ROZPADLINY GÓRSKIE
Mater Gloriosa589, Pater Ecstaticus590, Pater Profundus591, Pater Seraphicus592, Doctor Marianus593, Magna Peccatrix594, Mulier Samaritana595, Maria Aegyptiaca596, Pokutnica zwana na ziemi Małgorzatą, Chór chłopiąt zbawionych. Chór aniołów młodszych, Chór aniołów doskonalszych, Chór pokutnic, Chorus Mysticus597.
Las, skały, pustkowie — na tarasach skalnych święci pustelnicy.
CHÓR I ECHO
Lasy kłonią się w poszumie,
korzeniami pospinały
wrosłe w siebie głazy, skały;
pnie za pniami idą w tłumie,
fala w falę bije, dzwoni —
nas głęboka grota chroni.
Lwy milczące po ustroni
snują się przez ścieżek skręty,
straż przyjazna ze czcią broni
przybytku miłości świętej.
PATER EXTATICUS
unosi się na powietrzu
Płomieniu rozkoszy wiecznej!
Więzy płonącej miłości!
Boleści męki serdecznej!
Pragnienie ujrzenia boskości!
Strzały przeszyjcie mnie,
włócznie przebodźcie mnie,
maczugi zdruzgoczcie mnie,
pioruny rozgromcie mnie!
Niech się znikomość rozpryśnie
w przelotnej chwilowości,
a jako gwiazda rozbłyśnie
ziarno wieczystej miłości.
PATER PROFUNDUS
w sferze głębokiej
Jak dno przepaści, które w głębi
u nóg mych głuchym snem się mroczy,
jak rozpęd rzek, co wre i kłębi,
nim wodospadem z grani skoczy,
jak wiąz, co przemógł wichrów waśnie,
i wierch swój dźwiga do przestworzy —
taką wszechmocna miłość właśnie,
co wszystko splata, wszystko tworzy.
Wkoło mnie świsty i poświsty
poszumnych borów i parości598,
przez które w aureoli mglistej
wodospad szklaną drogę mości
i żyzność niesie niżnym krajom;
te błyskawice błyskające,
które powietrze oczyszczają,
opary niszczą trujące —
wróżby miłości to najświętsze,
wieszczące tworczość wiecznej mocy!
Niechże rozpalą moje wnętrze,
gdzie duch zmylony, w mroźnej nocy
usycha w ciasnym zmysłów worze,
kona w więziennej poniewierce.
Ukój me myśli, Wielki Boże!
Oświeć łaknące serce!
PATER SERAPHICUS
w sferze środkowej
Jodeł rozwiane warkocze
zorza jutrzniana czesze!
Przez niebios modre przeźrocze
młodzianków zlatują rzesze.
CHÓR CHŁOPIĄT ZBAWIONYCH
Powiedz nam, ojcze nasz dobrotliwy,
Cośmy za jedni? Gdzie lotów szlaki?
Byt nasz łagodny, byt nasz szczęśliwy,
wszystkim po równo jednaki.
PATER SERAPHICUS
Chłopięta północą zrodzone,
rozkwitłe w ducha połowie,
rodzicom przerychło stracone,
anielscy braciszkowie.
Wy wiecie, żem pełen miłości,
przeto się do mnie zbliżacie;
szczęśliwi, bo zawiłości
dróg ziemskich, chłopięta, nie znacie.
Oczy me — wasze pokoje!
Czucia wam oścież otworzę!
Wasze jest ciało moje!
Ujrzyjcie dzieła Boże!
wciela ich w siebie
Oto są drzewa, oto są skały,
oto wód lśniących wieczysta praca,
oto wodospad szumny, wspaniały,
drogę górzystą na przełaj skraca.
CHŁOPIĘTA ZBAWIONE
przez usta Ojca Seraficznego
Świat stąd potężny, świat urokliwy,
lecz za ponury, o! nazbyt srogi!
Serce zamiera z grozy i trwogi,
pozwól nam odejść, o, dobrotliwy!
PATER SERAPHICUS
Płyńcie ku jasnej urodzie,
wzrastajcie w zwyżonym torze,
kędy w przeczystej pogodzie,
obecność Boga was wzmoże599.
Wzniesieni w sferę słoneczną,
znajdziecie ducha skrzepienie:
w szczęśliwość wiodące wieczną
miłości objawienie.
CHÓR CHŁOPIĄT ZBAWIONYCH
a krążą już wokół najdalszych szczytów
Podajcie, podajcie ręce,
na pląs słoneczny, radosny;
w uczuć najświętszych podzięce
hymn zaśpiewajmy miłosny.
Wzmocnionych w wiedzy Bożej,
niechaj nas ufność otoczy —
komu hołd serce złoży,
tego obaczą oczy.
ANIOŁOWIE
w wyższej unoszą się atmosferze, z duszą Fausta
Wyzuty ze złych obierzy600, szlachetny duch wśród ludzi,
„zbawion być może, kto się dążeniem wieczystym trudzi”.
A jeśli miłość ma go w swej pieczy płynąca z góry,
witać go będą słowem serdecznym anielskie chóry.
CHÓR ANIOŁÓW MŁODSZYCH
O, miłujące służki święte!
Te róże z waszych rąk wyrosłe,
pomogły siły zmóc przeklęte,
zakończyć dzieło wzniosłe!
Skarb wielki, dusza zratowana!
Sypiemy — źli uchodzą zgrają,
trafiamy — diabły uciekają —
skruszona moc szatana!
Zamiast piekielnej, zwykłej kary,
miłosną gniemy złych udręką;
nawet szatański mistrz ów stary
na wskroś rażony męką!
Zwycięstwo!!
CHÓR ANIOŁÓW DOSKONALSZYCH
Z wielkim ducha udręczeniem
dźwigamy brzemię ziemskości,
choć się przepali płomieniem,
nie zyszcze601 bielistości.
Gdy wielka ducha potęga
zwaśnione żywioły
skupi, posprzęga —
nie rozdzielą tej spójni Boże anioły.
Zjednanej dwoistości
święty zespole —
jedynie moc wiecznej miłości
rozróżnić ciebie zdole602!
CHÓR ANIOŁÓW MŁODSZYCH
We mgle srebrzystej
ku nam pospiesza
orszak przeczysty:
duszyczek rzesza.
Z obłocznych wianków,
kręgi świetlnemi,
świętych młodzianków
już zbytych ziemi —
orszak radosny
mknie w woni kwiatów
z tej nowej wiosny
wzwyżonych światów!
Niechaj tej duszy
pierwsze ocknienie
z nimi wyruszy
w wieczne zbawienie!
CHŁOPIĘTA ZBAWIONE
Z radością ją przyjmujemy!
Ożyje w łasce zbawienia,
a my wraz z nią osiągniemy
anielskie uświęcenia.
Zluźnijcie ziemskie spowicia,
które ją omotały!
Jakże ci piękny, wspaniały
przeczuciem świętego życia!
DOCTOR MARIANUS
w sferze najwyższej i najczystszej
Wzrok sięga za ziemi granice,
duch mój wiecznością natchniony.
Zbawione pokutnice
w niebiańskie lecą strony.
A w świętych niewiast chorale —
to Ona! — W blasku i w chwale!
W gwieździstym wieńcu jej głowa,
to Ona! — Niebios Królowa!
w zachwycie
Pod baldachimem błękitu,
zwróć ku mnie świetlane lice —!
Zwól603, Pani, bym spłonął z zachwytu
i pojął Twe tajemnice.
Zwól — niech tęsknotą człowieczą
serce zamierające —
błogosławieństwem uleczą
Twe dłonie miłujące.
Na Twe rozkazy, Władczyni,
rycerze, idziemy do boju;
lecz wielka cisza się czyni
na jedno Twe słowo pokoju.
Dziewico, bez zmazy poczęta,
o, Matko miłująca,
Królowo niepojęta
przy Bogu królująca!
Wkoło się snuje
jak mgła wieczorna,
bladych pokutnic
procesja korna.
U stóp Jej świętych
w skrusze klękają,
szaty całują,
łaski wołają.
Na wszystkich czekasz cierpliwie,
z miłością wiecznie ofiarną,
przeto grzesznicy skwapliwie604
z ufnością ku Tobie się garną.
Cielesną trawiony żądzą,
któż sam okowy jej skruszy?
Ludzie w słabości swej błądzą,
ratunku wołają dla duszy.
Upadek na każdym kroku,
jakoż obronim się sami?
zbyt dużo pokus dla wzroku
i lada woń omami.
Otwiera się niebo, zjawia się Mater Gloriosa.
CHÓR POKUTNIC
Królująca w wieczności,
zdrowaś Maryjo!
Łaski pełna, miłości
prośbą nie gardź niczyją.
W Tobie nasza obrona,
Maryjo Bogiem sławiona.
MAGNA PECCATRIX
Przez miłość a przez łzy moje
na nogi Syna wylane,
jako balsamiczne zdroje
— łzy wyszydzone, wyśmiane —;
przez alabastry przeźrocze,
z których się wonie sączyły,
przez miękkie moje warkocze,
co święte stopy suszyły —
MULIER SAMARITANA
przez studnię, co ongi trzody
poiła Abrahamowe,
przez wiadro, co darem ochłody
skrzepiło usta Synowe,
przez źródło wielkie i czyste,
co w swej urodzie bogatej
opływa świetlane, wieczyste
w krąg wszystkie światy —
MARIA AEGYPTIACA
przez to miejsce święte, zbawcze,
kędy Pan nasz w grobie leży,
przez to ramię ostrzegawcze,
co wstrzymało mnie u dźwierzy605,
przez czterdziestoletnie trwanie
w pokucie sobie zadanej,
przez to szczęsne pożegnanie —
przez ten list w piasku pisany —
RAZEM
jako nie skąpisz miłości,
największe krzepisz grzesznice
i wiedziesz do wieczności
skruszone pokutnice —
tak oto wybacz tej duszy,
która raz jeden zbłądziła,
co w życia zgubionej głuszy
nie wiedziała, że grzeszyła!
UNA POENITENTIUM606
no ziemi zwana Małgorzatą w przytuleniu kornym
O, Promienista!
Matko przeczysta!
Ku memu szczęściu
wzrok Twój się zwraca!
Umiłowany,
już nie stroskany
do mnie z dni dawnych powraca.
CHŁOPIĘTA ZBAWIONE
zbliżają się lotem kolistym
Przerasta nas mocą bezmierną
w nowego życia rozkwicie,
opiekę naszą wierną
wynagrodzi sowicie.
Nas w najrychliwszym przedświcie
z ziemskiej zwołano miedzy,
on poznał do głębi życie,
on nam udzieli wiedzy.
POKUTNICA
na ziemi zwana Małgorzatą
Już w duchów przystanął zachwycie,
wszedł w przebyt niepojęty!
Zaledwie przeczuł nowe życie,
rozgorzał w glorii rzeszy świętej.
Spójrz! — Zrzuca więzy swej ziemskości
i odzież starą zmienia —
już w eterycznej świetlistości
jutrznianą młodość wypromienia.
Zwól, niech go wiedza ma pokrzepia,
jeszcze go nowy dzień oślepia.
MATER GLORIOSA
Pójdź! — Niech w wyżynach duch twój krąży!
Jeśli przeczuje cię — podąży.
DOCTOR MARIANUS
krzyżem leży; rozmodlony
Zwróćcie oczy ku zbawieniu
w rozmodlonej skrusze,
w bogobojnym dziękczynieniu
rozpłomieńcie dusze.
Chwalcie korną serca mową,
myślą i czynami —
Pannę, Matkę i Królową!
O, módl się za nami!
CHORUS MYSTICUS
Przemijające — odblaskiem pełni;
niedosiężone — tutaj się spełni;
niewysłowione — tutaj się głosi;
wieczna kobiecość zbawia i wznosi.
POŻEGNANIE607
Tak więc tragiczne kończę widowisko,
nie bez rosnącej we mnie lękliwości;
za mną zawrotne ludzkich burz kolisko,
już nie dosięże mnie przemoc ciemności.
Któż rad odtwarza uczuć bojowisko,
gdy go już droga wiedzie do jasności?
Niech więc barbarzyństw rubaszności zgasną
wraz z czarnoksięską drogą nazbyt ciasną.
Niechaj i wreszcie z dobrymi cieniami
zły duch przepadnie w zapomnieniu głuchem,
z którym się chętnie młodość żeni snami,
co mi w zaraniu wrogiem był i druhem.
Żegnajmy wszystko, co już poza nami —
i na wschód słońca mocnym lećmy duchem.
Wszelkim wyprawom niech Muzy przewodzą,
miłość i przyjaźń niech nam życie słodzą.
Z wami po jednym zawsze idę torze,
o, przyjaciele, w wspólności bogatej;
społem czujemy, że braterstwo może
z małego kręgu liczne stworzyć światy.
My nie pytamy się w upartym sporze,
przecz608 ten niechętny, a ów lodowaty —
czcimy radośnie z myślą równie chrobrą609
antyczność jak i każde nowe dobro.
Szczęśliw, kto sztukę, wolność w sobie czuje! —
każdej go wiosny wabi łąk uroda;
kto niezwadzony losem się raduje,
temu trop ducha własnego świat poda.
Żadna przeciwność nóg mu nie skrępuje,
wciąż naprzód dąży — bo tak chce przyroda.
Z góry pogłosem dzikie drżą wiszary610 —
to ducha czasu butne grzmią fanfary.
Przypisy:
1. harfa eolska — instrument, którego struny poruszane są przez wiatr. [przypis edytorski]
2. wraz (daw.) — razem, równocześnie. [przypis edytorski]
3. społem — razem. [przypis edytorski]
4. wądół — dolina o podmokłym dnie. [przypis edytorski]
5. iwa — odmiana wierzby. [przypis edytorski]
6. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]
7. rozwierać — tu: otwierać. [przypis edytorski]
8. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]
9. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]
10. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]
11. roraty — wczesna poranna msza odprawiana w okresie Adwentu. [przypis edytorski]
12. upłaz — stok górski porośnięty trawą. [przypis edytorski]
13. niż — tu: nizina. [przypis edytorski]
14. rozżagwić — rozpalić. [przypis edytorski]
15. niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]
16. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
17. kwapić się (daw) — spieszyć się. [przypis edytorski]
18. kto dobrowolnym chce być banitą? — Mefisto stawia tu zagadkę, której rozwiązaniem jest słowo „błazen”. [przypis edytorski]
19. kryptogram — tu: zagadka. [przypis edytorski]
20. utrefić — ufryzować. [przypis edytorski]
21. raptus puellae (łac.) — porwanie dziewicy. [przypis edytorski]
22. fugare (łac.) — uciekać. [przypis edytorski]
23. jurgieltnik — żołnierz najemny. [przypis edytorski]
24. salwować (daw.) — ratować. [przypis edytorski]
25. inwidia — z łac. invidia: zawiść. [przypis edytorski]
26. sawant — tu: mądry. [przypis edytorski]
27. homo novus (łac.) — dorobkiewicz (dosł.: człowiek nowy). [przypis edytorski]
28. pantarka — perliczka. [przypis edytorski]
29. deputat — wynagrodzenie w naturze. [przypis edytorski]
30. dziesięcina — podatek w naturze, 1/10 plonów oddawana na rzecz kościoła. [przypis edytorski]
31. łoni (daw. a. czes.) — ubiegły. [przypis edytorski]
32. piernat — materac wypełniony pierzem. [przypis edytorski]
33. kiep (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]
34. sowizdrzał — sprzyciarz i żartowniś; Till Eulenspiegel, postać z XVI-wiecznej literatury ludowej. [przypis edytorski]
35. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]
36. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]
37. raptus (daw.) — człowiek gwałtowny. [przypis edytorski]
38. mente captus (łac.) — szalony. [przypis edytorski]
39. rozterk (daw.) — spór, konflikt. [przypis edytorski]
40. siły — dziś popr. forma N.lm: siłami. [przypis edytorski]
41. oracja — przemowa. [przypis edytorski]
42. koloryzować (daw.) — kłamać, zwł. upiększając rzeczywistość. [przypis edytorski]
43. rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]
44. Słońce to szczere, lite złoto etc. — nazwy planet, zgodnie z tradycją alchemiczną, oznaczają tu metale; Słońce to złoto, Księżyc — srebro, Merkury — rtęć, Wenus — miedź, Mars — żelazo, Jowisz — cyna, Saturn — ołów. [przypis edytorski]
45. luna (z łac.) — księżyc. [przypis edytorski]
46. kołpaczek lisi — tzw. lisia czapa, obwódka wokół księżyca świecącego we mgle lub w wilgotnym powietrzu. [przypis edytorski]
47. koniuktura — właśc.: koniunkcja, pozorne zbliżenie się do siebie dwóch planet widocznych na niebie. [przypis edytorski]
48. wirydarz (daw., z łac.) — ozdobny, ocieniony ogród. [przypis edytorski]
49. płony — jałowy. [przypis edytorski]
50. scjencja — z łac.: scientia, tj. nauka, wiedza. [przypis edytorski]
51. kusy (daw.) — krótki. [przypis edytorski]
52. mandragora — roślina śródziemnomorska, której korzeń, przypominający postać ludzką, uznawano za cudowny talizman. [przypis edytorski]
53. kuraż (z fr.) — odwaga. [przypis edytorski]
54. walny — tu: wielki. [przypis edytorski]
55. ryngraf — medalion z Matką Bożą. [przypis edytorski]
56. żeleźniak — żelazny garnek a. kociołek. [przypis edytorski]
57. saletra — związek azotu, stosowany m.in. w nawozach i do produkcji prochu strzelniczego. [przypis edytorski]
58. czerwieniec — czerwony złoty, dawna złota moneta obiegowa. [przypis edytorski]
59. kolia — naszyjnik w ozdobnej oprawie. [przypis edytorski]
60. likwor — napitek. [przypis edytorski]
61. osędziały — sędziwy (dosł.: osiwiały). [przypis edytorski]
62. memento (z łac.) — przypomnienie; tu mowa o formule „z prochu powstałeś, w proch się obrócisz”. [przypis edytorski]
63. mięsopust — karnawał bądź jego ostatnie trzy dni. [przypis edytorski]
64. Pluton (mit. rz.) — bóg śmierci i świata podziemnego; tu połączony z Plutosem, gr. bogiem bogactwa. [przypis edytorski]
65. Zoilotersytes (neol.) — Tersytes to kłótliwy i brzydki uczestnik wojny trojańskiej, a Zoilos to retor gr. z III w. p.n.e., zjadliwy krytyk Homera, a przenoście: złośliwy i niesprawiedliwy krytyk. [przypis edytorski]
66. Poliszynel — postać z fr. teatru lalkowego, zdradzająca sekrety, zwł. te od dawna znane. [przypis edytorski]
67. rybałtowy — charakterystyczny dla rybałta, śrdw. śpiewaka i komedianta. [przypis edytorski]
68. gościniec (daw.) — prezent przywieziony z podróży. [przypis edytorski]
69. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
70. mycka — rodzaj okrągłej miękkiej czapki. [przypis edytorski]
71. kupić się — gromadzić się, zbierać grupkami. [przypis edytorski]
72. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]
73. utrefiony (daw.) — ufryzowany. [przypis edytorski]
74. krotochwilny — żartobliwy. [przypis edytorski]
75. poswarka — sprzeczka. [przypis edytorski]
76. zajrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]
77. rękojmia — gwarancja. [przypis edytorski]
78. niepłony — nie jałowy. [przypis edytorski]
79. nietota (daw.) — widłak. [przypis edytorski]
80. równianka — wianek. [przypis edytorski]
81. teorban — instrument muz. podobny do lutni, lecz o niższym brzmieniu. [przypis edytorski]
82. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
83. patoka — płynny miód. [przypis edytorski]
84. alkierzyk (daw.) — sypialnia. [przypis edytorski]
85. intermezzo (wł.) — wstawka o charakterze komicznym. [przypis edytorski]
86. hoży — piękny, tryskający zdrowiem. [przypis edytorski]
87. rum (z niem.) — miejsce, przestrzeń. [przypis edytorski]
88. z mąki marymonckiej (daw., żart.) — elegancik; na warszawskim Marymoncie pracowały dawniej młyny (Zegadłowicz, jak w innych miejscach, spolszcza tu realia tekstu Goethego). [przypis edytorski]
89. Poliszynel — postać z fr. teatru lalkowego, zdradzająca sekrety, zwł. te od dawna znane. [przypis edytorski]
90. robdeszan (z fr.) — szlafrok. [przypis edytorski]
91. gamratka (daw.) — kobieta lekkich obyczajów. [przypis edytorski]
92. fest — tu: święto. [przypis edytorski]
93. hoc (daw.) — wykrzyknienie towarzyszące tańcom. [przypis edytorski]
94. socjeta (z fr.) — towarzystwo. [przypis edytorski]
95. na kredę — na kredyt. [przypis edytorski]
96. są zajęci interesującą rozmową z nowo wylęgłym upiorem — kpina z romantycznego zainteresowania dla zjawisk nadprzyrodzonych. [przypis edytorski]
97. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
98. puzdro — skrzynka z przegródkami do przewożenia przedmiotów w podróży. [przypis edytorski]
99. gehenna (daw.) — piekło. [przypis edytorski]
100. parać się — trudnić się, zajmować się. [przypis edytorski]
101. zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
102. postura — sylwetka. [przypis edytorski]
103. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]
104. buta — duma, pycha. [przypis edytorski]
105. pobok — dziś popr.: obok, z boku. [przypis edytorski]
106. dań (daw.) — danina, dar. [przypis edytorski]
107. Wiktoria — bogini zwycięstwa. [przypis edytorski]
108. wywłoka — kobieta ciesząca się złą reputacją. [przypis edytorski]
109. huncwot (daw., pot.) — szelma, łobuz. [przypis edytorski]
110. żywie — dziś popr. forma 3.os.lm. cz. ter.: żyje. [przypis edytorski]
111. kaduczy (daw.) — diabli. [przypis edytorski]
112. efeb (staroż.) — piękny młodzieniec. [przypis edytorski]
113. zjawa — tu: pojawienie się. [przypis edytorski]
114. Pluton (mit. rz.) — bóg śmierci i świata podziemnego; tu połączony z Plutosem, gr. bogiem bogactwa. [przypis edytorski]
115. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
116. szczutek (daw.) — pstryczek. [przypis edytorski]
117. pawiment — podłoga, posadzka, zwł. ozdobiona mozaiką. [przypis edytorski]
118. zmiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]
119. mamidło — złudzenie. [przypis edytorski]
120. kto wola (daw.) — kto chce. [przypis edytorski]
121. weksel — dokument zobowiązujący do zapłaty określonej kwoty w wyznaczonym terminie. [przypis edytorski]
122. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
123. rum (z niem.) — miejsce, przestrzeń. [przypis edytorski]
124. patoka — płynny miód. [przypis edytorski]
125. czerwieniec — czerwony złoty, dawna złota moneta obiegowa. [przypis edytorski]
126. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]
127. niewidny — niewidzialny. [przypis edytorski]
128. feta — święto. [przypis edytorski]
129. kostera (daw.) — gracz w kości, hazardzista. [przypis edytorski]
130. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]
131. Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy. [przypis edytorski]
132. faun (mit. gr.) — bożek leśny, symbol lubieżności. [przypis edytorski]
133. perć — stroma ścieżka w górach. [przypis edytorski]
134. frymarczyć (daw.) — kupczyć. [przypis edytorski]
135. smrek (reg.) — świerk. [przypis edytorski]
136. kierdel (reg.) — stado. [przypis edytorski]
137. raptularz (daw.) — księga do prowadzenia notatek. [przypis edytorski]
138. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
139. siępa — deszczowa pogoda (por. siąpić). [przypis edytorski]
140. pluta (daw.) — szaruga, dżdżysta pogoda. [przypis edytorski]
141. salamandra — tu: duch żywiołu ognia. [przypis edytorski]
142. element (daw.) — żywioł. [przypis edytorski]
143. Arion — legendarny śpiewak gr. z wyspy Lesbos, oczarowujący swą muzyką nawet stworzenia morskie. [przypis edytorski]
144. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
145. nereida (mit. gr.) — nimfa morska, córka Nereusa. [przypis edytorski]
146. Tetyda (mit. gr.) — nimfa morska, córka Nerosa (Nereida), żona Peleusa, matka Achillesa. [przypis edytorski]
147. Peleus — władca Ftyi, mąż nimfy morskiej Tetydy, ojciec Achillesa. [przypis edytorski]
148. Olimp — góra w Grecji, w mitologii uznawana za siedzibę bogów. [przypis edytorski]
149. Szecherezada — główna bohaterka Baśni z tysiąca i jednej nocy, opowiadająca swemu mężowi baśnie. [przypis edytorski]
150. jurgielt (daw.) — wynagodzenie wojskowych, zwł. wyższych stopniem. [przypis edytorski]
151. wiecha — wieniec wieszany nad karczmą oznaczający, że podaje się w niej miód. [przypis edytorski]
152. tenor — tu: ton, sens. [przypis edytorski]
153. in medias res (łac.) — od środka, bez zbędnych wstępów. [przypis edytorski]
154. fortel — podstęp. [przypis edytorski]
155. szczwany — sprytny. [przypis edytorski]
156. bankowa ceduła — banknot. [przypis edytorski]
157. sepet — skrzynka zaopatrzona w szufladki. [przypis edytorski]
158. brewiarz — książka zawierająca modlitwy i czytania dla duchownych na każdy dzień tygodnia. [przypis edytorski]
159. kaleta (daw.) — skórzany woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]
160. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]
161. dank (daw.) — podziękowanie. [przypis edytorski]
162. kustosz — tu: strażnik, opiekun. [przypis edytorski]
163. vinum hungaricum (łac.) — wino węgierskie. [przypis edytorski]
164. obol — drobna moneta w staroż. Grecji. [przypis edytorski]
165. kufa (daw.) — drewniana beczka. [przypis edytorski]
166. Parys (mit. gr.) — syn trojańskiego króla Priama; porwał Helenę, żonę Menelaosa, co stało się przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
167. obsuć (daw.) — obsypać. [przypis edytorski]
168. dziwożona — słowiańska boginka. [przypis edytorski]
169. heroina — bohaterka, zwł. romansu. [przypis edytorski]
170. neofita — osoba, która świeżo przyjęła religię. [przypis edytorski]
171. Similia przez similia trzeba zabezpieczyć (z łac. similis, tj. podobny) — podobne leczy się podobnym, zasada homeopatii. [przypis edytorski]
172. asan (daw., pot.) — waszmość pan. [przypis edytorski]
173. frasować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]
174. setnie (daw.) — bardzo. [przypis edytorski]
175. zydel (daw.) — drewniany stołek. [przypis edytorski]
176. drążkowy (starop.) — kasztelan mniej znacznego grodu, na sejmie zasiadający na ławie, nie na krześle. [przypis edytorski]
177. zbyć (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
178. proscenium — część sceny przed kurtyną. [przypis edytorski]
179. Atlas (mit. gr.) — jeden z tytanów, skazany na dźwiganie na barkach sklepienia niebios. [przypis edytorski]
180. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
181. tryglif — płytka z dwoma pionowymi rowkami, zdobiąca fryz dorycki, pierwotnie stanowiąca zakończenie belki stropowej. [przypis edytorski]
182. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
183. aśćka (daw., pot.) — waćpani. [przypis edytorski]
184. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]
185. kaducznie (daw.) — diabelnie. [przypis edytorski]
186. dział — tu: udział. [przypis edytorski]
187. Endymion (mit. gr.) — kochanek Artemidy, bogini łowów, pogrążony w wiecznym śnie i wiecznie młody. [przypis edytorski]
188. ambaje (daw.) — bzdury. [przypis edytorski]
189. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]
190. niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]
191. mienić się (daw.) — nazywać się. [przypis edytorski]
192. płochy (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]
193. czerwieniec — czerwony złoty, dawna złota moneta obiegowa. [przypis edytorski]
194. kontentować się — zadowalać się. [przypis edytorski]
195. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski]
196. kamracić się (daw.) — przyjaźnić się, mieć kogoś za towarzysza. [przypis edytorski]
197. sowizdrzał — sprzyciarz i żartowniś; Till Eulenspiegel, postać z XVI-wiecznej literatury ludowej. [przypis edytorski]
198. inkaust (daw.) — atrament. [przypis edytorski]
199. wilgny — dziś popr.: wilgotny. [przypis edytorski]
200. famulus (daw.) — zaufany sługa. [przypis edytorski]
201. oremus (łac.) — módlmy się. [przypis edytorski]
202. ino (reg.) — tylko. [przypis edytorski]
203. ułomek — kawałek. [przypis edytorski]
204. firmament (daw.) — sklepienie niebieskie a. stefa gwiazd stałych w dawnej astronomii. [przypis edytorski]
205. enuncjacja — deklaracja. [przypis edytorski]
206. weredyczny — mówiący prawdę prosto w oczy, bez względu na konsekwencje. [przypis edytorski]
207. sklep (daw.) — sklepione pomieszczenie, piwnica. [przypis edytorski]
208. sprawdzili — czasownik z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
209. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]
210. moszcz — sok wytłoczony z winogron. [przypis edytorski]
211. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
212. Homunkulus (z łac. ) — sztucznie stworzony, niewielki człowieczek. [przypis edytorski]
213. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]
214. Penejos — główna rzeka Tesalii, krainy w płn.-wsch. Grecji. [przypis edytorski]
215. Farsalos — miejscowość w Tesalii, gdzie 9 sierpnia 48 p.n.e. Cezar pokonał siły Pompejusza. [przypis edytorski]
216. Erychto — tesalska czarownica, która według rzymskiego poety Lukana (39–65 n.e.), autora poematu Pharsalia, została sprowadzona do namiotu Pompejusza, by przepowiedzieć losy bitwy. [przypis edytorski]
217. bitwa pod Farsalos — stoczona 9 sierpnia 48 p.n.e., w której Cezar pokonał Pompejusza. [przypis edytorski]
218. Magnus (łac.) — wielki; przydomek Pompejusza. [przypis edytorski]
219. watra (reg.) — ognisko. [przypis edytorski]
220. wądół — podmokła dolina. [przypis edytorski]
221. dragon (daw.) — żołnierz lekkiej jazdy. [przypis edytorski]
222. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
223. Anteusz (mit. gr.) — olbrzym pokonany przez Heraklesa; zyskiwał siły dotykając ziemi, więc Herakles musiał go w czasie walki trzymać w powietrzu. [przypis edytorski]
224. vale (łac.) — żegnaj. [przypis edytorski]
225. gryf — bajeczna skrzydlata istota o głowie orła i ciele lwa, często przedstawiana jako strażnik skarbów. [przypis edytorski]
226. etymologia — nauka o pochodzeniu słów. [przypis edytorski]
227. grabienie — w oryginale było greifen, tj. porywać. [przypis edytorski]
228. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
229. mrówki — o wielkich mrówkach gromadzących złoto i o Arymaspach walczących o nie z gryfami wspomina Herodot. [przypis edytorski]
230. kaleta (daw.) — skórzany woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]
231. Bedekier (z ang. Baedecker) — przewodnik. [przypis edytorski]
232. old iniquity (ang.) — stara niegodziwość; pod tą nazwą występował zły duch w daw. ang. moralitetach i misteriach. [przypis edytorski]
233. ponowek — księżyc w nowiu. [przypis edytorski]
234. logogryf — zagadka, w której trzeba zgadnąć zaszyfrowane wyrazy. [przypis edytorski]
235. szarada — rodzaj rymowanej zagadki słownej. [przypis edytorski]
236. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]
237. Pobożnemu jak złemu zarówno przydatny etc. — rozwiązanie zagadki brzmi „diabeł”. [przypis edytorski]
238. paragon — tu: porównanie. [przypis edytorski]
239. sfinks (mit. gr.) — skrzydlaty potwór o głowie kobiety i tułowiu lwa, zadający zagadki i pożerający tych, co nie umieli na nie odpowiedzieć. [przypis edytorski]
240. płużyć (daw.) — sprzyjać. [przypis edytorski]
241. kuternoga (daw.) — kulawy. [przypis edytorski]
242. ciebie też uwięzi — aluzja do wydarzeń z Odysei Homera, gdzie główny bohater uniknął czaru syren, zatykając załodze uszy woskiem, a samemu przywiązując się do masztu, by słyszeć ich śpiew. [przypis edytorski]
243. parać (daw.) — zajmować. [przypis edytorski]
244. Edyp (mit. gr.) — król Teb, jako niemowlę pozostawiony przez rodziców na śmierć za sprawą przepowiedni; przeżył jednak i wyrokiem przeznaczenia zabił ojca i nieświadom co czyni, poślubił własną matkę. [przypis edytorski]
245. w czambuł — wszystkich bez wyjątku. [przypis edytorski]
246. Chiron (mit. gr.) — znany z mądrości centaur (tj. pół człowiek a pół koń), wychowawca wielu spośród mitologicznych bohaterów. [przypis edytorski]
247. stymfalijskie ptaki (mit. gr.) — drapieżne ptaki, żyjące nad jeziorem Stymfalos w Arkadii; wystrzelane z łuku przez Heraklesa. [przypis edytorski]
248. lernejski wąż — Hydra, potwór pokonany przez Heraklesa. [przypis edytorski]
249. Lamia (mit. gr.) — potwór pod postacią pięknej kobiety, porywający i zjadający dzieci i młodych mężczyzn. [przypis edytorski]
250. Penejos — tu: bóstwo rzeczne. [przypis edytorski]
251. uroczysko — miejsce odludne i trudno dostępne. [przypis edytorski]
252. argonauci (mit. gr.) — bohaterowie, którzy pod przewodnictwem Jazona wyprawili się do Kolchidy po złote runo, m.in. Herakles, Tezeusz, Orfeusz, Kastor i Polluks. [przypis edytorski]
253. Pallas sowiooka (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości; w Odysei występuje ona pod postacią Mentora, opiekuna Telemacha, syna Odyseusza. [przypis edytorski]
254. konował — kiepski lekarz. [przypis edytorski]
255. Dioskurowie — Kastor i Polluks, bracia Heleny. [przypis edytorski]
256. Boreadowie (mit. gr.) — synowie Boreasza, boga wiatru. [przypis edytorski]
257. Linceusz — jeden z uczestników wyprawy argonautów, cechujący się bystrym wzrokiem; imię pochodzi od łac. lynx, tj, ryś. [przypis edytorski]
258. społem (daw.) — razem. [przypis edytorski]
259. Febus (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]
260. Hermes (mit. gr.) — bór handlu, kupców i złodziei. [przypis edytorski]
261. Ares (mit. gr.) — bóg wojny i bitewnego szału. [przypis edytorski]
262. w posłuszeństwie wyrosły wśród cnych niewiast świty — wg mitu Herakles zniewieściał na służbie u królowej lidyjskiej Omfalii i prządł przy kołowrotku. [przypis edytorski]
263. przed wieki — dziś popr. forma N.lm: przed wiekami. [przypis edytorski]
264. mamli — czasownik z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
265. Eskulap (gr. Asklepios) — bóg sztuki lekarskiej. [przypis edytorski]
266. Manto (mit. gr.) — zwykle uznawana jest za córkę tebańskiego wróża Tejrezjasza. [przypis edytorski]
267. z Sybilli cechu — sens: spośród wróżbitek. [przypis edytorski]
268. czata — tu: straż. [przypis edytorski]
269. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
270. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]
271. Persefona (mit. gr.) — córka Zeusa i Demeter, porwana przez Hadesa i uczyniona jego żoną; wraz z nim władczyni podziemia. [przypis edytorski]
272. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
273. Seismos — przydomek boga Posejdona; tu personifikacja trzęsienia ziemi. [przypis edytorski]
274. wyspę Delos [...] jako pewny schron dla dziewy — wg mitu Leto (Latona) z pomocą Posejdona uciekła przed swą nieprzyjaciółką Herą na wyspę Delos, gdzie urodziła Apolla i Artemidę. [przypis edytorski]
275. kariatyda — rzeźbiona postać ludzka podtrzymująca sklepienie. [przypis edytorski]
276. Pelion i Ossa — góry w Grecji. greckie; wg mitu Tytani w czasie buntu przeciw bogom olimpijskim zrzucili Ossę na Pelion, aby zdobyć niebo. [przypis edytorski]
277. Parnas — góra w Grecji, w mitologii uznawana za siedzibę Muz. [przypis edytorski]
278. już przyleciały żurawi roje — wg mit. gr. Pigmeje toczyli wojny z żurawiami. [przypis edytorski]
279. Imzowie — tu: mrówki. [przypis edytorski]
280. Żuraw Ibikusa — aluzja do ballady Schillera Die Kraniche des Ibikus. Ibikus, grecki poeta, został zamordowany przez zbójców; zbrodnię tę odkryły żurawie, stając się narzędziem zemsty. [przypis edytorski]
281. klangor — głos lecących ptaków. [przypis edytorski]
282. zbroja — tu: broń. [przypis edytorski]
283. wyraj (daw.) — odlot ptaków na zimę do cieplejszyh krajów. [przypis edytorski]
284. Empuza (mit. gr.) — jedna z Lamii o oślej nodze bądź głowie. [przypis edytorski]
285. parantela — pokrewieństwo. [przypis edytorski]
286. sznuchtać (reg.) — wąchać. [przypis edytorski]
287. pedogryczny — chorujący na podagrę, tj. pogrubienie stawu palca u nogi i bóle stawów. [przypis edytorski]
288. mizdrzyć się — przymilać się, zwł. w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]
289. strzelioczka (z ros.) — strzałka, przen. smukła dziewczyna. [przypis edytorski]
290. gacek — gatunek małego nietoperza. [przypis edytorski]
291. porubstwo (daw.) — rozwiązłość. [przypis edytorski]
292. zasuć (daw.) — zasypać. [przypis edytorski]
293. oreada (mit. gr.) — nimfa górska. [przypis edytorski]
294. dwóch filozofów — mowa o Talesie z Miletu i Anaksagorasie. Tales z Miletu (ur. ok. 546 p.n.e.) — jeden z siedmiu mędrców starożytności, joński filozof przyrody, twórca teorii, że wszechświat powstał z prawody, po której pływa ziemia. Teorię o dominującej roli wody w powstaniu ziemi podjęli później tzw. „neptuniści”, z którymi zgadzał się i Goethe. Anaksagoras (ok. 500 p.n.e.–ok. 428 p.n.e.) — filozof ateński, przyjaciel i nauczyciel Peryklesa, głosił m.in. naukę o nieskończonej podzielności materii. Goethe czyni go przedstawicielem tzw. „wulkanistów”, wg których dominującą rolę w kształtowaniu powierzchni Ziemi odegrały siły wulkaniczne. [przypis edytorski]
295. płony (daw.) — jałowy. [przypis edytorski]
296. do ciebie o, Hekato! Luno i Diano — ta sama bogini miała władać jako Luna niebem, jako Diana ziemią i jako Hekate światem podziemnym. [przypis edytorski]
297. na nice (daw.) — na opak. [przypis edytorski]
298. driada (mit. gr.) — boginka lasów i drzew. [przypis edytorski]
299. krajan — człowiek pochodzący z tego samego miejsca. [przypis edytorski]
300. Forkiady (mit. gr.) — mitologiczne staruchy, siostry Gorgon, usosobienie brzydoty; wg mitu dysponowały jednym okiem i jednym zębem, które w miarę potrzeby wymieniały miedzy sobą. [przypis edytorski]
301. alrauna (z niem.) — korzeń mandragory. [przypis edytorski]
302. hermafrodyta — istota dwupłciowa; w mit gr. syn Hermesa i Afrodyty; na prośbę wzgardzonej nimfy Salmakis złączony z nią w jedno ciało. [przypis edytorski]
303. tryton (mit. gr.) — bóstwo morskie, w połowie ryba, a w połowie człowiek; sługa Posejdona. [przypis edytorski]
304. kałakucki — indyjski, pochodzący z Indii (od nazwy Kalkuty). [przypis edytorski]
305. delia (daw.) — wierzchni ubiór męski. [przypis edytorski]
306. Nereus (mit. gr.)— jeden z bogów morza, mąż oceanidy Doris, ojciec kilkudziesięciu Nereid i Doryd. [przypis edytorski]
307. niewczesny — dziejący się nie w porę, w nieodpowiednim momencie. [przypis edytorski]
308. Circe (mit. gr.) — bohaterka Odysei Homera, czarodziejka, która towarzyszy Odyseusza zmieniła w świnie; córka boga Heliosa i nimfy Perseidy. [przypis edytorski]
309. łut (daw.) — niewielka jednostka masy, tu przen.: nieco, odrobina. [przypis edytorski]
310. cetnar (daw.) — jednostka masy, równa 100 kg. [przypis edytorski]
311. Galatea — nimfa morska, córka Nereusa, prześladowana miłością cyklopa Polifema; najpiękniejsza wśród bogiń po Afrodycie. [przypis edytorski]
312. Pafos — miasto na płd.-zach. wybrzeżu Cypru, miejsce kultu Afrodyty i Galatei. [przypis edytorski]
313. Proteusz (mit. gr.) — syn Posejdona, bóstwo morskie świadome przyszłości i posiadające zdolność zmiany kształtu. [przypis edytorski]
314. Kabirowie — tajemnicze bóstwa fenickie, czczone i przez Greków; za czasów Goethego badacze mitologii nie byli w stanie ustalić ich liczby. [przypis edytorski]
315. czerep — tu: gliniana skorupa. [przypis edytorski]
316. dziewicorództwo — właśc. dzieworództwo a. partenogeneza, rozwój zarodka z niezapłodnionego jaja. [przypis edytorski]
317. Telchinowie — właśc. bóstwa morskie, później kowale i rzeźbiarze z wyspy Rodos. [przypis edytorski]
318. heliosowy (mit. gr.) — związany z Heliosem, bogiem słońca. [przypis edytorski]
319. pean — tu: pieśń pochwalna. [przypis edytorski]
320. zaklęli moc Boga w kształt godny człowieka — mowa o kolosie rodyjskim, jednym z siedmiu cudów świata. [przypis edytorski]
321. Pafos — miasto na płd.-zach. wybrzeżu Cypru, miejsce kultu Afrodyty i Galatei. [przypis edytorski]
322. Psylle i Marsy — poskromiciele węży; Goethe czyni ich strażnikami wozu Afrodyty-Galatei. [przypis edytorski]
323. jałówka — młoda krowa niemająca potomstwa. [przypis edytorski]
324. tryk — baran. [przypis edytorski]
325. skwir — odgłos ptasi. [przypis edytorski]
326. posoka — krew. [przypis edytorski]
327. uroczysko — miejsce odludne i trudno dostępne. [przypis edytorski]
328. królewnej — dziś popr. forma D.lp: królewny. [przypis edytorski]
329. swadźba — swatanie, tu raczej: zaloty. [przypis edytorski]
330. Dzeus a. częściej Zeus — najważniejszy spośród bogów olimpijskich; bóg nieba i ziemi, władał piorunami. [przypis edytorski]
331. krasawica — piękność. [przypis edytorski]
332. igrzysko — tu: zabawa. [przypis edytorski]
333. harfa eolska — instrument strunowy poruszany przez wiatr. [przypis edytorski]
334. świetlak — dziś: świetlik. [przypis edytorski]
335. Menelaos — król Sparty; porwanie przez Parysa jego żony, Heleny, stanowiło przyczynę wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
336. Frygia — kraj w zachodniej części Azji Mniejszej, gdzie miała znajdować się Troja. [przypis edytorski]
337. Posejdon (mit. gr.) — bóg morza, żeglarzy, trzęsień ziemi, brat Zeusa; przedstawiany z trójzębem. [przypis edytorski]
338. córa Tyndara — Helena była właściwie córką Zeusa i Ledy, której mężem był Tyndar. [przypis edytorski]
339. Klitemnestra a. Klitajmnestra — córka Tyndara i Ledy, żona i zabójczyni Agamemnona, za którą zbrodnię poniosła śmierć a ręki swego syna Orestesa. [przypis edytorski]
340. Cytera — wyspa na północ od Krety oraz przydomek Afrodyty. Helena została porwana przez Parysa w czasie składania ofiary Cyterze. [przypis edytorski]
341. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
342. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
343. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
344. szafarka — służąca dysponująca majątkiem. [przypis edytorski]
345. przyładzić — tu: przygotować. [przypis edytorski]
346. pawiment — podłoga, posadzka, zwł. ozdobiona mozaiką. [przypis edytorski]
347. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]
348. Ilion — Troja. [przypis edytorski]
349. Forkis (mit. gr.) — bóstwo morskie, syn Gai i Pontosa. [przypis edytorski]
350. Graje (mit. gr.) — inne określenie Forkiad. [przypis edytorski]
351. chutny (daw.) — pożądliwy. [przypis edytorski]
352. Menady — kobiety z orszaku boga Dionizosa, zachowujące się w sposób dziki i wyzywający. [przypis edytorski]
353. przefrymarczony — przehandlowany. [przypis edytorski]
354. dank (daw.) — podziękowanie. [przypis edytorski]
355. Ereb (mit. gr.) — bóg ciemności bądź najmroczniejsza część krainy zmarłych. [przypis edytorski]
356. Scylla — potwór morski z Odysei Homera. [przypis edytorski]
357. Tejrezjasz (mit. gr.) — ślepy wróżbita obdarzony długim życiem, którego część przeżył jako kobieta. [przypis edytorski]
358. Orion (mit. gr.) — myśliwy z Beocji, po śmierci przeniesiony na nieboskłon i ścigający Plejady; określenie: „mamka Oriona” oznacza bardzo starą kobietę. [przypis edytorski]
359. Harpie (mit. gr.) — demony w formie ptaków z kobiecymi głowami. [przypis edytorski]
360. Tezeusz (mit. gr.) — bohater ateński, zabójca Minotaura, który uprowadził dziesięcioletnią Helenę do Afidy pod Atenami. [przypis edytorski]
361. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]
362. dziewosłębić (daw.) — wysyłać swatów. [przypis edytorski]
363. Patrokles — bohater Iliady Homera, wojownik grecki, najlepszy przyjaciel Achillesa, zginął z ręki Hektora podczas ataku na Troję. [przypis edytorski]
364. byłaś w Egipcie i Troi — wg niektórych poetów greckich, np. w tragedii Eurypidesa Helena, Hermes uniósł rzeczywistą Helenę do Egiptu, Parys zaś porwał tylko jej cień. [przypis edytorski]
365. zagiąć parol (daw.) — upatrzyć sobie kogoś. [przypis edytorski]
366. wolej (daw.) — lepiej. [przypis edytorski]
367. Cerber (mit. gr.) — trzygłowy pies, pilnujący bram piekła. [przypis edytorski]
368. letejska rzeka (mit. gr.) — Leta, rzeka w Hadesie (krainie umarłych), łyk jej wody przynosił zapomnienie o życiu ziemskim. [przypis edytorski]
369. kir — czarny materiał, symbol żałoby. [przypis edytorski]
370. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]
371. kierz (daw. a. reg.) — krzak. [przypis edytorski]
372. kwiczoł — leśny ptak łowny. [przypis edytorski]
373. ewentus (z łac.) — zdarzenie. [przypis edytorski]
374. Rea (mit. gr.) — siostra i żona Kronosa, pramatka bóstw olimpijskich. [przypis edytorski]
375. ile (daw.) — tu: jeśli. [przypis edytorski]
376. Tajget — najwyższe pasmo górskie na Półwyspie Peloponeskim. [przypis edytorski]
377. Eurotas — główna rzeka Sparty. [przypis edytorski]
378. oczerety — zarośla nadbrzeżne. [przypis edytorski]
379. Cymbrowie — plemię germańskie; Goethe nawiązuje do najazdu wojsk Alaryka (ok. 370–410), króla Gotów, na Spartę. Faust przejmuje tu niejako rolę gockiego władcy. [przypis edytorski]
380. cyklop (mit. gr.) — jednooki olbrzym, budujący sobie domy z nieobrobionych głazów. [przypis edytorski]
381. lustrzyć się (daw.) — błyszczeć. [przypis edytorski]
382. wykusz — element budynku wystający ze ściany i zawierający pomieszczenie. [przypis edytorski]
383. Ajaks — jeden z bohaterów Iliady Homera. [przypis edytorski]
384. ci pod Teby idący w siedmioro — wg mitu siedmiu bohaterów, z polecenia Polinika wyruszyło przeciw Tebom, żeby pozbawić tronu Teoklesa, brata Polinika. [przypis edytorski]
385. paiża — rodzaj metalowej tarczy. [przypis edytorski]
386. jaka Deifoba, brata poległego Parysa, spotkała zapłata — wg mitu Deifobos po śmierci swego brata Parysa przywłaszczył sobie Helenę, za co został okaleczony przez Menelausa. [przypis edytorski]
387. gędzić (daw.) — muzykować. [przypis edytorski]
388. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]
389. kaduceusz (mit. gr.) — laska herolda, atrybut Hermesa, posłańca bogów. [przypis edytorski]
390. Hades (mit. gr.) — bóg śmierci, władca zaświatów, także: nazwa samych zaświatów. [przypis edytorski]
391. szczęściuli — „szczęściu” z partykułą -li. [przypis edytorski]
392. wzięcie (daw.) — sylwetka i sposób poruszania się. [przypis edytorski]
393. zjawa — tu: pojawienie się. [przypis edytorski]
394. wici — wezwanie na wojnę rozsyłane w formie gałązek (witek). [przypis edytorski]
395. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
396. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
397. Linceusz — jeden z uczestników wyprawy argonautów, cechujący się bystrym wzrokiem; imię pochodzi od łac. lynx, tj, ryś. [przypis edytorski]
398. krenelaż (z fr.) — blanki, zębate zwieńczenie murów obronnych, stanowiące osłonę dla obrońców. [przypis edytorski]
399. żenąć (daw.) — gnać. [przypis edytorski]
400. sukurs (daw.) — wsparcie. [przypis edytorski]
401. dziewosłębić — swatać. [przypis edytorski]
402. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
403. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]
404. Nestor — król Pylos, najstarszy uczestnik wojny trojańskiej, symbol wieku i związanego z nim doświadczenia. [przypis edytorski]
405. chybko (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
406. Messenia — poł.-zach. część Peloponezu. [przypis edytorski]
407. Elida — zach. część Peloponezu. [przypis edytorski]
408. Argolida — płn.-wsch. część Peloponezu. [przypis edytorski]
409. umizgi (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]
410. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
411. pawęż (daw.) — tarcza. [przypis edytorski]
412. bronić cię będą, kraino — mowa o Peloponezie. [przypis edytorski]
413. swój chudobny dział — sens: to, co się jej należy. [przypis edytorski]
414. hala — górska łąka. [przypis edytorski]
415. Apollo (mit. gr.) — przewodnik dziewięciu muz, bóg sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]
416. klechda — podanie ludowe. [przypis edytorski]
417. wirydarz (daw., z łac.) — ozdobny, zacieniony ogród. [przypis edytorski]
418. czyli — czy z partykuła pytajną -li. [przypis edytorski]
419. cale — (daw.) całkiem. [przypis edytorski]
420. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
421. geniusz — tu: duch opiekuńczy. [przypis edytorski]
422. faun (mit. gr.) — bożek leśny, symbol lubieżności. [przypis edytorski]
423. pawiment — podłoga, posadzka, zwł. ozdobiona mozaiką. [przypis edytorski]
424. Anteusz (mit. gr.) — olbrzym pokonany przez Heraklesa; zyskiwał siły dotykając ziemi, więc Herakles musiał go w czasie walki trzymać w powietrzu. [przypis edytorski]
425. Febus — przydomek Apollina, przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]
426. maż — czasownik „ma” z partykułą pytajną -ż. [przypis edytorski]
427. sprytny syn Mai uroczej (mit. gr.) — Hermes, patron kupców i złodziei, posłaniec bogów. [przypis edytorski]
428. hoży — piękny i zdrowy. [przypis edytorski]
429. lepak (daw.) — jednak. [przypis edytorski]
430. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
431. Ares (mit. gr.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
432. Febus — przydomek Apollina, przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]
433. Hefajstos — syn Zeusa i Hery, bóg kowali, złotników i ognia. Przedstawiany jako kulawy, gdyż Zeus zrzucił go z Olimpu, gdy Hefajstos wstawił się za Herą. [przypis edytorski]
434. arfa — dziś popr.: harfa. [przypis edytorski]
435. klechda — podanie ludowe. [przypis edytorski]
436. Euforion (mit. gr.) — syn Achillesa i Heleny, uosobienie poezji; w Fauście jego los to alegoryczne przedstawienie życia Byrona. [przypis edytorski]
437. kierz (reg.) — krzak. [przypis edytorski]
438. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]
439. Pelops (mit. gr.) — syn Tantala, zabity przez ojca, lecz przywrócony do życia przez bogów; od jego imienia miała pochodzić nazwa Peloponezu. [przypis edytorski]
440. potrzeba — daw. także: bitwa. [przypis edytorski]
441. Amazonki (mit. gr.) — plemię wojowniczych kobiet. [przypis edytorski]
442. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
443. Ikar (mit. gr.) — syn Dedala, otrzymał od niego skrzydła spojone woskiem, na których uniósł się tak wysoko, że wosk stopił się w słońcu, a Ikar runął w morze. [przypis edytorski]
444. chorał żałobny — stanowi on pieśń żałobną na śmierć Byrona. [przypis edytorski]
445. siępa — deszczowa pogoda (por. siąpić). [przypis edytorski]
446. Persefona (mit. gr.) — żona Hadesa, bogini świata podziemnego. [przypis edytorski]
447. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]
448. puścizna — dziedzictwo pozostałe po zmarłym. [przypis edytorski]
449. Hades (mit. gr.) — bóg świata podziemnego bądź nazwana od jego imienia kraina umarłych. [przypis edytorski]
450. asfodel — śródziemnomorska roślina ozdobna; także kwiat świata podziemi poświęcony bogini Persefonie. [przypis edytorski]
451. iwa — gatunek wierzby. [przypis edytorski]
452. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
453. Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy. [przypis edytorski]
454. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina, odpowiednik gr. Dionizosa. [przypis edytorski]
455. Helios (mit. gr.) — bóg słońca. [przypis edytorski]
456. Skrzypią kosze, dzwonią wiadra — lud się krząta, śpieszy, ładzi itd. — fragment wykorzystany w powieści Emila Zegadłowicza Motory jako utwór jej głównego bohatera. [przypis edytorski]
457. Dyoniz (mit. gr.) — właśc. Dionizos (rzym. Bachus) syn Zeusa i Semele, bóg wina i życiodajnych sił przyrody; ocalony przez ojca przed zemstą zdradzonej Hery, wychowany przez nimfy i satyrów. [przypis edytorski]
458. moszcz — niesfermentowany sok z winogron. [przypis edytorski]
459. harnaś — przywódca zbójników. [przypis edytorski]
460. wiszar — zbocze a. skała porośnięte gęstą roślinnością. [przypis edytorski]
461. Leda (mit. gr.) — córka Testiosa, króla Etolii, żona Tyndara, króla Sparty. Ze związku miłosnego z Zeusem, który chcąc ją uwieść, przybrał postać łabędzia, zrodziła się piękna Helena, małżonka Menelaosa, oraz dwaj synowie, Kastor i Polluks. [przypis edytorski]
462. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
463. Moloch (bibl.) — pogański bóg bogactwa. [przypis edytorski]
464. szperka — słonina. [przypis edytorski]
465. karmazyn (daw.) — szlachcic wysokiego rodu. [przypis edytorski]
466. buntowszczyk — rusycyzm; popr.: buntownik. [przypis edytorski]
467. lapsus (z łac.) — błąd, pomyłka. [przypis edytorski]
468. Sardanapal a. Asurbanipal — król asyryjski (panujący w latach 669-631 p.n.e.), w legendach przedstawiany jako zniewieściały rozpustnik. [przypis redakcyjny]
469. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
470. veto (łac.) — nie pozwalam. [przypis edytorski]
471. pobudka — tu: sygnał wojskowej trąbki. [przypis edytorski]
472. mierzić — brzydzić. [przypis edytorski]
473. szych — nitka owinięta metalowym drucikiem, używana w hafcie, często do pozorowania użycia szlachetnego kruszcu; przen. fałszywa świetność a. bogactwo. [przypis edytorski]
474. cech (daw.) — instytucja zrzeszająca rzemieślników z jednej branży. [przypis edytorski]
475. kapituła — rada duchownych. [przypis edytorski]
476. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]
477. rokosz — bunt. [przypis edytorski]
478. frasunek — zmartwienie. [przypis edytorski]
479. sukurs (daw.) — wsparcie. [przypis edytorski]
480. fortel — podstęp. [przypis edytorski]
481. lenno — dobra nadane wasalowi przez seniora. [przypis edytorski]
482. walny — tu: decydujący. [przypis edytorski]
483. potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]
484. buńczuk — znak wojskowy i symbol władzy tureckiej w formie ogona końskiego, zatkniętego na długim kiju. [przypis edytorski]
485. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
486. Harnasie — w oryginale występują tu trzej mocarze Dawida; por. II Sam 23, 8. [przypis edytorski]
487. koso (daw.) — krzywo. [przypis edytorski]
488. obstarny (reg.) — podstarzały. [przypis edytorski]
489. markietanka — handlarka i/lub prostytutka towarzysząca wojsku. [przypis edytorski]
490. niewczesny (daw.) — nie w porę. [przypis edytorski]
491. strategik — dziś popr.: strateg. [przypis edytorski]
492. Termopile — wąwóz stanowiący przejście z Tesalii do Hellady, gdzie król Sparty Leonidas bronił się przed Persami w 480 p.n.e. [przypis edytorski]
493. perć — stroma ścieżka w górach. [przypis edytorski]
494. fest — święto. [przypis edytorski]
495. mamidło — złudzenie. [przypis edytorski]
496. powetować — wynagrodzić sobie, zrekompensować. [przypis edytorski]
497. nekromanta — mag wywołujący duchy zmarłych, by mu służyły. [przypis edytorski]
498. Norcja — miasto w środkowych Włoszech, w Górach Sabińskich. [przypis edytorski]
499. członki — kończyny. [przypis edytorski]
500. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]
501. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]
502. ino (reg.) — tylko. [przypis edytorski]
503. rum (z niem.) — miejsce, przestrzeń. [przypis edytorski]
504. jucha — krew. [przypis edytorski]
505. przepomnieć — dziś popr.: zapomnieć. [przypis edytorski]
506. mizdrzyć się — zalecać się, zwł. w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]
507. flanka — skrzydło. [przypis edytorski]
508. karacena — zbroja z łusek naszytych na grubą tkaninę a skórę. [przypis edytorski]
509. boisko (reg.) — środkowa część stodoły, gdzie młócono zboże. [przypis edytorski]
510. sarabanda — taniec hiszpański charakteryzujący się szybkim tempem. [przypis edytorski]
511. Dioskurów blask — staroż. nazwa ogni św. Elma, tj. wyładowań elektrycznych na olinowaniu statku; przeciwnie niż później, uważano je za dobrą wróżbę. [przypis edytorski]
512. lichwa — tu: procent. [przypis edytorski]
513. duchem — szybko, co tchu. [przypis edytorski]
514. więcierz — sieć rybacka. [przypis edytorski]
515. Sursum corda! (łac.) — w górę serca. [przypis edytorski]
516. kord — rodzaj krótkiego miecza. [przypis edytorski]
517. szalbierz — oszust. [przypis edytorski]
518. undyna — duch żywiołu wody (z łac. unda, tj. fala). [przypis edytorski]
519. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
520. podciepek (reg.) — karzeł. [przypis edytorski]
521. z mańki zażyć — pokonać podstępem (od ciosu szablą zadanego niespodziewanie lewą ręką). [przypis edytorski]
522. banialuki — bzdury. [przypis edytorski]
523. biesi — diabli. [przypis edytorski]
524. trabant (daw.) — żołnierz straży przybocznej. [przypis edytorski]
525. damasceńska stal — wielokrotnie przekuwana stal wysokiej jakości, stosowana dawniej do wyrobu broni. [przypis edytorski]
526. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]
527. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]
528. Veni creator spiritus (łac.) — Przyjdź duchu-stwórco (pierwsze słowa podniosłego hymnu do Ducha św.). [przypis edytorski]
529. piecza (daw.) — opieka. [przypis edytorski]
530. czata — tu: straż. [przypis edytorski]
531. miarkowanie — umiarkowanie. [przypis edytorski]
532. podkomorzy — urzędnik zarządzający dworem. [przypis edytorski]
533. bałamutny — wprowadzający w błąd. [przypis edytorski]
534. stolnik — urzędnik dworski opiekujący się kuchnią. [przypis edytorski]
535. białozór — gatunek ptaka drapieżnego. [przypis edytorski]
536. nagodzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]
537. strukczaszy — dworzanin usługujący władcy przy stole. [przypis edytorski]
538. cześnik — urzędnik dworski usługujący władcy przy stole. [przypis edytorski]
539. estyma — szacunek, poważanie. [przypis edytorski]
540. niewczesny (daw.) — nie w porę. [przypis edytorski]
541. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]
542. pomierność — umiarkowanie. [przypis edytorski]
543. dziesięcina — podatek w naturze, dziesiąta część plonów, oddawana Kościołowi. [przypis edytorski]
544. żupa (daw.) — kopalnia soli. [przypis edytorski]
545. dank (daw.) — podziękowanie. [przypis edytorski]
546. wraz (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
547. pacta conventa (łac.) — w dawnej Polsce umowa zawierana między królem elekcyjnym a wybierającą go szlachtą. [przypis edytorski]
548. na pohybel (z ukr.) — na zgubę. [przypis edytorski]
549. siklawa — wodospad w górach. [przypis edytorski]
550. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]
551. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]
552. ewentus (z łac.) — wynik. [przypis edytorski]
553. akt erekcyjny — dokument ustanawiający fundację kościoła bądź instytucji. [przypis edytorski]
554. pogłówne — podatek o stałej wysokości płacony od osoby („od głowy”). [przypis edytorski]
555. podwoda — obowiązkowy transport zapewniany przez chłopów. [przypis edytorski]
556. pomorze — tu ogólnie: teren nadmorski. [przypis edytorski]
557. Filemon, Baucyda (mit. rzym.) — para staruszków, którzy ugościli Jowisza i Merkurego, nie poznając w nich bogów; w nagrodę bogowie ocalili ich dom podczas wielkiej powodzi, spełnili też prośbę staruszków, którzy pragnęli równocześnie umrzeć, i zamienili ich w drzewa; z legendy tej Goethe wziął tylko imiona. [przypis edytorski]
558. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
559. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]
560. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
561. jaz — niewielka zapora rzeczna. [przypis edytorski]
562. poręka (daw.) — poręczenie, gwarancja. [przypis edytorski]
563. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
564. karawela — rodzaj statku żaglowego. [przypis edytorski]
565. włość — majątek, posiadłość, własność. [przypis edytorski]
566. kutwa — skąpiec. [przypis edytorski]
567. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]
568. Achab pożąda winnicy Nabota — wg I Ks. Królewskiej król Achab chciał kupić winnicę Nabota lub zamienić ją na lepszą; gdy jednak Nabot nie zgodził się na propozycję, królowa Jezabel rozkazała go ukamienować. [przypis edytorski]
569. blanki — zwieńczenie muru obronnego, stanowiące osłonę dla strzelców. [przypis edytorski]
570. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
571. wżenąć (daw.) — zagnać. [przypis edytorski]
572. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]
573. lemury (mit. rzym.) — duchy zmarłych, przedstawiane na nagrobkach jako wychudzone upiory. [przypis edytorski]
574. spłacheć — kawałek. [przypis edytorski]
575. krotochwilny (daw.) — żartobliwy. [przypis edytorski]
576. Za młodu żyło się, kochało etc. — przeróbka pieśni grabarzy z Hamleta (akt V, sc. 1). [przypis edytorski]
577. czata — tu: straż. [przypis edytorski]
578. rozwierać (daw.) — otwierać. [przypis edytorski]
579. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]
580. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
581. bańdzioch (pot.) — brzuch. [przypis edytorski]
582. rota — oddział. [przypis edytorski]
583. okiść — przymarznięty śnieg okrywający gałąź. [przypis edytorski]
584. rzyć — tyłek. [przypis edytorski]
585. walny — ważny, decydujący. [przypis edytorski]
586. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski]
587. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
588. Hiob (bibl.) — bohater Księgi Hioba, którego Bóg doświadczył nieszczęściami, chcąc wypróbować jego wiarę. [przypis edytorski]
589. Mater Gloriosa (łac.) — matka pełna chwały, tu określenie Maryi. [przypis edytorski]
590. pater extaticus (łac. ) — dosłownie: ojciec ekstatyczny (od słowa ekstaza, tj. zachwycenie); tytuł ten i następne oznaczają różne, coraz wyższe stopnie mistycznej pobożności; powtarzają też tytuły Ojców Kościoła. [przypis edytorski]
591. Pater profundus (łac.) — „ojciec głęboki” (w wierze); tytuł św. Bernarda z Clairveaux. [przypis edytorski]
592. pater seraphicus (łac.) — ojciec seraficzny, tj. podobny serafinom, aniołom z jednego z wyższych chórów; tytuł św. Franciszka z Asyżu. [przypis edytorski]
593. Doctor Marianus (łac.) — uczony teolog szczególnie poświęcający się kultowi Marii. [przypis edytorski]
594. Magna Peccatrix (łac.) — wielka grzesznica, tu: Maria Magdalena. [przypis edytorski]
595. Mulier Samaritana (łac.) — kobieta z Samarii, postać z Ewangelii, która podała Chrystusowi wodę ze studni. [przypis edytorski]
596. Maria Aegyptiaca — Maria Egipcjanka, wg legend chrześcijańskich pokutowała 48 lat w pustyni Jordanu. [przypis edytorski]
597. chorus mysticus (łac.) — chór mistyczny. [przypis edytorski]
598. parość — parów. [przypis edytorski]
599. wzmóc — tu: wzmocnić. [przypis edytorski]
600. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]
601. zyszcze — dziś popr. forma 3.os.lp: zyska. [przypis edytorski]
602. zdole — dziś popr. forma 3.os.lp: zdoła. [przypis edytorski]
603. zwolić (daw.) — pozwolić. [przypis edytorski]
604. skwapliwie (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]
605. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]
606. una poenitentium (łac.) — jedna z pokutnic. [przypis edytorski]
607. Pożegnanie — wiersz napisany ok. 1800 r. i ogłoszony w dodatkach do Fausta. [przypis edytorski]
608. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
609. chrobry (daw.) — dzielny, odważny. [przypis edytorski]
610. wiszar — zbocze a. skała porośnięte gęstą roślinnością. [przypis edytorski]