SCENA II
W tejże chwili dzieje się rzecz dziwna: Mur korytarza w głębi rozsuwa się i opada, jak szara mgła, otwierając widok na krajobraz tenże sam, który był na początku, w Arkadii. W pośrodku na opuszczającym się obłoku zstępuje Eros, bóg, tak jako był widny na początku, jeno że teraz ma wieniec z jodłowych gałązek na płomiennych kędziorach i skrzydła szeroko rozpostarte z obojego boku. Otaczają go, stojąc na łące, służebne dziewy arkadyjskiej królewny, po dwie z każdej strony: Hedone, Kallone, Melike i Hagne.
Lud patrzy w osłupieniu, cichy, zachwycony...
Psyche stoi w pośrodku, ze złotą falą swych włosów na więziennej szacie, twarzą do zjawiska, przedzielona od zstępującego ku niej boga leżącym na poprzek trupem Blaksa. Cały dawny Orszak królewski, w ciemnych swych płaszczach, stoi w milczeniu, cisnąc się do dwóch pozostałych bocznych ścian więziennego korytarza, jak skamieniały, zapatrzony w cudowną zjawę. — Krajobraz zalany jest jasnym światłem słonecznym, mrok jeno spowija ludzi tulących się pod resztkami murów więziennych i na przodzie sceny w milczeniu klęczących.
EROS
Psyche!...
PSYCHE
O, Eros! Eros!
Idzie ku Erosowi, zapatrzona w boskie jego zjawienie. — W chwili, gdy przestępuje przez trupa, który ją od niego dzielił, z ramion jej zsuwa się szara szata więzienna — i jasna już, w białym odzieniu, jako była na początku, klęka u nóg boga, obejmując rękoma jego kolana.
CHÓR DZIEWEK SŁUŻEBNYCH
Witaj, Psyche!
Eros pochyla się nad klęczącą i kładzie dłonie na jej włosach.
PSYCHE
Otoś znów przy mnie, pan, kochanek, król!
HEDONE
Otarte łzy twe, zapomniany ból!
PSYCHE
O! Niech mię sprzęgnie z tobą wieczny ślub!
KALLONE
Już zakończony czas twych gorzkich prób!
PSYCHE
Daruj mi pokój! Daj zmazanie win!
MELIKE
Zbawiona jesteś przez spełniony Czyn!
PSYCHE
Twoją chcę stać się już na wieków wiek!
HAGNE
Morze za tobą — tu szczęśliwy brzeg!
PSYCHE
Ciebie szukałam wiecznie i jedynie
przez życia piargi dążąc i bagniska:
jeśli to we śnie twe lico mi błyska —
niechajże nigdy sen mój nie przeminie!
CHÓR DZIEWEK SŁUŻEBNYCH
Szczęsną i piękną, niewinną i śpiewną
ze snu się budzisz ciężkiego, królewno!
HEDONE
Witaj przez słońce, na niebie płonące!
KALLONE
Witaj przez kwiaty wonne na tej łące!
MELIKE
Witaj przez chóry ptasząt w złotym gaju!
HAGNE
Witaj przez nurty srebrzyste ruczaju!
EROS
Czy słyszysz głosy one modlitewne,
które cię znowu witają, królewnę,
na złotych błoniach twej wiecznej ojczyzny?
Zamknięte rany twe, zgojone blizny,
które w twych białych stopach ryły ciernie,
kiedyś, za cieniem mym zdążając wiernie,
wygnanka bosa, przez życia bezdroże
szła w uciśnieniu, przez kał ziemi — w zorzę!
A iżeś86 wszystek zniosła ból i trud,
a iż cię ziemi nie pokalał brud,
chociaż się czepiał twych pielgrzymich szat,
z których wykwitłaś oto — lilii kwiat,
biały, jak ongi87, i jeno schylony
rosą łez, którą w przelocie Eony
płaczą nad nędzą bezdenną żywota:
prawdą się iści88 twa wieczna tęsknota,
i coć snem było89 jeno90 w pierwszej dobie,
za czym łamałaś ręce swe w żałobie
— kiedy sen pierzchnął — błądząca śród cienia,
dziś ci się jawą złotą rozpromienia:
oto ja schodzę w jasnych blaskach słońca
na szczęście wielkie, ostatnie, bez końca!
PSYCHE
O Eros! Eros! Królu mój i panie!
EROS
Tak! — Jam jest EROS, iżem91 nad otchłanie
Chaosu rękę ściągnąwszy, z bezruchu
wywołał Drgnienie i zakląwszy w duchu,
wywiódł zeń wszechświat stubarwny i złoty,
iżem92 jest rodzic żądzy i tęsknoty,
która w głąb bije lub w strop niebios modry,
ofiarnik życia, bólu dawca szczodry — —
lecz iż jest we mnie, jako był początek,
i koniec wszystkim rzeczom, których wątek
w pierścień się splata, zapomnienie wieczne
i ukojenie tęsknot ostateczne,
i szczęście wielkie, nieprześnione, ciche:
zowią mnie także THANATOS, o, Psyche!
Pochyla się i składa pocałunek na ustach Oblubienicy.
Wszyscy obecni przyklękają, niektórzy padają na twarz.
Jest cisza ostateczna.
Pisałem w Podchybiu, w jesieni, 1903.
Przypisy:
1. ὁδὸς ἄνω κάτω μία (gr.) — urwane zdanie przypisywane Heraklitowi, pełna sentencja brzmi ὁδὸς ἄνω κάτω μία καὶ ὡυτή i można ją tłumaczyć jako: „droga w górę i droga w dół są tą samą drogą”. [przypis edytorski]
2. Tuum fac nec respicias finem (łac.) — czyń swoje, nie myśl o końcu; rób swoje, nie patrz końca. [przypis edytorski]
3. przerznięty — dziś raczej: przerżnięty; przecięty. [przypis edytorski]
4. widno — tu: widać. [przypis edytorski]
5. zmierżony — uprzykrzony; por. mierzić (kogoś): budzić wstręt, odrazę. [przypis edytorski]
6. sam, dziewczęta (daw.) — chodźcie, dziewczęta; przykład wykorzystania daw. konstrukcji zdania przyzywającego, por. np. sam tu: chodź tu itp. [przypis edytorski]
7. moc (daw., gw.) — tu: mnóstwo, bardzo dużo. [przypis edytorski]
8. która się była odłączyła (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego stosowana dla wyrażenia czynności wcześniejszej, poprzedzającej inną, o której mowa dalej; znaczenie: „która się uprzednio odłączyła”. [przypis edytorski]
9. wszakżeśmy — skrócone od: wszakże jesteśmy. [przypis edytorski]
10. wiemże ja sama — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy ja sama wiem. [przypis edytorski]
11. łoza — gałązki wierzbowe. [przypis edytorski]
12. koleśny — poruszający się na kołach. [przypis edytorski]
13. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
14. nuże — okrzyk oznaczający poganianie: dalej, szybciej. [przypis edytorski]
15. idźcież — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]
16. zawieść pieśń (daw.) — zanucić, zaintonować pieśń. [przypis edytorski]
17. żertwa (daw.) — ofiara; u daw. Słowian ofiara całopalna składana na cześć bóstwa. [przypis edytorski]
18. pono (daw., gw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski]
19. plecyma (daw. forma) — dziś popr. forma N.: plecami. [przypis edytorski]
20. zwierciedlić się — odbijać się. [przypis edytorski]
21. zbudził się był (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego stosowana dla wyrażenia czynności wcześniejszej, poprzedzającej inną, o której mowa dalej; znaczenie: „zbudził się uprzednio”. [przypis edytorski]
22. poglądać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]
23. widno — tu: widać. [przypis edytorski]
24. wskrzesnąć — zmartwychwstać. [przypis edytorski]
25. urwisz — urwis, hultaj. [przypis edytorski]
26. posoch — laska z zakrzywioną rękojeścią; pastorał; tu: kaduceusz, atrybut Hermesa, posłańca bogów w mit. gr. [przypis edytorski]
27. odzyszczesz (daw. forma) — dziś popr. forma 2 os. lp: odzyskasz. [przypis edytorski]
28. widno — [przypis edytorski]
29. kędy (daw., gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
30. zajrzyć a. zaźrzyć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]
31. Kypryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty. [przypis edytorski]
32. kruż (daw.) — puchar, waza. [przypis edytorski]
33. tużba — tęsknota; por. tużyć a. tążyć (stp.): tęsknić. [przypis edytorski]
34. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
35. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
36. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]
37. wirydarz (z łac. viridarium: ogród, park) — ogród wewnątrz murów klasztornych, zwykle z fontanną a. sadzawką pośrodku. [przypis edytorski]
38. krużganek (łac. claustrum) — ciągnący się pod murami wewnętrzny, zadaszony korytarz (ganek) wokół dziedzińca a. wirydarza klasztornego, zamkowego itp. [przypis edytorski]
39. widno — tu: widać, widocznie. [przypis edytorski]
40. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
41. miast (daw.) — skrócone od: zamiast. [przypis edytorski]
42. widno — tu: widać. [przypis edytorski]
43. widno — tu: widać; można zobaczyć. [przypis edytorski]
44. paiż a. paiża — mała tarcza używana przez konnicę, u dołu prostokątna a. zaokrąglona, u góry skośnie ścięta, czasem z wykrojem na oparcie kopii. [przypis edytorski]
45. mieść — tu: miotać, rzucić. [przypis edytorski]
46. prawdali to — konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy to prawda. [przypis edytorski]
47. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
48. lodżetta — zdrobn. od: lodżia (wł. loggia), nazwa elementu architektonicznego stanowiącego wnękę w zewn. płaszczyźnie budynku, zwykle otwartą na zewnątrz (a. od zewn. strony przeszklona), oddzielona drzwiami i oknami od pomieszczeń wewnętrznych, używana jako miejsce widokowe, oranżeria itp.; w renesansie jedno- a. wielokondygnacyjne loggie stanowiły element architektury pałacowej; niekiedy wznoszono je jako osobne budowle. [przypis edytorski]
49. życiem dać gotów — przykład konstrukcji eliptycznej z przestawną końcówką czasownika; znaczenie: „życie [jeste]m dać gotów” a. „jestem gotów dać życie”. [przypis edytorski]
50. możnaż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy można. [przypis edytorski]
51. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
52. per Baccho (wł.) — na Bachusa! [przypis edytorski]
53. mamyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy mamy. [przypis edytorski]
54. hołysz (z ukr., pogard.) — biedak. [przypis edytorski]
55. korny (daw.) — skrócone: pokorny; por. korzyć się przed kim. [przypis edytorski]
56. uwiązgł — dziś popr.: uwiązł. [przypis edytorski]
57. czemuście (...) zostali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czemu zostaliście. [przypis edytorski]
58. uwięzgnie — dziś popr.: uwięźnie. [przypis edytorski]
59. biegą (daw.) — dziś popr. forma 3.os.lm: biegną. [przypis edytorski]
60. pono (daw., gw.) — podobno; zapewne. [przypis edytorski]
61. będziem — skrócona forma 1.os.lm: będziemy. [przypis edytorski]
62. możnaż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy można. [przypis edytorski]
63. zbroica — zgrubienie od: zbroja. [przypis edytorski]
64. paiż a. paiża — mała tarcza używana przez konnicę, u dołu prostokątna a. zaokrąglona, u góry skośnie ścięta, czasem z wykrojem na oparcie kopii. [przypis edytorski]
65. słuchajże — konstrukcja z partykułą -że, tu: w funkcji wzmacniającej. [przypis edytorski]
66. uszak — architektoniczny element dekoracyjny, występ z linii obramienia w górnych narożach okien i drzwi; poszerzenie obramienia okiennego. [przypis edytorski]
67. nie maszże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nie masz. [przypis edytorski]
68. rznąć — dziś raczej: rżnąć. [przypis edytorski]
69. widno — tu: widać, widocznie. [przypis edytorski]
70. którzyście cierpieli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którzy cierpieliście. [przypis edytorski]
71. coć było życiem — inaczej: co ci było życiem; co było dla ciebie życiem. [przypis edytorski]
72. rzekę (daw.) — przestarz. forma 1.os.lp od: rzec; powiem. [przypis edytorski]
73. Voilà, ma chérie! Ce ne sont pas de bonnes manières (fr.) — Ot co, moja droga! To nie należy do dobrych manier. [przypis edytorski]
74. nie jestżeś — konstrukcja z partykułą -że pomiędzy tematem a końcówką, tu: w funkcji wzmacniającej i wprowadzającej pytanie retoryczne; znaczenie: czy nie jesteś; czyż nie jesteś. [przypis edytorski]
75. któram jest — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: która jestem. [przypis edytorski]
76. jarki — jaskrawy, żarki, jarzący się. [przypis edytorski]
77. jeno (daw., gw.) — tylko, jedynie. [przypis edytorski]
78. próżnośmy (...) przyszli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: próżno przyszliśmy. [przypis edytorski]
79. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
80. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
81. nie widno — tu: nie widać. [przypis edytorski]
82. gwoli (daw.) — dla, z powodu czegoś. [przypis edytorski]
83. iżeś (...) była — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż byłaś, że byłaś. [przypis edytorski]
84. crimen laesae maiestatis (łac.) — zbrodnia obrazy majestatu; termin z kodeksu prawa rzym. [przypis edytorski]
85. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
86. iżeś (...) zniosła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż zniosłaś, że zniosłaś. [przypis edytorski]
87. ongi — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski]
88. iścić się — ziszczać się, realizować się. [przypis edytorski]
89. coć snem było — inaczej: co ci było snem; co było dla ciebie snem. [przypis edytorski]
90. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
91. iżem (...) wywiódł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż wywiodłem, że wywiodłem. [przypis edytorski]
92. iżem jest — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż jestem, że jestem. [przypis edytorski]