyjny]

450. z przyrodzenia — z natury. [przypis redakcyjny]

451. pokład (daw.) — skarb. [przypis redakcyjny]

452. dawność (praw.)— termin oznaczający prawo do posiadania z tytułu zasiedzenia. [przypis redakcyjny]

453. tył (...) podawać (daw.) — uciekać. [przypis redakcyjny]

454. nie zstawa (starop.) — nie starcza. [przypis redakcyjny]

455. pobłaźnić (starop.) — ogłupić. [przypis redakcyjny]

456. insze oczyma przenosi — gardzi innymi (patrząc wyniośle ponad ich głowami, omijając ich wzrokiem). [przypis redakcyjny]

457. u Szczęścia w mocy — zależy od Szczęścia (a więc Losu, Fortuny). [przypis redakcyjny]

458. a tak — a więc. [przypis redakcyjny]

459. przygoda — przypadek. [przypis redakcyjny]

460. Ks. 1, Pieśń IV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 16) noszącej tytuł Ad C. Maecenatem (Do C. Mecenasa). [przypis redakcyjny]

461. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

462. nieuspionych (...) złajników — sfory nie dających się uśpić psów; por. złaja (starop.): sfora. [przypis redakcyjny]

463. wiecznie nie uznać — nigdy nie poznać. [przypis redakcyjny]

464. obaczyć — tu: przewidzieć. [przypis redakcyjny]

465. W twardej kamiennej wieży (...) gmach otworzony — Danae została zamknięta w wieży przez swego ojca Akrisjosa („Akryzego”), pragnącego uchronić jej cnotę; Jowisz dostał się jednak do niej w postaci złotego deszczu, w wyniku czego została matką Perseusza. [przypis redakcyjny]

466. Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie — złoto zwojuje nawet zbrojnych żołnierzy. [przypis redakcyjny]

467. przepadnie — tu: przeniknie. [przypis redakcyjny]

468. prorok grecki — tu: chodzi o Amfiaraosa, króla Argos, który wybrał się na wyprawę przeciw Tebom, choć jako prorok wiedział, że znajdzie tam śmierć; schowanego w kryjówce zdradziła żona przekupiona złotym naszyjnikiem. [przypis redakcyjny]

469. Macedończyk — wg popularnej anegdoty Filip Macedoński mawiał, że nie ma muru tak wysokiego, by nie przeskoczył go osioł objuczony złotem. [przypis redakcyjny]

470. podkopać — tu: doprowadzić do upadku. [przypis redakcyjny]

471. Wielkich pieniędzy (...) naszladuje — idzie za wielkimi pieniędzmi. [przypis redakcyjny]

472. pokład (daw.) — skarbiec. [przypis redakcyjny]

473. pomierny (daw.) — skromny. [przypis redakcyjny]

474. przystępować* (daw.) — przybywać. [przypis redakcyjny]

475. A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję — wystrzegam się związków z bogatymi. [przypis redakcyjny]

476. państwo — tu: status wielkiego pana. [przypis redakcyjny]

477. żóławski (daw.; dziś popr.: żuławski) — pochodzący z urodzajnych Żuław koło Gdańska. [przypis redakcyjny]

478. siedząc w cieniu — żyjąc na uboczu. [przypis redakcyjny]

479. nędznik w dobrym mieniu — biedak wśród bogactwa. [przypis redakcyjny]

480. zasiewku (...) niepochybna wiara — pewna wiara w to, co wyrośnie po zasianiu. [przypis redakcyjny]

481. seremskie — ze Sremu na Węgrzech. [przypis redakcyjny]

482. strzyc — tu: skubać. [przypis redakcyjny]

483. odprawić — tu: odpędzić. [przypis redakcyjny]

484. płatu (...) poprawię — zwiększę dochody; por. współcz.: płacić, płatność. [przypis redakcyjny]

485. porządny (daw.) — sprawnie rządzony. [przypis redakcyjny]

486. ścisły (daw.) — oszczędny. [przypis redakcyjny]

487. sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis redakcyjny]

488. nienagrodzona szkoda — niepowetowana strata. [przypis redakcyjny]

489. pohaniec (daw.) — muzułmanin (Turek lub Tatar; poganin); określenie pogardliwe. [przypis redakcyjny]

490. sprosny (starop.) — godny potępienia, potworny, okrutny. [przypis redakcyjny]

491. Niestr — Dniestr. [przypis redakcyjny]

492. żałosny (daw.) — godny żalu. [przypis redakcyjny]

493. niewierny — niechrześcijanin. [przypis redakcyjny]

494. Turczyn psy zapuścił swoje — Turek (sułtan turecki) wypuścił swoich poddanych (sforę) Tatarów. [przypis redakcyjny]

495. łanie — tu przen.: piękne kobiety. [przypis redakcyjny]

496. jedny (daw. M. lm r. ż.) — jedne. [przypis redakcyjny]

497. bisurmański — mahometański. [przypis redakcyjny]

498. kotarz — szałas, namiot; por. dziś: kotara. [przypis redakcyjny]

499. odbieżałe stado — stado opuszczone; może aluzja do sytuacji po ucieczce z Polski Henryka Walezego. [przypis redakcyjny]

500. po woli (starop.) — według woli, posłuszny komuś; por. daw.: powolny. [przypis redakcyjny]

501. że — tu: gdyż. [przypis redakcyjny]

502. dodać serca (daw.) — dodać odwagi. [przypis redakcyjny]

503. lekki (daw.) — podły, godny lekceważenia. [przypis redakcyjny]

504. Ledwieć nam (...) króla nie podawa — aluzja do tureckich rad w sprawie wyboru króla. [przypis redakcyjny]

505. mała nie dostawa (starop.) — mało brakuje. [przypis redakcyjny]

506. czuj (...) o sobie (starop.) — czuwaj nad sobą, nad swoim bezpieczeństwem. [przypis redakcyjny]

507. Lach — Polak. [przypis redakcyjny]

508. jakobyć — aby ci. [przypis redakcyjny]

509. Wsiadamy? — w znaczeniu: czy już wsiadamy na konie? [przypis redakcyjny]

510. chętny (daw.) — życzliwy; por. współcz. antonim: niechętny. [przypis redakcyjny]

511. talery — talary (powszechnie używana moneta srebrna). [przypis redakcyjny]

512. darmo — bez celu. [przypis redakcyjny]

513. Pozno puklerza przebici macają — gdy już pierś jest przebita, za późno chwytać za puklerz. [przypis redakcyjny]

514. zbodzie — zepchnie; dosł.: strąci z konia. [przypis redakcyjny]

515. przypowieść (...) sobie kupi — zyska przysłowie na swój temat. [przypis edytorski]

516. Ks. 2, Pieśń VI — pocieszenie przyjaciela, prawdopodobnie Jana Kostki, wojewody sandomierskiego, po śmierci żony; motywy z Carmina Horacego (I 24, I 32). [przypis redakcyjny]

517. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

518. Królewno lutnie złotej — zwrot do Erato, muzy poezji lirycznej; lutnie (daw. D. lp rodz. ż.): lutni. [przypis redakcyjny]

519. pocieszny (daw.) — przynoszący pocieszenie. [przypis redakcyjny]

520. teszny (starop.) — smutny, strapiony. [przypis redakcyjny]

521. kres — tu: termin. [przypis redakcyjny]

522. przyjaciel — tu: żona. [przypis redakcyjny]

523. tam — tu: wtedy. [przypis redakcyjny]

524. przygoda — tu: nieszczęście. [przypis redakcyjny]

525. wstyd (daw.) — skromność, cnotliwość, nieskazitelność. [przypis redakcyjny]

526. wziąwszy lutnią Orfeowę (...) nawiedził podziemne (...) kraje — fragment nawiązuje do mitu gr. o Orfeuszu, poecie trackim (symbolem poezji jest tu lutnia), który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki najbardziej nieubłagane bóstwa, a nawet rzeczy nieożywione. Po śmierci swej żony, Eurydyki, udał się do Hadesu i tak oczarował Plutona, że władca podziemi zgodził się uwolnić Eurydykę ze świata umarłych. Motyw został wykorzystany przez Kochanowskiego również w Trenie XIV i Pieśni XXI, Ks.1. [przypis redakcyjny]

527. zyszczesz (starop. forma 2 os. lp cz. przysz.) — odzyskasz. [przypis redakcyjny]

528. dusze, która dotkła (...) napoju / Niepamiętnego zdroju — duszy, która dotknęła napoju ze zdroju niepamięci. Dusze przewożone przez Charona po wypiciu wody z rzeki Lete zapominały o tym, co robiły, widziały i słyszały przedtem. [przypis redakcyjny]

529. za raz — jednocześnie, naraz. [przypis edytorski]

530. ratunek upad z sobą bierze — ratunek (nawiązanie do ratowania Eurydyki przez Orfeusza) doprowadza do upadku (klęski). [przypis redakcyjny]

531. Ks.2, Pieśń VII — w pieśni pojawiają się motywy z Carmina Horacego (I 17, I 26, I 32, II 3, II 11). [przypis redakcyjny]

532. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

533. nie znać — nie widać. [przypis redakcyjny]

534. dnem uciekają — wysychają, wsiąkając w dno. [przypis redakcyjny]

535. zagorzały — spalony, wyschnięty. [przypis redakcyjny]

536. dżdża (starop.; D. lp od: deżdż) — deszczu. [przypis redakcyjny]

537. list (daw.) — liść. [przypis redakcyjny]

538. strony (starop.) — struny; u Kochanowskiego niekiedy pojawia się również forma z „ó”. [przypis redakcyjny]

539. nieuspiony (starop.) — nie dający się uśpić, uśmierzyć. [przypis redakcyjny]

540. podawać — tu: przekazywać. [przypis redakcyjny]

541. Ks. 2, Pieśń VIII — pieśń dotyczy bezkrólewia i kolejnej elekcji po ucieczce Henryka Walezego. Powstała prawdopodobnie na przełomie 1575 i 1576 r., gdy walka o koronę toczyła się już tylko między Maksymilianem Habsburgiem i Stefanem Batorym. Adresatem jest prawdopodobnie Mikołaj Firlej, starosta kazimierski, bliski przyjaciel poety. [przypis redakcyjny]

542. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

543. dekret — chodzi o akt nominacji króla. [przypis redakcyjny]

544. pół- lub nocy, lub dnia — z północy lub z południa. [przypis redakcyjny]

545. spraktykować (daw.) — skłonić, przeciągnąć na swoją stronę. [przypis redakcyjny]

546. znajomsze sąsiady — chodzi tu o kandydatów z sąsiednich krajów. [przypis redakcyjny]

547. płony (starop.) — bezużyteczny. [przypis redakcyjny]

548. Gdzie (...) złote góry (...) i nasze turnieje? — aluzja do zaprzysiężonych przez Henryka Walezego zobowiązań finansowych na rzecz Polski i obietnicy sprowadzenia piechoty gaskońskiej oraz do uroczystości przy wjeździe Henryka do Krakowa. [przypis redakcyjny]

549. wojska ubrane — tu: uzbrojone. [przypis redakcyjny]

550. puknąć — pęknąć; por.: śmiać się do rozpuku. [przypis redakcyjny]

551. Fortuna — rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob. też Ks. 1, Pieśń IX. [przypis redakcyjny]

552. rakosz — rokosz, polityczny zjazd rycerstwa (szlachty). [przypis redakcyjny]

553. rada (daw.) — zamysł, pomysł. [przypis redakcyjny]

554. rętszy (daw.) — bardziej rączy, szybszy. [przypis redakcyjny]

555. Ks. 2, Pieśń IX — w pieśni wykorzystano motywy z licznych Carmina Horacego. [przypis redakcyjny]

556. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

557. nie już (starop.) — jeszcze nie. [przypis redakcyjny]

558. ostatnie (starop.) — po raz ostatni. [przypis redakcyjny]

559. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]

560. Fortuna — w mit. rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob też Pieśń IX, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

561. omylić (daw.) — zwieść. [przypis redakcyjny]

562. zmylić — tu: stracić. [przypis redakcyjny]

563. Ks. 2, Pieśń X — pierwodruk pieśni pt. O uczciwej małżonce w zbiorze Pieśni trzy (1580). Nawiązania do biblijnej Księgi Przysłów i Księgi Eklezjastyka (Syracha). [przypis redakcyjny]

564. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

565. rząd (daw.) — zarządzanie; podobne znaczenie niżej, w. 11. [przypis redakcyjny]

566. zabiegać — tu: zapobiegać. [przypis redakcyjny]

567. wczasu na wszystkim — wygody we wszystkim, pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

568. rostą (starop. forma 3 os. lm) — rosną; przen.: pochodzą. [przypis redakcyjny]

569. towarzysz — tu: żona; zob. też: Ks. 2, Pieśń VI, w. 11. [przypis redakcyjny]

570. Ks. 2, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 3) noszącej tytuł Ad Dellium (Do Deliusza). [przypis redakcyjny]

571. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

572. stateczny (starop.) — stały, zrównoważony. [przypis redakcyjny]

573. góry wylatać — wylatywać w górę; przen.: pysznić się. [przypis redakcyjny]

574. imać (starop. tu forma 3 os. lp: imie) — zacząć. [przypis redakcyjny]

575. frasowliwy — frasobliwy, pełen trosk. [przypis redakcyjny]

576. przezorny (daw.) — przezroczysty. [przypis redakcyjny]

577. przyspieje (daw.) — przybywa. [przypis redakcyjny]

578. postąpić z włości — tu: ustąpić, porzucić swoją własność. [przypis redakcyjny]

579. zebranie — tu: zbiory. [przypis redakcyjny]

580. osiąść (tu: daw. forma 3 os. lp cz. przysz.: osiędzie) — posiąść. [przypis redakcyjny]

581. zacny — tu: wysoko urodzony. [przypis redakcyjny]

582. czyjkolwiek naprzód los wynidzie — czyjkolwiek los najpierw padnie. [przypis redakcyjny]

583. odkładać — zwlekać. [przypis redakcyjny]

584. Ks. 1, Pieśń XII — pierwodruk pieśni pt. O statecznym słudze R[zeczy] P[ospolitej] w zbiorze Pieśni trzy (1580). [przypis redakcyjny]

585. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

586. cień (...) ciała naszladuje — cień idzie za ciałem, jest ściśle związany z ciałem. [przypis redakcyjny]

587. baczy po sobie (daw.) — patrząc na siebie, zdaje sobie sprawę. [przypis redakcyjny]

588. uwłóczyć (daw.) — odmówić. [przypis redakcyjny]

589. jest od nich rózno (daw.) — różni się od nich; rózno: różne. [przypis redakcyjny]

590. tej krzywdy nie ma mieć na pieczy (starop.) — ma nie dbać, nie troszczyć się o tę krzywdę. [przypis redakcyjny]

591. praw (daw.) — prawy, niewinny. [przypis redakcyjny]

592. niech sie spuka jady (starop.) — niech pęknie od jadów (tj. ze złości). [przypis redakcyjny]

593. wziąć szkody (starop.) — ponieść szkody. [przypis redakcyjny]

594. przyprawa (starop.) — ozdoba. [przypis redakcyjny]

595. miejsce swe osiędzie (starop.) — zajmie godne siebie (czy: należne sobie) miejsce. [przypis redakcyjny]

596. Ks. 2, Pieśń XIII — pierwodruk pieśni pt. O wzięciu Połocka w zbiorze Pieśni trzy (1580). Napisana po rozejmie polsko-rosyjskim w Jamie Zapolskim 15 stycznia 1582. [przypis redakcyjny]

597. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

598. nieunoszony — nieobłaskawiony, niepokorny. [przypis redakcyjny]

599. tyran północnej strony — Iwan Groźny. [przypis redakcyjny]

600. plac (...) / Puścił — ustąpił miejsca. [przypis redakcyjny]

601. królowi polskiemu — chodzi o Stefana Batorego. [przypis redakcyjny]

602. niepławny — nie nadający się do żeglugi. [przypis redakcyjny]

603. budowny (starop.) — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

604. Płatna to, kiedy o duszę — opłaci się, warto (to zrobić), gdy chodzi o duszę (tj. o życie). [przypis redakcyjny]

605. obmówić* (starop.) — usprawiedliwić. [przypis redakcyjny]

606. care — carze (forma rzadka, może celowy rusycyzm); nieraz uważano to za pomyłkę druku. [przypis redakcyjny]

607. płochy — płochliwy, bojaźliwy. [przypis redakcyjny]

608. hardzie nie każ — nie zachowuj się (a. nie wypowiadaj się, por. kazać: mówić) hardo (tj. wyniośle, butnie). [przypis redakcyjny]

609. porokować — podyskutować, porozmawiać (tak w wyd. Pieśni trzech; w pierwodruku Pieśni: prorokować). [przypis redakcyjny]

610. szłyk — wysoka futrzana czapka, szpiczasto zakończona; znaczenie wersu: kto powinien się pierwszy kłaniać (aluzja do niezdecydowania w rokowaniach pokojowych). [przypis redakcyjny]

611. rozwodzić — tu: rozprzestrzeniać się, panoszyć. [przypis redakcyjny]

612. maszkara (daw.) — maska. [przypis redakcyjny]

613. chocia to (starop.) — mimo że. [przypis redakcyjny]

614. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

615. głowy ostrzec — uchronić głowę. [przypis redakcyjny]

616. k rzeczy (starop.) — odpowiednio (do rzeczy), słusznie. [przypis redakcyjny]

617. zręby — szańce. [przypis redakcyjny]

618. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

619. co chwalniejsza — co bardziej godne pochwały. [przypis redakcyjny]

620. Jesteś silen i sam sobie — i sam nad sobą panujesz. [przypis redakcyjny]

621. masz (...) nadeń — przewyższasz go. [przypis redakcyjny]

622. strony — struny. [przypis redakcyjny]

623. Ks. 2, Pieśń XIV — pieśń ta pojawia się również w Odprawie posłów greckich jako chór drugi. [przypis redakcyjny]

624. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

625. ludzka sprawiedliwość — sprawiedliwość wobec ludzi. [przypis redakcyjny]

626. grof — graf, hrabia. [przypis redakcyjny]

627. siermięga — ubranie chłopskie. [przypis redakcyjny]

628. złotych (...) głowach — złotogłowach; złotogłów: kosztowna tkanina przetykana złotymi nićmi. [przypis redakcyjny]

629. podobno (daw.) — zapewne. [przypis redakcyjny]

630. wszeteczeństwo (daw.) — bezwstyd, nieprzyzwoitość, występek. [przypis redakcyjny]

631. Ks. 2, Pieśń XV — motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 7, I 11, II 9, II 10, II 16, III 8, III 29, epod 13). [przypis redakcyjny]

632. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

633. Apollo — w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej. [przypis redakcyjny]

634. Mars — w mit. rzym. bóg wojny. [przypis redakcyjny]

635. Czasem (...) pod sieć ugodzi — aluzja do mitologicznej opowieści o tym, jak Wulkan (gr. Hefajstos) zarzucił sieć na kochających się Marsa (gr. Aresa) i Wenus (gr. Afrodytę), i zawstydził ich przed innymi bogami. [przypis redakcyjny]

636. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi. [przypis redakcyjny]

637. odejmać sie frasunkowi — uwolnić się od frasunku. [przypis redakcyjny]

638. niewdzięczny* — niemiły (por. dzisiejsze wyrażenie: niewdzięczne zadanie). [przypis redakcyjny]

639. Uderzyć (...) o ziemię — porzucić. [przypis redakcyjny]

640. w twardej nocy — w niedostępnej ciemności, tajemnicy (znaczenie wyrażenia nie do końca jasne). [przypis redakcyjny]

641. na Boga wkładaj — powierzaj Bogu. [przypis redakcyjny]

642. Niepodobnym obyczajem — w sposób niemożliwy do pojęcia. [przypis redakcyjny]

643. Ks. 2, Pieśń XVI — w pieśni pojawia się wiele motywów z utworów Horacego (Carmina I 32, I 38). [przypis redakcyjny]

644. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

645. na służbie — w miejscu, gdzie się przechowuje naczynia stołowe. [przypis redakcyjny]

646. nam k woli (starop.) — dla nas. [przypis redakcyjny]

647. zbytnie (starop.) — zbytnio; bardzo. [przypis redakcyjny]

648. miętka — zdr. od: mięta. [przypis redakcyjny]

649. co ją najdzie wszędzie — którą można wszędzie znaleźć. [przypis edytorski]

650. równe — dobrane. [przypis redakcyjny]

651. chutniej — chętniej, bardziej ochoczo (por. chuć). [przypis redakcyjny]

652. serce miękczy (...) Bogom podziemnym — aluzja do postaci Orfeusza, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy; zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI, Ks. 2, Pieśń II oraz Ks. 2, Pieśń VI. [przypis redakcyjny]

653. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

654. nadany (starop.) — obdarzony. [przypis redakcyjny]

655. płocha odmienność — niespokojna zmienność. [przypis redakcyjny]

656. na co by bezpiecznie (...) mógł kazać — na czym mógłby polegać bez zastrzeżeń. [przypis redakcyjny]

657. koniecznie — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

658. czasza (daw.) — płaski, ozdobny kielich. [przypis redakcyjny]

659. Doniesie czaszę... — aluzja do przysłowia gr., mającego też rzym. i pol. odpowiedniki, mówiącego, że wiele rzeczy leży między ustami a brzegiem pucharu. [przypis redakcyjny]

660. kędzierze (starop.) — kędziory, do których porównano fale morskie. [przypis redakcyjny]

661. wał (starop.) — fala. [przypis redakcyjny]

662. kompas — tu: zegar (kompasem nazywano wówczas zegar słoneczny). [przypis redakcyjny]

663. bydło Proteowe — być może chodzi o foki Okeanosa, których pasterzem był Proteus (Odyseja, ks. IV). [przypis redakcyjny]

664. Ks. 2, Pieśń XVIII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 11) noszącej tytuł Ad Mercurium (Do Merkuriusza). [przypis redakcyjny]

665. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

666. ucieszny (daw.) — przynoszący radość. [przypis redakcyjny]

667. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

668. Amfijon — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował; zob. też Ks. 1, Pieśń XXI. [przypis redakcyjny]

669. niemowny (daw.) — niemy. [przypis redakcyjny]

670. zalecony (daw.) — sławny. [przypis redakcyjny]

671. trudny — tu: nieprzystępny. [przypis redakcyjny]

672. źrzóbek — źrebak (obecnie gwarowe: źróbek). [przypis redakcyjny]

673. pochopny (daw.) — prędki, wartki. [przypis redakcyjny]

674. nieokrócony (starop.) — nie dający się zjednać. [przypis redakcyjny]

675. brona (daw.) — brama; zob. też: Ks. 2, Pieśń XIII, w. 43. [przypis redakcyjny]

676. Tobie ustąpił stróż (...) / Piekielnej brony, / Cerber — aluzja do historii Orfeusza, który wybrał się do Hadesu śladem swej zmarłej żony Eurydyki; zob. też objaśnienia do Pieśni XXI, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

677. trojaki — potrójny. [przypis redakcyjny]

678. Iksyjon, Tytyjus — Iksjon za znieważenie Junony został wtrącony do Tartaru, gdzie cierpi męki przywiązany do koła ognistego; Totyos, mityczny olbrzym, prześladowca Latony, pokonany przez jej dzieci, Apollina i Dianę odbywa okrutną karę w Hadesie: dwa sępy wyżerają mu wątrobę, która wciąż odrasta. [przypis redakcyjny]

679. zmiękczony — czujący ulgę, rozbrojony. [przypis redakcyjny]

680. za czym — następnie. [przypis redakcyjny]

681. dzban — w którym nosiły wodę Danaidy (Dziewki niebogi) skazane za zabicie mężów (zob. w. 31–32) na wieczne napełnianie beczki bez dna (czyli bani bezdennej z w. 27); w mit. gr. Danaidy czerpały wodę za pomocą sit. [przypis redakcyjny]

682. właściwy — tu: własny. [przypis redakcyjny]

683. Jedna (...) wierna łożu małżeńskiemu — tylko jedna z Danaid, Hypermnestra, oszczędziła męża, Lynkeusa. [przypis redakcyjny]

684. panna czci — panna posiadająca cześć. [przypis redakcyjny]

685. wieczny sen — śmierć. [przypis redakcyjny]

686. skądeś ty bezpieczny — stąd, skąd nie spodziewasz się niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

687. morzyć — mordować. [przypis redakcyjny]

688. zaśle — wyśle. [przypis redakcyjny]

689. ćma (daw.) — ciemność. [przypis redakcyjny]

690. pogoda — tu: odpowiednia pora. [przypis redakcyjny]

691. Włóż (...) pamiętną — umieść na dowód pamięci. [przypis redakcyjny]

692. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

693. bydlęce (starop.) — jak bydło (bydlęco, po bydlecemu). [przypis redakcyjny]

694. tkać (daw.) — wpychać. [przypis redakcyjny]

695. zstawa (starop.) — starcza. [przypis redakcyjny]

696. wziąć przed się (starop.) — rozważyć. [przypis redakcyjny]

697. poczciwy (starop.) — szlachetny (godny czci), dobry. [przypis redakcyjny]

698. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja, talent. [przypis redakcyjny]

699. wymowa — tu: krasomówstwo, umiejętność przemawiania. [przypis redakcyjny]

700. rozterkom zabiega — zapobiega sporom, waśniom. [przypis redakcyjny]

701. serce — tu: odwaga. [przypis redakcyjny]

702. uderz sie — zderz się, stań do walki. [przypis redakcyjny]

703. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi; zob. też: Ks. 2, Pieśń XV, w. 9. [przypis redakcyjny]

704. prostak — głupiec. [przypis redakcyjny]

705. o wolność (...) sie oprzeć — walczyć w obronie wolności. [przypis redakcyjny]

706. frymarczy na sławę żywotem — wymienia żywot na sławę (frymarczyć nie ma tu dzisiejszego pejoratywnego znaczenia). [przypis redakcyjny]

707. dać [żywot] — umrzeć. [przypis redakcyjny]

708. Ks. 2, Pieśń XX — poeta przebywający na dworze biskupa Piotra Myszkowskiego wyraża swoją tęsknotę za żoną. W pieśni tej widoczny jest duży wpływ elegii Propercjusza poświęconych rozłące ukochanych z powodu podróży. [przypis redakcyjny]

709. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

710. zazdrość zjednałeś (...) w mojej małej osobie — spowodowałeś zazdrość (u żony) o moją skromną osobę. [przypis redakcyjny]

711. teskliwy (starop.) — smutny; tęskniący. [przypis redakcyjny]

712. na twym obroku — na twym utrzymaniu; obrok: pokarm dla koni. [przypis redakcyjny]

713. niesposobny — słaby. [przypis redakcyjny]

714. użyć — doznać. [przypis redakcyjny]

715. jej sercem — z takim sercem, jak ona. [przypis redakcyjny]

716. społeczny nama (starop.) — wspólny nam. [przypis redakcyjny]

717. warując — strzegąc się. [przypis redakcyjny]

718. lichy (daw.) — słaby, drobny. [przypis redakcyjny]

719. zakładów zgody — rękojmi („zakładników”) zgody (małżeńskiej). [przypis redakcyjny]

720. przed sie nie bierze — nie rozważa. [przypis redakcyjny]

721. takowe zioła,/ Których smak pamięć domu wygładza — prawdopodobnie aluzja do przygody towarzyszy Odyseusza, który spożywszy lotos stracili pamięć i nie chcieli wracać do ojczyzny; wygładzać pamięć: zacierać. [przypis redakcyjny]

722. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

723. nawiedzić (daw.) — odwiedzić. [przypis redakcyjny]

724. sromotny (daw.) — bezwstydny, przynoszący hańbę. [przypis redakcyjny]

725. zstawa (strop.) — nie brak. [przypis redakcyjny]

726. płony (starop.) — bezpodstawny. [przypis redakcyjny]

727. oboje / Twój urząd niesie — obie (te sprawy) należą do twojego urzędu. [przypis redakcyjny]

728. Na ludzkiej chęci wiszą — zależą od ludzkiej chęci. [przypis redakcyjny]

729. pragniewa (...) rozdzielona — pragniemy, rozdzieleni (starop. liczba podwójna). [przypis redakcyjny]

730. Ks. 2, Pieśń XXI — w pieśni pojawiają się liczne motywy z poezji Francesca Petrarki. [przypis redakcyjny]

731. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

732. szczęściem szacuję — uważam za szczęście. [przypis redakcyjny]

733. żywę (starop. forma 1 os. lp.) — żyję. [przypis redakcyjny]

734. rozkosz* (starop.) — przyjemność, zadowolenie (znaczenie nieco inne niż obecnie). [przypis redakcyjny]

735. przeciw — wbrew. [przypis redakcyjny]

736. wdzięczności — tu: wdzięki. [przypis redakcyjny]

737. upleciony — schwytany, opleciony. [przypis redakcyjny]

738. Ks. 2, Pieśń XXII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 32) noszącej tytuł Ad lyram (Do liry). [przypis redakcyjny]

739. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

740. wielostrona — wielostrunna. [przypis redakcyjny]

741. Mytyleński mieszkaniec — chodzi o Alkajosa z Mytyleny, poetę gr. żyjącego w VII w. p.n.e. [przypis redakcyjny]

742. zębaty — zaciekły. [przypis redakcyjny]

743. naleźca wina — Bachus (mityczny wynalazca i bóg wina). [przypis redakcyjny]

744. jejże syna — synem Afrodyty był Amor. [przypis redakcyjny]

745. Lyk — Lycus, chłopiec, którego urodę i wdzięki opiewał Alkajos. [przypis redakcyjny]

746. czci Febowa — chlubo Feba-Apollina, opiekuna muz, grającego też na lutni. [przypis redakcyjny]

747. ochłoda — tu: pociecha. [przypis redakcyjny]

748. sprzyjaźliwąm — życzliwą, sprzyjającą. [przypis redakcyjny]

749. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

750. Pogoda — bogini Okazja (Occasio, gr. Kajros) przedstawiana właśnie z włosami na czole i łysym („gołym”) tyłem głowy. [przypis redakcyjny]

751. Zima bywszy zejdzie snadnie — zima przybywszy, łatwo ustąpi. [przypis redakcyjny]

752. Ks. 2, Pieśń XXIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa). [przypis redakcyjny]

753. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

754. nie leda (starop.) — niezwykłym (nie lada). [przypis redakcyjny]

755. dwojej (starop.) — dwojakiej (tu: ludzkiej i ptasiej). [przypis redakcyjny]

756. Myszkowski — biskup Piotr Myszkowski, przyjaciel i protektor Kochanowskiego wymieniony tu jest w miejsce Mecenasa. [przypis redakcyjny]

757. Styks — rzeka w Hadesie, greckiej krainie umarłych (r. ż., jak w języku gr.). [przypis redakcyjny]

758. padnie — pokrywa. [przypis redakcyjny]

759. Ikar — grecki bohater mityczny, wzniósł się na skrzydłach nad morze i zginął. [przypis redakcyjny]

760. przeważny (starop.) — odważny. [przypis redakcyjny]

761. huczny — tu: huczący. [przypis redakcyjny]

762. Syrty Cyrenejskie — zatoki w Afryce Pn. [przypis redakcyjny]

763. zabiegły — znajdujący się daleko. [przypis redakcyjny]

764. Tryjony — ziemie na północy. [przypis redakcyjny]

765. prózny (starop.) — zbyteczny. [przypis redakcyjny]

766. żołtarz (starop.) — psalm (dosł. psałterz). [przypis redakcyjny]