...Bo pokąsam
Poszedłem do najgorszych — na Starówkę.
Chciałem powiedzieć najgorszym, czego im nikt nie powiedział.
Noc. Mgła i śnieg topnieje.
Stare Miasto liczy moje kroki.
Na podwórzu gwar głosów pijackich.
Na stołach szklanki. Chmura dymu w izbie. — Grają w kości.
— Janek, pieska twoja zielona... Moja wygrana.
— A jo!
— A myśmy się zakładali, czy wrócisz... Skomlałeś nad pijaczyną... „Biedny Juraś”— a ty w bek. — Uuu, psiacie...
— A co z nim?
— Powiadam ci, Jasiek: stękaj; pewnie kitę odwalił. Szkoda go, bo pijaków nie stanie: nowi się nie rodzą... Fater, jeszcze szklankę! Na — chlej. — Bogato u nas: obraliśmy gorala... A oni, frajery, mówili, że się z oćcem upieścisz i wrócisz.
— Nie wrócę.
— A moja wygrana! — Morda — stawiaj teraz.
Mówię:
— Przypomniało mi się coś bardzo smutnego.
Umilkli. Patrzą na mnie w złym przeczuciu.
— Gadaj.
— A wiecie, co to jest prosektorium?
— My by czego nie wiedzieli... Tam gdzie nieboszczyków krają.
— Tak: tam gdzie umarłych krają.
— Bo co?
Mówię:
— Raz na stole w prosektorium leżał trup.
— Trup.
— Trup nagi, chłodny i obojętny.
— Tfu; psiamm...
Wlepili oczy, na usta moje patrzą.
— Trup młodego mężczyzny.
— Młodego.
— I ktoś mu żartem włożył w usta ogarek cygara.
— Eeech.
— I leżał na stole biały, zimny, twardy i obojętny trup nagi młodego mężczyzny z ogarkiem cygara w sinych wargach.
— I co?
— Patrzyłem na niego długo, długo, długo.
— Długo.
— Na piersi nieruchomej, stężałej — na bohaterskiej piersi leżał niedbale krzyż. Trup był z więzienia przysłany.
— Z więzienia. Nnno...
Pełznie śmierć, zagląda im w oczy. Witają ją beznadziejnym przerażeniem.
— I co?
— I spełniłem prośbę trupa: pocałowałem go w czoło.
— A prosił?
— Ooo, prosił. Ja wtedy długo, długo, długo na niego patrzałem.
Chcę zawołać, ale nie mogę; wyrazy dławią, bo są twarde i mają ostre brzegi. — Oni milczą. — Milcząc piją i palą... palą.
Śmierć zasiadła im między powiekami.
— Oni wtedy byli źli na ciebie. Ale ty, Janek, dobry chłop. Bo była bryndza276... Niech cię cholera zdusi. Na, chlej.
Piję. — Milczą.
— Pójdziemy do Komety?... Chodźcie: przepijem do niego.
W szynkownianym powietrzu wytworzyły się drgnienia, których się ulękli i pragną uciec.
— Te, Fater. Dla każdego po czterdziestce w kieszeń — i płacić.
Każdy bierze flaszkę w kieszeń. Jest nas siedmiu. Pusto na ulicy. Mury dziwnych domów liczą nasze kroki...
Ciemne, wąskie, skrzypiące, straszne gdzieś w dół schody; niski, czarny, długi korytarz — drzwi.
Zapalają cienki stoczek. — Na łóżku kobieta i chory.
— Eej, Kometa.
— To wy?
— Ano: żyjesz jeszcze?
— Aaa. Chyba do szpitala: niech dorzną.
— My tu wypić z tobą. Masz zdychać, to na ostatni raz.
— Ciasno: chyba do Pajęczyny.
— A zwleczesz się?
— Co nie ma się zwlec — pomożemy.
— To chodźcie...
Izba za podwórzem — kwadratem, czarnymi schodami na dół i w górę — jak we śnie.
Cztery łóżka. Jedni śpią, drudzy głowy unoszą.
— Jest Pajęczyna?
— A ja.
— Patrzaj, kto z nami?
— Kometa? — A ja się już na serek277 szykowałem.
— Gospodarze — kto pije, mordy spod pierzyny.
Głowy senne podnoszą się. — Butelka pierwsza przechodzi od łóżka do łóżka. Potem druga.
— Wiesz: Gabryś ujął... Ruda już się tuknęła i lepiej... A Leszcz także cwany.
— Bo noo?
— Bednarz czekał, aż mu wyszykują. — Koza odeszła od Kaliny: poczeka, jak ja mu nastręczę. — A Brodaty lujów ściąga, ale się narwie278.
— To ręka?
— Ano: ręka.
— Pamiętaj.
— No... no...
Silne to — gnie, zmusza i nie pozwala przeczyć. Lata nawarstwiały moc czarną, bezwzględną i mściwą. — Tu bezkarnie zaglądać nie można.
Butelka od ust do ust. Pustą w kąt ciska i w nową uderza dłonią, żeby korek wyskoczył.
— Macie i wy, chrabąszcze.
— Nie dawać im.
— Niech piją: nic!
Krzyk rozpycha gardło, rani tchawicę — wydziera się w tę noc.
— Jasiek, chodź do mnie.
Kometa zachłysnął się, rękami przycisnął piersi, zerwał się rozpaczliwym ruchem — wstał, przechylił naprzód, oparł o poręcz kołyski i rzygnął kaszlem suchotniczym — śmierdzącą ropą, zmieszaną z alkoholem.
— Nie mogę już pić.
— To zdychaj... Chodź, Janek.
— Gdzie?
— Chodź ze mną.
— A Kometa?
— Niech zdycha. Kiedy pić nie może, to niech zdycha... Ty myślisz, Janek... Co będziesz tu z tą hołotą robił?... Ty nie znasz Pajęczyny i Komety: sitwa im się rozlazła... Cholery, psiekrwie... Oni wiedzą... Chodź na zakąskę... Ty także, psiacie... Ooo!
Bełtało się w nim coś, rozpierało — szykowało.
— Chodź na kwaśną zakąskę... My już razem, co?... Jedna trochę utyka... Ja na dorobku... Ty edukowany, będziesz listy galante279 pisał... Ja głowę mam, tylko to draństwo krew pije... Nic nie wyjdzie... A po wódce dobre kwaśne jabłka... Oni tylko dla siebie wszystko... Wy tak, to i ja tak... Ja jeszcze wyrachuję...
Zagłuszał się — zmagał.
Zaułek, czarna sień — kwadrat stęchlego podwórza. — Uderzył w drzwi. — Haczyk z wewnątrz odskoczył...
— Eee...
Odkręcił knot lampki, płomień z sadzami buchnął w górę.
Zatoczył szerokim ruchem półkole. Wybełkotał:
— To bogactwo moje.
Nora straszna, gdzie musi żyć zbrodnia.
Tknął palcem w powietrze:
— No, ta moja, a ta twoja, albo ta moja, a ta twoja... Utyka, ale to nic: zatańcować można.
Patrzę w jego oczy zamglone, szklane, nieprzytomne, zbielałe.
Nieludzką siłą opanowałem krzyk bladego przerażenia... Utkwił klinem stężałym: ani przełknąć, ani wykrztusić.
— Janek... Janek... Janek, ty świnio... Co?... Ja ci mówiłem... Ja ci mówiłem, że kwaśna zakąska... Ja ci psiakrrr... mówiłem.
Siedzą obie na nędznym łóżku, nieme i nieruchome... Czarny śnieg sadzy płatami fruwa w powietrzu.
Trzymam go za rękę... Wpijam się pazurami... Tracę moc pogromcy... Zmagamy się wzrokiem.
Tupnął nogą.
— Tyyyyy...
Twarz mu dygotała.
— Ty myślisz, że ja drań... Ty... Ja ciebie...
Sięgnął chorym ruchem ku cholewie.
— Ja ci bebechy...
Szarpnął rękę, uderzył w lampkę — spadła i zgasła.
— Jezus — usłyszałem szept — zabije.
Zaszamotało się jakieś ciało i runęło. Upadłem. — Skurczona ręka biła moją rękę o podłogę.
Usłyszałem bose kroki.
W piekle tak jest.
— Gdzie zapałki? — pytał głos dziecinny.
— Zaraz.
Ciało biło się, podrzucane, po podłodze.
— Niech pan wstanie.
Zaświeciły stoczek.
— Niech się pan nie boi: on ma ciężką chorobę... Żeby nie to, to mógł pana dźgnąć... On od wczoraj już breweriował.
Chory prężył się i rozkurczał — pluł pianą gęstą. — Szedł od niego zgniły smród.
— Trzeba go rozebrać... Niech pan pomoże... Bo to nasz stryj.
Koszula jej się rozwarła: zobaczyłem pierś dziecka, pełną sińców. Starsza mogła mieć lat trzynaście; utykała: gruźlicze zapalenie stawu biodrowego.
Gdybym ujrzał w lustrze własną twarz, tobym się przeraził... One nie jego, ale mnie się bały.
— Idź pan sobie — iiidź.
Jeszcze się odwróciłem... Bił głową o podłogę. One w kucki przy nim.
— Fela, trzymaj głowę.
Wyszedłem.
Na ulicy stanąłem pod murem...
Stróż nocny się zbliża. Stoi przede mną.
— Idź do domu — mówi.
A ja mu cicho odpowiadam:
— Odejdź, bo ciebie pokąsam. Odejdź, bo ciebie pokąsam.
— Bo cię zaaresztuję.
— ...Bo pokąsam... bo posąkam... bo pokamsą... bo sąpokam... bo pokąsąsam... bo po...są...ką...są...sam...
Przypisy:
1. Palmirski, Władysław (1861–1940) — warszawski lekarz bakteriolog, zajmował się między innymi szczepieniami przeciw wściekliźnie. [przypis edytorski]
2. Młoda Polska — tu w znaczeniu: krakowska bohema artystyczna, cyganeria krakowska. [przypis edytorski]
3. bronchitis (z gr.) — bronchit, zapalenie oskrzeli. [przypis edytorski]
4. pneumonia (z łac. ) — zapalenie płuc. [przypis edytorski]
5. tyfus — choroba zakaźna znana pod kilkoma postaciami: brzuszny, plamisty, powrotny. [przypis edytorski]
6. La bonne papa (z fr. le bon papa: dobry tata) — dobra tata. [przypis edytorski]
7. hajduk — służący. [przypis edytorski]
8. bajronizm — prąd literacki i obyczajowy XIX w. ukształtowany na kanwie twórczości i legendy biograficznej ang. poety George’a Byrona (1788–1824), charakteryzujący się buntem przeciwko panującemu porządkowi społecznemu. Określenie zmodernizowany bajronizm odnosi się raczej do bezproduktywnej mody na naśladowanie bohaterów Byrona. [przypis edytorski]
9. „Tygodnik”, właśc. „Tygodnik Ilustrowany” — pismo wychodzące w Warszawie w latach 1859–1939. [przypis edytorski]
10. fiksatuarować — smarować włosy fiksatuarem, czyli pomadą. [przypis edytorski]
11. vanitas vanitatum (łac.) — marność nad marnościami (Koh 1,2). [przypis edytorski]
12. excelsior (łac.) — wyższy. Tu: krój czcionki, ale również hasło postępu. [przypis edytorski]
13. ad astra (łac.) — do gwiazd. [przypis edytorski]
14. Tadeusz, właśc. Pan Tadeusz — epopeja Adama Mickiewicza. [przypis edytorski]
15. Wojna, właśc. Padół łez (Wojna) — cykl 11 obrazów Artura Grottgera (1837–1867). [przypis edytorski]
16. Rok Polski, właśc. Rok polski w życiu, tradycji i pieśni — zbiór materiałów literackich i etnograficznych autorstwa folklorysty Zygmunta Glogera (1845–1910). [przypis edytorski]
17. Piał kogucik kukuryku — początek wierszyka dla dzieci autorstwa Stanisława Jachowicza (1796–1857). „Piał kogucik: kukuryku!/ Wstawaj rano, mój chłopczyku./ A chłopczyk się ze snu budzi,/ Patrzy.... dużo chodzi ludzi;/ Więc się szybko zrywa z łóżka,/ By nie uszedł za leniuszka;/ I rzekł: za twe kukuryku/ Dziękuję ci koguciku”. [przypis edytorski]
18. Powrót taty — ballada Adama Mickiewicza z tomu Ballady i romanse. [przypis edytorski]
19. sachar (ros.) — cukier, lody sprzedawane na ulicy. [przypis edytorski]
20. chleb świętojański — karob, szarańczyn strąkowy, strąki wiecznie zielonego drzewa uprawianego w krajach śródziemnomorskich. [przypis edytorski]
21. marka (daw.) — znaczek pocztowy. [przypis edytorski]
22. Rinaldini, Rinaldo — bohater popularnych opowiadań dla młodzieży. Pierwowzór postaci został stworzony przez niem. pisarza Christiana Augusta Vulpiusa (1762–1827). [przypis edytorski]
23. palant — gra, w której uczestnicy podzieleni na dwie drużyny podbijają kijem małą piłkę gumową (wódz był nazywany „matką”, a szeregowi gracze „młodszymi bachorami”). [przypis edytorski]
24. welocyped — rower z przednim kołem dużym, a małym tylnym. [przypis edytorski]
25. bąk a. cyga, fryga — wydrążona kula na pręciku, wokół którego okręcony był sznurek. Bąka wprawiało się w nagły ruch, odciągając sznurek. Zabawa polegała na tym, żeby nie dopuścić do zatrzymania bączka, podtrzymując ruch biczykiem lub kijkiem. [przypis edytorski]
26. róża od Torunia — zabawa w kółku, osoba w środku była różą, w odpowiednim momencie piosenki dzieci zaczynały tańczyć, a róża wybierała kolejną osobę do kółka. [przypis edytorski]
27. poszła panna po ziele — popularna piosenka ludowa, do której dzieci tańczą w parach. [przypis edytorski]
28. was? (niem.) — co? [przypis edytorski]
29. funt — dawna jednostka wagi. [przypis edytorski]
30. szubienica — zabawa w krzyżyk i kółko, przegrywający rysuje kawałek szubienicy, przegrywa ten, kto pierwszy wyrysuje szubienicę w całości. [przypis edytorski]
31. cetno i licho — zabawa polegająca na zgadywaniu, czy przedmioty schowane w dłoni są w liczbie parzystej (cetno) czy nieparzystej (licho). [przypis edytorski]
32. panopticum (łac.) — gabinet osobliwości. [przypis edytorski]
33. Andersen, Hans Christian (1805–1875) — duński poeta i pisarz, autor słynnych baśni. [przypis edytorski]
34. suszka — przedmiot do osuszania papieru z atramentu. [przypis edytorski]
35. hic, haec, hoc (łac.) — ten, ta, to. [przypis edytorski]
36. is, ea, id (łac.) — który, która, które. [przypis edytorski]
37. fero, tuli, latum, ferre (łac.) — nieść, formy podstawowe czasownika. [przypis edytorski]
38. korek (gw.) — korepetytor. [przypis edytorski]
39. Kuba Rozpruwacz — pseudonim nadany zabójcy londyńskich prostytutek, jego tożsamość nie została ustalona. [przypis edytorski]
40. laubzega — przyrząd do cięcia, wyrzynarka. [przypis edytorski]
41. funda — fundowanie. [przypis edytorski]
42. makagiga — ciastko z miodu maku i migdałów. [przypis edytorski]
43. Kraszewski, Józef Ignacy (1812–1887) — polski pisarz, publicysta, historyk i działacz społeczny. [przypis edytorski]
44. viribus unitis (łac.) — jak jeden mąż. [przypis edytorski]
45. perpetuum mobile (łac.) — mechanizm, który raz uruchomiony, działałby zawsze. [przypis edytorski]
46. Belmont, Leo, właśc. Leopold Blumental (1865–1941) — polski pisarz, eseista i tłumacz. Autor powieści W wieku nerwowym (1888) kreującej postać dekadenta. [przypis edytorski]
47. Jeske-Choiński, Teodor (1854–1920) — powieściopisarz, krytyk literacki i teatralny. Stłumione iskry: opowieść z 1886 to historia rodziny mieszanej, prusko-polskiej, w której dochodzi do konfliktów na tle narodowościowym. [przypis edytorski]
48. Podróż naokoło Księżyca — powieść pt.: Autour de la Lune Juliusza Verne’a (1828–1905), fr. pisarza uważanego za jednego z prekursorów fantastyki naukowej. Po polsku ukazała się pod takim tytułem w 1870 r. [przypis edytorski]
49. Ruszczyc, Ferdynand (1870–1936) — polski malarz, rysownik i ilustrator, reprezentant symbolizmu. Do jego najsłynniejszych dzieł należy obraz pt.: Ziemia z 1898 r. przedstawiający chłopa orzącego pole. [przypis edytorski]
50. Dygasiński, Adolf (1839–1902) — powieściopisarz i pedagog, a także prywatny nauczyciel. Przedstawiciel naturalizmu polskiego. Autor m.in. noweli Psia dola. [przypis edytorski]
51. cyrkuł — posterunek policji w zaborze rosyjskim. [przypis edytorski]
52. filister — człowiek bez wyższych potrzeb, ograniczony, mieszczuch. [przypis edytorski]
53. Nieszczęsny, kto częściami do mogiły wrastał — słowa Starca z Widowiska, cz. I Dziadów Adama Mickiewicza. [przypis edytorski]
54. Szczepanowski, Stanisław (1846–1900) — przemysłowiec, innowator (branża naftowa), działacz społeczny i publicysta. Usiadł na ławie oskarżonych, gdy Galicyjska Kasa Oszczędnościowa, finansująca jego działalność, ogłosiła upadłość. [przypis edytorski]
55. fonograf — przyrząd odtwarzający głos, poprzednik gramofonu. [przypis edytorski]
56. Rozbicki, Soter Antoni (1823–1876) — polski humorysta i facecjonista, do którego przylgnęła łatka grafomana. [przypis edytorski]
57. Żuławski, Jerzy (1874–1915) — autor młodopolski, prekursor fantastyki naukowej w Polsce, katastrofista. [przypis edytorski]
58. Laskowski, Kazimierz, ps. El (1861–1913) — autor wierszy, żartów scenicznych, piosenek. [przypis edytorski]
59. Gawalewicz, Marian (1852–1910) — twórca powieści obyczajowych, dramatopisarz, współwydawca i redaktor popularnych pism: „Tygodnika ilustrowanego”, „Kłosów”, „Kuriera Warszawskiego”. [przypis edytorski]
60. Żeromski, Stefan (1864–1925) — prozaik, dramaturg, publicysta. Współtwórca i pierwszy prezes Związku Zawodowego Literatów Polskich, w 1924 założył oddział polskiego Pen Clubu. Główna tematyka jego pisarstwa to krzywda społeczna, zacofanie cywilizacyjne warstwy chłopskiej, etyczny obowiązek walki o sprawiedliwość i postęp, więź z tradycją walki narodowowyzwoleńczej, tematy historyczne związane z powstaniami, walka z rusyfikacją. Stworzył swoisty dla swego pisarstwa wzór bohatera, samotnego inteligenta-społecznika, który podejmuje zmaganie o dobro ogółu, a odrzuca przy tym szczęście prywatne. Napisał m.in.: Popioły, Przedwiośnie, Rozdziobią nas kruki, wrony, Syzyfowe prace, Ludzi bezdomnych. [przypis edytorski]
61. Tołstoj, Lew (1828–1910) — rosyjski prozaik, dramaturg, myśliciel, krytyk literacki, publicysta. Jego dzieła wywarły duży wpływ na literaturę światową i rozwój myśli moralnej na początku XX wieku. Jeden z najwybitniejszych realistów, łączył wnikliwą obserwację z własnymi poglądami na rzeczywistość. Dzieła: Wojna i pokój, Anna Karenina. [przypis edytorski]
62. Rodziewiczówna, Maria (1864–1944) — pisarka pisząca zwłaszcza o życiu poleskiego ziemiaństwa, prowadziła aktywną działalność społeczną. Dzieła: Straszny dziadunio, Dewajtis, Lato leśnych ludzi. [przypis edytorski]
63. Bałucki, Michał (1837–1901) — autor powieści tendencyjnych i komedii przedstawiających życie mieszczaństwa w Galicji. [przypis edytorski]
64. Świętochowski, Aleksander (1849–1938) — publicysta, literat, filozof, historyk, działacz społeczny doby pozytywizmu. Założyciel tygodnika „Prawda”, prowadził działalność społeczno-oświatową. [przypis edytorski]
65. Przybyszewski, Stanisław (1868–1927) — pisarz, dramaturg, poeta, twórca manifestu Młodej Polski (Confiteor), jeden z pierwszych ekspresjonistów w literaturze europejskiej, skandalista, członek cyganerii krakowskiej, redaktor krakowskiego „Życia”, artystyczny przywódca Młodej Polski. Pisał m.in.: powieści (Dzieci szatana, Homo sapiens), dramaty (Śnieg, Matka), poematy prozą, eseje, wspomnienia. [przypis edytorski]
66. Nowaczyński, Adolf (1876–1944) — dramaturg, satyryk i publicysta słynący z ostrego pióra. [przypis edytorski]
67. Hoffmanowa z Tańskich, Klementyna (1798–1845) — pisarka, pedagożka, tłumaczka. Pisała dla dzieci i młodzieży, założycielka i redaktorka pisma „Rozrywka dla dzieci”. [przypis edytorski]
68. „Kolce” — tygodnik ilustrowany o charakterze satyrycznym wydawany w Warszawie od 1871 r. Z pismem współpracowali m.in.: Adam Asnyk, Bolesław Prus, Janusz Korczak. [przypis edytorski]
69. „Rola” — warszawski tygodnik społeczno-ekonomiczny wydawany w latach 1883–1912. Publikował treści zachowawcze, a także antysemickie. [przypis edytorski]
70. przepalanka — wódka z dodatkiem karmelu. [przypis edytorski]
71. Saksy — Ogród Saski. [przypis edytorski]
72. Longinus Podbipięta — bohater Trylogii Henryka Sienkiewicza przestrzegający kodeksu rycerskiego. [przypis edytorski]
73. farmak — student farmacji. [przypis edytorski]
74. gulden — złota lub srebrna moneta. [przypis edytorski]
75. Jewtuszewski, Wasilij Adrianowicz (1836–1888) — ros. pedagog i metodyk, autor zbiorów zadań matematycznych. [przypis edytorski]
76. Wiereszczagin, Iraklij Pietrowicz (1846–1888) — ros. nauczyciel matematyki, autor podręczników do trygonometrii. [przypis edytorski]
77. Wisnowska, Maria (1861–1890) — polska aktorka teatralna, zastrzelona w Warszawie przez kochanka, oficera gwardii carskiej. Na kanwie tej historii powstało wiele utworów literackich. [przypis edytorski]
78. wieleli (ros. велели) — zamówili. [przypis edytorski]
79. jat’ (ros. Jać, Ѣ, ѣ) — litera starej cyrylicy, zlała się całkowicie z e. Jej obecność w ortografii XX w. wynikała z wpływu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, który był językiem liturgicznym. [przypis edytorski]
80. kondycja — posada nauczyciela domowego najczęściej związana z wyjazdem na wieś. [przypis edytorski]
81. „Kłosy” — tygodnik ilustrowany poświęcony sztuce i nauce. Wychodził w Warszawie w latach (1860–1890). [przypis edytorski]
82. respective (łac.) — względnie. [przypis edytorski]
83. tabetyk — człowiek cierpiący na uwiąd rdzenia kręgowego w wyniku zakażenia kiłą, które prowadzi również do zaburzeń psychicznych. [przypis edytorski]
84. Ibsen, Henryk (1828–1906) — dramaturg norweski. Początkowo tworzył utwory oparte na motywach historycznych, legendach i sagach skandynawskich, później podjął tematykę społeczno-obyczajową w duchu realizmu i naturalizmu oraz symbolizmu. Dzieła: Grób Hunów, Nora czyli dom lalki, Dzika kaczka, Kobieta morska. [przypis edytorski]
85. szubka, szuba — długie wierzchnie okrycie, często podszyte futrem. [przypis edytorski]
86. szynel — płaszcz o charakterystycznym kroju noszony w XIX w. i na początku XX przez ros. żołnierzy, urzędników i uczniów. [przypis edytorski]
87. galówka — impreza galowa, uroczysta. [przypis edytorski]
88. „Ziarno” — warszawskie pismo codzienne, wychodziło od 1897 r., w 1900 r. zamieniło się w tygodnik. [przypis edytorski]
89. trochanter major, minor (łac., med.) — terminy anatomiczne: krętarz większy i mniejszy, części kości udowej. [przypis edytorski]
90. fossa trochanterica (łac., med.) — termin anatomiczny: dół krętarzowy. [przypis edytorski]
91. crista intertrochanterica (łac., med.) — termin anatomiczny: grzebień międzykrętarzowy. [przypis edytorski]
92. Messieurs et mesdames! (fr.) — panowie i panie. [przypis edytorski]
93. Dziewica Orleańska, przydomek Joanny d’Arc (1412–1431) — fr. bohaterka narodowa, katolicka święta, twierdziła, że prowadzi Francuzów do zwycięstwa natchniona przez Boga, spalona na stosie w wieku 19 lat. [przypis edytorski]
94. noch a szampiter (z niem. noch: jeszcze) — jeszcze szampana. [przypis edytorski]
95. myt a Salcze Apfelgold (z jid.) — z Salcią Apfelgold. [przypis edytorski]
96. „Bocian” — krakowskie pismo humorystyczne wydawane w latach 1896–1900. [przypis edytorski]
97. „Kronika Rodzinna” — popularne pismo katolickie, od 1901 z podtytułem „Tygodnik religijno-społeczny, ilustrowany, dla rodzin katolickich”. [przypis edytorski]
98. Gdyby nie dziatek pacierze... — cytat z ballady A. Mickiewicza Powrót taty. [przypis edytorski]
99. „Petit Parisien” — paryski dziennik społeczno-literacki ukazujący się od 1875 r. [przypis edytorski]
100. „Lecture pour tous” — fr. magazyn ilustrowany, w którym publikowano powieści. Ukazywał się w latach 1898–1939. [przypis edytorski]
101. traktiernia (z wł. trattoria) — jadłodajnia. [przypis edytorski]
102. munsztuk (z niem. Mundstück) — ustnik. [przypis edytorski]
103. nervu rerum, właśc. nervus rerum (łac.) — moc sprawcza, żartobliwe określenie pieniędzy. [przypis edytorski]
104. Barcewicz, Stanisław (1858–1929) — wirtuoz skrzypiec, pierwszy skrzypek w operze warszawskiej, profesor w Instytucie Muzycznym. [przypis edytorski]
105. Michałowski, Aleksander (1851–1938) — prowadził w konserwatorium muzycznym klasę wyższą fortepianu. [przypis edytorski]
106. Noskowski, Zygmunt (1846–1909) — kompozytor, dyrygent, nauczyciel muzyki i śpiewu, skrzypek. [przypis edytorski]
107. Kośmiński, Paweł (1860–1896) — komediopisarz, poeta, aktor. Sekretarz redakcji „Kolców”. [przypis edytorski]
108. Żyd wieczny tułacz — tytuł powieści sensacyjnej Eugène Sue (1804–1857), której akcja dzieje się w latach 30. XIX w. [przypis edytorski]
109. Monte Christo — bohater powieści historycznej Aleksandra Dumasa (1802–1870) Hrabia Monte Christo. [przypis edytorski]
110. Bristol — hotel przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, wybudowany w 1901 r. [przypis edytorski]
111. fater (gw. warsz.) — ojciec; kelner. [przypis edytorski]
112. biała — herbata na pół ze spirytusem. [przypis autorski]
113. góral — obcy. [przypis autorski]
114. git (gw.) — dobrze. [przypis edytorski]
115. wymanić, manić (gw.) — wyłudzić, bałamucić. [przypis edytorski]
116. sztyl (z niem. still) — cicho bądź! [przypis edytorski]
117. Morlok — z powieści George’a Wellsa (1866–1946) Wehikuł czasu. Morlokami nazywano tę część ludzkości, która zamieszkała pod ziemią i ciężko pracowała, żywiąc się ciałami. Przeciwstawiona była Elojom, beztroskim mieszkańcom powierzchni. [przypis edytorski]
118. Morlokowie — czytaj: Wells, Podróż w czasie [Podróż w czasie. Opowieść fantastyczna. Z angielskiego przełożył Feliks Wermiński, Warszawa 1899. Ob. tłum. jako: Wehikuł czasu; red. WL]. [przypis autorski]
119. tinglowa kultura (od tingel-tangel: podrzędna kawiarnia, restauracja) — płytka, trywialna. [przypis edytorski]
120. malstrom, właśc. Malström — silny prąd u wybrzeży Norwegii. [przypis edytorski]
121. kontraczne — procent od zawartego kontraktu. [przypis edytorski]
122. adresnyj stoł (ros.) — punkt informacji o adresach. [przypis edytorski]
123. dycht (gw., z niem. dicht) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
124. kwaśnik — producent napojów. [przypis edytorski]
125. gilza (ros.) — złożone w rulonik bibułki papierosowe. [przypis edytorski]
126. szaflik (z niem. Schaffel) — wiaderko, okrągłe naczynie. [przypis edytorski]
127. Suligowski, Adolf (1849–1932) — prawnik, autor odczytów dla Ratusza, wygłoszonych w 1889 r., dotyczących kwestii mieszkaniowych. [przypis edytorski]
128. vogue la galére! (fr.) — dosł.: niech płynie statek; w znaczeniu: niech się dzieje, co chce. [przypis edytorski]
129. szychta (gw. warsz.) — prostytutka pracująca pod szychtami, czyli składami opału na Powiślu. [przypis edytorski]
130. koszt portoryjny — opłata za posłańca. [przypis edytorski]
131. Nędznicy — tytuł powieści Wiktora Hugo (1802–1885) obrazującej przekrój społeczeństwa fr. i poglądy autora na sprawiedliwość społeczną. [przypis edytorski]
132. We drzwiach cukierni ukazuje się pan w futrze z paczką ciastek na guziku. — dawniej ciastka pakowano w papier obwiązany cienkim sznurkiem, a w I poł. XX w. było przyjęte, że eleganccy panowie po wyjściu z cukierni nieśli takie paczki zawieszone na guziku płaszcza czy kamizelki. Pozwalało im to zachować wolne ręce: do eleganckiego stroju należała często laska lub parasol, a druga ręka była niezbędna do uchylania kapelusza przy powitaniu lub aby służyć oparciem damie przy wysiadaniu z pojazdu, otwierać przed nią drzwi itp. [przypis edytorski]
133. bon jour, monsieur (fr.) — dzień dobry panu. [przypis edytorski]
134. Êtes-vous content de votre vie, monsieur (fr.) — czy jest pan zadowolony ze swojego życia, panie... [przypis edytorski]
135. à qui portez-vous ces gâteaux, monsieur (fr.) — komu niesie pan te ciastka, panie. [przypis edytorski]
136. pour vos enfants peut-être, n’est-ce pas? (fr.) — może swoim dzieciom, prawda? [przypis edytorski]
137. vous avez des enfants, n’est-ce pas? (fr.) — przecież ma pan dzieci, prawda? [przypis edytorski]
138. vous avez des enfants, n’est-ce pas? (fr.) — ma pan dzieci, prawda? [przypis edytorski]
139. vous êtes un très bon père? (fr.) — pan jest dobrym ojcem? [przypis edytorski]
140. avez-vous beaucoup d’enfantis, monsieur (fr.) — pan ma dużo dzieci, panie... [przypis edytorski]
141. Non, pas beaucoup (fr.) — nie, niezbyt dużo. [przypis edytorski]
142. Zola, Émile (1840–1902) — francuski pisarz, główny teoretyk i przedstawiciel naturalizmu; opublikował 20-tomowy cykl powieści Rougon-Macquartowie, przedstawiający pełny obraz epoki (Nana, Germinal, Ziemia, Klęska). Autor najważniejszego artykułu krytycznoliterackiego przedstawiającego teorię oraz estetykę naturalizmu Powieść eksperymentalna. [przypis edytorski]
143. quels jolis noms (fr.) — jakie ładne imiona. [przypis edytorski]
144. votre (fr.) — pański. [przypis edytorski]
145. Un petit garçon de six ans (fr.) — chłopczyk ma sześć lat. [przypis edytorski]
146. n’est-ce pas? (fr.) — prawda? [przypis edytorski]
147. Mais attendez donc un peu (fr.) — proszę zaczekać chwilę... [przypis edytorski]
148. monsieur le bon père — panie dobry ojcze. [przypis edytorski]
149. mais mille pardons (fr.) — stokrotnie przepraszam. [przypis edytorski]
150. n peu énervé (fr.) — trochę zdenerwowany. [przypis edytorski]
151. on m’a appris (fr.) — nauczono mnie. [przypis edytorski]
152. parler français (fr.) — mówić po francusku. [przypis edytorski]
153. de longs cheveux blonds (fr.) — długie blond włosy. [przypis edytorski]
154. l’hirondelle (fr.) — jaskółka. [przypis edytorski]
155. „h” muette (fr.) — „h” nieme. [przypis edytorski]
156. „h” aspirée (fr.) — „h” przydechowe. [przypis edytorski]
157. un gentilhomme (fr.) — dżentelmen. [przypis edytorski]
158. enfin... (fr.) — wreszcie. [przypis edytorski]
159. bon (fr.) — dobrze. [przypis edytorski]
160. alors (fr.) — a więc. [przypis edytorski]
161. Il faut, qu’il aille au collège (fr.) — powinien iść do szkoły. [przypis edytorski]
162. des bourreaux (fr.) — kaci. [przypis edytorski]
163. féroces (fr.) — okrutnicy. [przypis edytorski]
164. quel dommage (fr.) — jaka szkoda. [przypis edytorski]
165. mais après (fr.) — ale później. [przypis edytorski]
166. onze, douze, treize (fr.) — jedenaście, dwanaście, trzynaście. [przypis edytorski]
167. dans quelques annees (fr.) — za parę lat. [przypis edytorski]
168. Mais réflechissez un peu (fr.) — niech pan o tym pomyśli. [przypis edytorski]
169. pas maintenant (fr.) — nie teraz. [przypis edytorski]
170. aprês (fr.) — później. [przypis edytorski]
171. a Varsovie il y a (fr.) — w Warszawie jest. [przypis edytorski]
172. vous comprenez? (fr.) — rozumie pan? [przypis edytorski]
173. progrès (fr.) — postęp. [przypis edytorski]
174. et après tout (fr.) — a oprócz tego. [przypis edytorski]
175. vous avez lu? (fr.) — czytał pan? [przypis edytorski]
176. on a écrit (fr.) — pisali o tym. [przypis edytorski]
177. et après tout cela (fr.) — a oprócz tego wszystkiego. [przypis edytorski]
178. e n’est pas encore tout (fr.) — i jeszcze nie wszystko. [przypis edytorski]
179. safizm — miłość lesbijska, od imienia greckiej poetki Safony. [przypis edytorski]
180. ce n’est pas encore fini (fr.) — jeszcze nie koniec. [przypis edytorski]
181. trybadia, właśc. trybada — miłosny zwiazek kobiet. [przypis edytorski]
182. prenez, messieurs, s’il vous plait (fr.) — chwytajcie, panowie, proszę bardzo. [przypis edytorski]
183. prenez, messieurs les litteraires, c’est piquant! — salir, messieurs, salir (fr.) — chwytajcie, panowie literaci, to pociąga — brudu, panowie, brudu. [przypis edytorski]
184. on ne peut pas prévoir (fr.) — nie można przewidzieć. [przypis edytorski]
185. Kawecka, Wiktoria (1875–1929) — śpiewaczka operetkowa nazywana Słowikiem Warszawy. [przypis edytorski]
186. Bogorska, Helena (1875–1920) — śpiewaczka operetkowa. [przypis edytorski]
187. Cette nouvelle Kawecka ou Bogorska est une enfant encore... Elle est aussi âgée de trois ou ąuatre ans, mais elle existe déjà (fr.) — Taka nowa Kawecka albo Bogucka jest jeszcze dzieckiem... Ona też ma trzy albo cztery lata, ale już tu jest. [przypis edytorski]
188. elle demeure peut-être, rue (fr.) — mieszka może na ulicy. [przypis edytorski]
189. qui le sait? (fr.) — kto wie? [przypis edytorski]
190. et votre (fr.) — a pański. [przypis edytorski]
191. il sera gâté (fr.) — zepsuje się, będzie zepsuty. [przypis edytorski]
192. encore pis (fr.) — jeszcze gorzej. [przypis edytorski]
193. qui le sait? tout est possible. (fr.) — kto wie? Wszystko jest możliwe. [przypis edytorski]
194. un vénérien lui dira sans doute (fr.) — wenerolog powiedział mu zapewne. [przypis edytorski]
195. Heitzman, Carl (1836–1896) — twórca licznie wznawianego atlasu anatomicznego. [przypis edytorski]
196. Przewoski, Edward (1849–1925) — profesor anatomii na Uniwersytecie Warszawskim, patolog. [przypis edytorski]
197. Battistini, Mattia (1856–1928) — włoski śpiewak operowy, baryton. [przypis edytorski]
198. conspuez (fr.) — plujcie. [przypis edytorski]
199. eh bien! Votre fils (fr.) — więc tak, pański syn. [przypis edytorski]
200. une blennorrhagie (fr.) — popr.: une blennorragie, rzeżączka. [przypis edytorski]
201. une blennorrhagie, c’est absolument vrai (fr.) — rzeżączkę, to rzecz pewna. [przypis edytorski]
202. Quand votre fils aura l’âge de 20 ans, vous lui direz vous même: „mon fils, il faut que tu sois un cochon” (fr.) — Kiedy pana syn będzie miał 20 lat, sam mu pan powie: „synu, trzeba być świnią”. [przypis edytorski]
203. les idées, les sentiments, les cochonneries, tout... (fr.) — myśli, uczucia, świństwa, wszystko. [przypis edytorski]
204. de qui peut-il attrapper cette maladie (fr.) — u której on złapie tę chorobę. [przypis edytorski]
205. Le sais-je? (fr.) — czy ja wiem? [przypis edytorski]
206. Vous comprenez donc que je ne puis le savoir, je ne suis pas un prophète. (fr.) — Sam pan rozumie, nie mogę tego wiedzieć, nie jestem prorokiem. [przypis edytorski]
207. Mais tout est possible (fr.) — wszystko możliwe. [przypis edytorski]
208. Vous pensez, monsieur, que j’ai fini? Pas encore... Vous avez encore une fillette (fr.) — Myśli pan, że ja skończyłem? Jeszcze nie... Ma pan jeszcze córeczkę. [przypis edytorski]
209. il faut le défendre (fr.) — nie trzeba na to pozwalać. [przypis edytorski]
210. bien élevès (fr.) — dobrze wychowane. [przypis edytorski]
211. il fant profiter du moment (fr.) — trzeba wykorzystać moment. [przypis edytorski]
212. un, deux, trois (fr.) — raz, dwa, trzy. [przypis edytorski]
213. ce n’est rien (fr.) — to nic. [przypis edytorski]
214. la mort (fr.) — śmierć. [przypis edytorski]
215. la foule (fr.) — tłum. [przypis edytorski]
216. Mansztejn, Siergiej Andrejewicz (1861–1934) — ros. filolog klasyczny. [przypis edytorski]
217. Szulc, Dominik (1797–1860) — autor podręcznika do gramatyki łacińskiej. [przypis edytorski]
218. mèdicine (fr.) — popr. mèdecine. [przypis edytorski]
219. Vous vous trompez, monsieur. Vous me prenez pour un voleur. J’étiudie la medicine... On m’a congédié — vous comprenez... J’ai de vieux parents... Ils ne savent rien... J’ai vraiment faim... Je n’ai encore rien mangé aujourd’hui. (fr.) — Pan się myli. Bierze mnie za złodzieja. Studiuję medycynę... Zostałem wydalony, pan rozumie. Mam starych rodziców. Oni o niczym nie wiedzą. Naprawdę jestem głodny. Niczego jeszcze dzisiaj nie jadłem. [przypis edytorski]
220. zatrzasłam — popr.: zatrzasnęłam [przypis edytorski]
221. garkuchnia — jadłodajnia. [przypis edytorski]
222. oficyna — budynek dobudowany z tyłu lub z boku kamienicy. [przypis edytorski]
223. kościarz (daw.) — człowiek zbierający kości, handlujący kośćmi. [przypis edytorski]
224. kuplet — krótki utwór satyryczny z wyrazistą puentą, mówiący o aktualnych wydarzeniach. [przypis edytorski]
225. in toto (łac.) — w całości. [przypis edytorski]
226. Jaskółka z „Wieczorów Rodzinnych” — pseudonim Zofii Bukowieckiej (1844–1920), nauczycielki i autorki książek dla dzieci. W latach 1903–1912 prowadziła rubrykę Skrzynka do listów. [przypis edytorski]
227. cheder — szkoła żydowska. [przypis edytorski]
228. zabojać (gw.) — przestraszyć. [przypis edytorski]
229. Amiel, Henri Frédéric (1811–1881) — szwajcarski filozof piszący po francusku. Autor introspekcyjnego dziennika (Journal intime) przetłumaczonego na polski w 1901 r. (tłum. Aleksandra Kordzikowska) jako Z pamiętnika. [przypis edytorski]
230. naflażyć (daw.) — napadać: o deszczu ze śniegiem. [przypis edytorski]
231. Tomek Bityś — byłem z Kossowskim na targu świńskim na Pradze. Z Tomkiem poznał mnie on w traktierni przy targu. [przypis autorski]
232. zafantować — dać w zastaw. [przypis edytorski]
233. snadź (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]
234. ansa — uraza. [przypis edytorski]
235. dokazać (ros. dokazat’) — udowodnić. [przypis edytorski]
236. katorga — ciężkie roboty, kara stosowana w carskiej Rosji, zsyłka na Syberię. [przypis edytorski]
237. mularz (daw.) — murarz. [przypis edytorski]
238. szyfkarta — bilet okrętowy. [przypis edytorski]
239. lubit (ros.) — kochać, lubić. [przypis edytorski]
240. lublu atca (ros.) — kocham ojca. [przypis edytorski]
241. lublu prianik (ros.) — lubię piernik. [przypis edytorski]
242. lubopytstwo (ros. любопытство) — ciekawość. [przypis edytorski]
243. luboznatielnost’ (ros. любознательность) — dociekliwość. [przypis edytorski]
244. adie (z fr. adieu) — do widzenia, żegnaj. [przypis edytorski]
245. circenses (łac.) — igrzyska, walki gladiatorów. [przypis edytorski]
246. Vitium cordis, insufficientia mitralis (łac.) — wada serca, niedomykalność zastawki mitralnej. [przypis edytorski]
247. anamneza — wywiad lekarski. [przypis edytorski]
248. digitalis (łac.) — naparstnica lekarska. [przypis edytorski]
249. sparteni, właśc. sparteini (łac.) — sparteina, substancja roślinna stosowana przy chorobach serca. [przypis edytorski]
250. res sacra aegrotus (łac.) — chory rzeczą świętą. [przypis edytorski]
251. rymarz — rzemieślnik wytwarzający uprząż i akcesoria jeździeckie. [przypis edytorski]
252. obiedził — zrujnował. [przypis edytorski]
253. Kordecki — powieść historyczna Józefa Ignacego Kraszewskiego (1812–1887). [przypis edytorski]
254. korzec — dawna miara objętości ciał sypkich. [przypis edytorski]
255. Krywult, Aleksander (1845–1903) — polski mecenas sztuki, organizował wystawy i był właścicielem galerii, w tym Salonu Sztuk Pięknych. [przypis edytorski]
256. litografia — powielanie rysunku wyrytego na płycie kamiennej. [przypis edytorski]
257. sterać — zamęczyć. [przypis edytorski]
258. ojcowite — o dziecku: mające rodziców, będące spadkobiercą swoich rodziców. [przypis edytorski]
259. łapacz (gw.) — policjant. [przypis edytorski]
260. świarczył (gw. warsz.) — świadczył. [przypis edytorski]
261. właść — władza. [przypis edytorski]
262. stranno (ros.) — dziwnie. [przypis edytorski]
263. chaim-siulim! (gw. warsz., z jid.) — zdrowie, pokój, toast za zdrowie biesiadników. [przypis edytorski]
264. breweriować — zakłócać spokój. [przypis edytorski]
265. wsio popołam (ros.) — wszystko po połowie. [przypis edytorski]
266. znamię (z ros. znamja) — sztandar. [przypis edytorski]
267. łowko, moł, tańcujesz, mołodiec (z ros.) — zręcznie, mówi, tańcujesz, zuchu. [przypis edytorski]
268. Dziad — dom wychowawczy przy Szpitalu Dzieciątka Jezus. [przypis autorski]
269. Postał, podumał i poszedł — do szynku — wiersz Marii Konopnickiej (1842–1910) Sobotni wieczór z cyklu Obrazki. [przypis edytorski]
270. bez sprosu (ros. biez sprosa) — bez pozwolenia. [przypis edytorski]
271. postawić (z ros. postawit) — dostarczyć. [przypis edytorski]
272. skopycić — włoży na kopyto, drewniany przyrząd, na którym szewc robi buty. [przypis edytorski]
273. chojak — sosna, świerk. [przypis edytorski]
274. sążeń — dawna miara długości, ok. 190 cm. [przypis edytorski]
275. Oderint — in saecula saeculorum oderint (łac.) — Niech nienawidzą, na wieki wieków niech nienawidzą. [przypis edytorski]
276. bryndza (gw. warsz.) — bieda. [przypis edytorski]
277. serek — stypa. [przypis edytorski]
278. się narwie (gw. warsz.) — natnie się, doczeka. [przypis edytorski]
279. galante (gw. warsz.) — idealnie, dobrze. [przypis edytorski]