WIERCHY

Faust, Mefistofeles, Trzej Harnasie⁴⁵⁹: Powicher, Łapcap, Krzepkodzierż, Zębate, zastygłe turnie, nadpływa chmura, przybija do brzegów turni, zatrzymuje się przed występem skalnym, rozdziela się.

FAUST

zstępuje z chmury

Z łodzi-chmury płynącej przez szklane przestworza,

ponad dni przelot szybki, nad lądy i morza —

wstępuję na wiszary⁴⁶⁰ strzeliste, promienne!

Samotność u stóp moich! Przepaście bezdenne!

Obłok znika powoli, rozwichrza się, kłębi —

na wschód zmierza, pod słońce, ku zmodrzonej głębi.

Patrzą zdumione oczy po nieba równinie,

kędy zmienna, stukształtna chmura w dale płynie;

ta sama, a wciąż inna; — o, nie mylą oczy!

Oto się przeistacza w promiennej przeźroczy

w olbrzymią postać hożej niewiasty zbudzonej —

czyli to zjawa Ledy⁴⁶¹, Heleny, Junony?

Majestatyczne piękno duszę moją pieści!

Lecz już znika widzenie, ginie kształt niewieści,

rozprasza się — w lodowców wsiąka srebrzystości;

z nagła budzi myśl wielką zagasłej przeszłości!

Wokoło mej postaci jasna mgła się snuje,

pieści i skronie głaszcze, rzeźwi i raduje;

unosi się, drży chwilę, już pręży — ku górze —

splata w czarowny obraz na czystym lazurze.

O! dawno nie zaznane młodości wspomnienia!

Serce się blaskiem skarbów waszych opromienia,

jutrznia na miłość wraca, słyszę skrzydeł drżenie —

owo pierwsze spotkanie, pierzchliwe spojrzenie,

co ponad lat zasobkiem, nad popiołem zgliszczy

pięknem duchowej mocy jako gwiazda błyszczy.

Płyniesz, urocza zjawo, w przestwór słońcem złoty

i unosisz najlepszą część mojej istoty.

Wkracza but siedmiomilowy, za nim drugi. Zjawia się Mefistofeles, buty oddalają się poipiesznie.

MEFISTOFELES

To się nazywa jazda! W cwał!

Lecz cóż ty tutaj robisz

pośród urwistych nagich skał!

Do czegóż się sposobisz?

Właściwie widok gór tych jest mi dobrze znany —

podobnie zbudowane dno piekła i ściany.

FAUST

Zawsze baśniami sypiesz jak z rękawa —

twa ulubiona, błazeńska zabawa.

MEFISTOFELES

poważnie

Gdy ongiś Bóg (— właściwie znam przyczyny —)

w głębie nas strącił z powietrznych przestrzeni

do środka ziemi, w skalne rozpadliny,

w stos wielkich ogni, żaru i płomieni —

choć nam tam było jasno niezawodnie,

to jednak w równej mierze — niewygodnie.

I wnet też diabłów natłoczona tłuszcza

kaszle i smarka, parska i popuszcza —;

całe piekło pęcznieje jak gazowa bania,

smród przeokropny — nie do wytrzymania!

Zważ! gdy tak diabły gęsto poczną kadzić,

toćże gaz piekło może wnet rozsadzić.

I rzeczywiście! — Ziemia drży i stęka,

skorupa się wydyma, wypręża i pęka!

I tak się, widzisz, przysłowie sprawdziło:

w wierchy wyrasta to, co dnem wpierw było.

Zresztą już z nauk dobrze znasz tę śpiewkę,

co to opończą lubi zwać podszewkę.

Wygrana przy nas! Zmogliśmy otchłanie —

w przestworach odtąd nasze panowanie.

Tajemnica to jawna, choć dobrze ukryta;

jej objawienie ludziom nieprędko zaświta.

FAUST

Góry są dla mnie nieme i wyniosłe,

nie pytam, skąd, dlaczego? — Tak; kiedy przyroda

wytężyła swe siły z niej samej wyrosłe,

wraz⁴⁶² się w niej dokonała jej ziemska uroda;

roześmiały się szczyty, przepaście rozwarły,

skały ku skałom, góry ku górom się wparły,

pagórki zalesioną, szumiącą rodziną

schylają się łagodnie ku cichym dolinom;

wszystko rośnie i skwita w tej uciesze wiecznej,

niepewne twej teorii hucznej, niedorzecznej.

MEFISTOFELES

Tak się mówi, tak to się tłumaczy,

lecz kto obecny był — mówi inaczej.

A ja tam byłem, kiedy w głębi wrzało,

gdy lawa ogniem krwawiła Tatr czoła,

gdy młot Molocha⁴⁶³ skuwał skałę z skałą,

a rumowiskiem gór miotał dokoła.

Wszak obce głazy zalegają pole

po dziś dzień! — Któż to wytłumaczyć zdole?

filozof? — nie potrafi! — obejrzy, wymierzy —

no, skała, oczywiście! niechże sobie leży!

Doprawdy, wiedza w błędnym drepce kole!

Jedynie lud, ten wierny, gminny lud,

wierzy nieustępliwie, wierzy niewzruszenie;

od dawna trafił w sedno i wie, co to cud —

i przeto diabeł u nich znaczy coś, jest w cenie.

O kulach wiary idzie jaki-siaki

przez czarcie mosty na wyżne diablaki.

FAUST

Bardzo pouczające! Rad słyszę wywody

szatańskie o przyczynach i celach przyrody.

MEFISTOFELES

To mnie mało obchodzi; szkoda słów i sporu!

To, że diabeł był przy tym, to mój punkt honoru.

My jesteśmy stworzeni, aby zdziałać wiele,

gwałt, bezrozum, zamieszki — oto nasze cele.

Lecz chcę ciebie zapytać słowami prostymi:

nic ci się nie podoba na tej naszej ziemi.

Spójrz! Stąd, gdzie wzrok nasz z góry jak orzeł polata,

widać sławę, bogactwo i królestwo świata;

spójrz i powiedz niesyty, niezaspokojony,

nie żywisz żadnej żądzy w sobie utajonej?

FAUST

Wielkiego czynu pragnę! Jakiego? — Zgadnij sam!

MEFISTOFELES

Odgadnę twe pragnienie i dobrą radę dam.

Tobie by osiąść trza w stolicy,

w ośrodku ruchu, gmatwaniny;

ciasność zaułków, szum ulicy,

stragany, rynki, krzątaniny;

tutaj cebula i kapusta,

ówdzie masarnie, szperki⁴⁶⁴, łój,

moc szynek, świńska połać tłusta —

no, jednym słowem; smród i znój.

Indziej bulwary i ogrody,

wytworność, elegancja, mody,

a dalej już — za miejską bramą,

przedmieścia z wielką panoramą!

Ejże! Z łoskotem i tupotem

dudnią powozy tam, z powrotem —

w mijaniu, potrącaniu, ścisku

roi się ludek jak w mrowisku.

Ty jedziesz wierzchem lub w karecie,

a zawsze w co najgłębszy kłąb!

Karmazyn⁴⁶⁵ jedzie! Patrzaj świecie.

w tysiącznym rozdziawieniu gąb!

FAUST

Nie! Tego nie chcę! Zważ wyniki:

cieszymy się, naród się mnoży,

no i odżywia się niezgorzej

i na naukę nawet łoży —

cóż w rezultacie?: buntowszczyki⁴⁶⁶!

MEFISTOFELES

Potem byś zamek zbudował wspaniały

w miejscu uroczym i pełnym pogody;

las, wzgórze, łąki wraz by się zmieniały

na twe rozkazy w cudowne ogrody;

w prawo i w lewo ściana zielenieje,

wpodłuż się wężą drogi i aleje;

rabaty w słońcu, świątynie dumania,

które dąb stary lub lipa osłania;

wodotryski, kaskady, fontanny strzeliste,

chłodne groty, ruiny sztuczne, uroczyste;

wszystko niby poważne — aliści w istocie

syczy, pieni się, szemrze w figlarnej pustocie.

Potem, by dam uroczych zacne uczcić wdzięki —

wygodne i zaciszne stawić trza chateńki,

w których najmiłościwszych udzielasz posłuchań

poufnych, wśród miłostek i pieszczot, i gruchań.

Mówię: „dla dam” — nie lapsus⁴⁶⁷! — bo widzisz, mój drogi,

piękno rozumiem zawsze tylko w liczbie mnogiej.

FAUST

Marną, choć modną sprawę waść zachwala;

Faust nie przedzierżgnie się w Sardanapala⁴⁶⁸!

MEFISTOFELES

Czegóż więc pragniesz, mężu zagadkowy?

Czegoś, co pełne odważnej wielkości?!

Bliskoś snadź⁴⁶⁹ krążył sfery księżycowej,

przeto śnią ci się księżycowe włości.

FAUST

Na wielkie czyny sterczą przecie

naszego globu widnokręgi,

by dziełem wzbudzić podziw w świecie,

dość mam odwagi i potęgi.

MEFISTOFELES

Więc sławy pragniesz? — o to chodzi!

Znać! — śród heroin żył dobrodziej!

FAUST

Władzę zdobędę i posiędę włości!

Czyn jest z potęgi, a sława z próżności.

MEFISTOFELES

Pochopnie mówisz! — Usłużni poeci

imię twe wsławią na wiele stuleci —

tak głupstwo twoje dalsze głupstwa wznieci.

FAUST

Spraw tych nie pojmiesz! Cóż twoja istota

wstrętna, obleśna i zła pojąć może —

ku czemu zmierza człowiecza tęsknota,

jaka w człowieku żądza czynów gorze?!

MEFISTOFELES

A niechże będzie wedle woli twojej!

Jakaż to mrzonka ciebie niepokoi?

FAUST

Ujrzałem oceanu odmęty wzburzone,

piętrzyły się wysoko, ponuro zwieżone —

cofały się i rozpęd biorąc z głębi leża

runęły na piaszczyste podole wybrzeża.

Patrzałem z gniewem. — Było to jak rozpasanie,

co ducha wolność, jego praw poszanowanie

łowi w sieć namiętności i krew w żyłach burzy,

zamieszaniem uczucia rozstraja i nuży.

Myślałem: to przypadek! — Lecz fale z łoskotem

przelewając się w morze wróciły z powrotem;

dopięły celu! Z dumą zakończyły wojnę,

by po czasie znów napaść na brzegi spokojne.

MEFISTOFELES

do widzów

Jeśli do powiedzenia nie masz mi nic więcej —

to stare dzieje! Znam je od lat stu tysięcy.

FAUST

w dalszym ciągu, gwałtownie

Morze czai się, cofa, z stu stron się odradza;

niepłodne, stokroć gorszą niepłodność sprowadza;

wzbiera, rośnie, grzmi, dudni; powodzią zgnilizny

zalewa szmat pustyni obmierzłej, bezżyznej.

Nabrzmiałe siłą fale rzygają z czeluści!

Wracają! — Było pusto, teraz jeszcze puściej!

Wysiłek bezcelowy; żywioł niespętany!

poczułem w sercu rozpacz i strach mi nie znany,

a duch mi nakazywał wskrzesić w sobie męstwo,

wziąć się z morzem za bary i odnieść zwycięstwo!

I tak też chcę uczynić! Wszak siła powodzi

każde wzgórze omija, lękliwie obchodzi;

choćby się rozszalała zalewu podnietą,

małe wagórze zakłada protest! mówi: veto⁴⁷⁰!

Wielkie głębie wołają — i wraca w posłuchu.

Tedy takie powziąłem ważne plany w duchu: —

oby dożyć pociechy, by ląd ten odrodzić,

butne morze od brzegu na zawsze odgrodzić;

na rozhukaną bestię nałożyć kaganiec,

pchnąć ją w głąb, poza brzegi, poza trwały szaniec.

Punkt po punkcie plan cały rozważnie i śmiele,

ułożyłem; pomocy żądam twej w tym dziele.

Werbel bębnów. Pobudka wojenna w dali poza widzami od strony prawej.

MEFISTOFELES

To sprawa łatwa! — Słyszysz? pobudka⁴⁷¹ niestrojna.

FAUST

Mądrego mierzi⁴⁷² to! Więc znowu wojna?!

MEFISTOFELES

Wojna czy pokój — w tym rozum człowieczy,

by korzyść umieć ciągnąć z każdej rzeczy;

spryt w oka mgnieniu korzyść sobie stwarza,

a więc do czynu, Fauście, sposobność się zdarza.

FAUST

Jakieś krętactwo nowe w myślach twych się rodzi;

dość już mam tego! Powiedz jasno, o co chodzi?

MEFISTOFELES

Powiem! W mej co dopiero odbytej podróży

spostrzegłem, że nasz cesarz w trosce żyje dużej.

Znasz cesarza! Otóż to! Od onejże chwili,

gdyśmy go szychem⁴⁷³ bogactw ułudnych bawili,

zdało mu się, że ziemię z krasą i urodą

może kupić; — cóż? nie dziw! Na tron wstąpił młodo,

więc fałszywie wnioskuje, sądzić raczy mylnie,

że może być, przypuszcza i pragnie usilnie,

wierzy, że wtedy życie w pełnym zalśni czarze,

gdy władza z używaniem w zgodnej pójdzie parze.

FAUST

Myli się oczywiście; komu dana władza,

w panowaniu swe szczęście winien mieć jedynie;

wola dumna mu myśli i czucia rozsadza,

lecz przed nikim swych skrytych planów nie rozwinie;

najzaufańszym tylko rozkaz szeptem daje —

rozkaz już wypełniony! Świat przed cudem staje!

Moc jego zawsze szczytem samotnym być winna,

a droga używania jest wspólna i gminna.

MEFISTOFELES

Lecz w każdym razie cesarz używał! Jak jeszcze!

Tymczasem w kraju wzrosły zamieszki złowieszcze;

tak i siak, w lewo, w prawo, wszystko się kłębiło,

uciekało przed sobą, swarzyło się, biło;

zamek przeciw zamkowi, przeciw grodom grody,

cechy⁴⁷⁴ z szlachtą o lepsze szły z sobą zawody —

i biskup z kapitułą⁴⁷⁵ z gminą w walce srogiej;

jak kraj długi, szeroki, same tylko wrogi.

W kościołach krew się lała, a przed grodzkim murem,

jakie się mordy działy, nie opiszesz piórem.

W ludziach wzrasta odwaga; żyć znaczy się bronić!

Tak oto sprawy stoją; cóż, szkoda słów trwonić.

FAUST

Sprawy stoją, chwieją się, padają, znów wstają,

aż runą w siebie zbitą, pokłębioną zgrają.

MEFISTOFELES

Nikt się zbytnio nie kwapił⁴⁷⁶ do spraw tych uleczeń,

każdy w pożarze rewolt swą chciał upiec pieczeń.

Najmniejszy się nadymał! Zaczęło być głupio —

więc się co najznaczniejsi zrzeszają i kupią

i społem uradzają, że przyczyną złego

jest cesarz niedołężny! — Wybierać nowego!

Niech spokój zaprowadzi, zło zwaśnione leczy,

niech broni swych poddanych, własność zabezpieczy,

niech nowy zasiew wzrośnie na wczorajszej niwie,

niechaj włada rząd nowy składnie, sprawiedliwie.

FAUST

Czuć w tym księżą robotę.

MEFISTOFELES

Juścić że rozruchy

prowadzące do ładu bezpieczyły brzuchy;

księża udział przyrzekli znaczny, oczywiście,

i pobłogosławili rokosz⁴⁷⁷ uroczyście,

a nasz cesarz, co przez nas tyle miał radości,

w ostatniej walce siebie ratuje i włości.

FAUST

Żal mi go szczerze! Dobry był i nie ladaco.

MEFISTOFELES

Chodź! Sprawdzimy! Niech żywi nadziei nie tracą,

Wyzwólmy go z opresji i wielkich frasunków⁴⁷⁸;

jeden ratunek tyle wart co sto ratunków.

Kto wie, jak kości padną? — Gdy się zło przewali,

ze zmianą szczęsną losu odzyska wasali.

Zstępują na niższy szczyt, skąd widać pozycje wojsk u dolinie. Odgłos bębnów i muzyki wojennej wzmaga się.

MEFISTOFELES

Pozycja, widzę, dobra; byle jeno męstwo.

Spieszmy z sukursem⁴⁷⁹, Fauście, przeważym zwycięstwo.

FAUST

Czegóż się tutaj spodziewać mam?

Czarcie mamidła! Złuda! Kłam!

MEFISTOFELES

Fortelów⁴⁸⁰ dla wygranej rzecz godziwa zażyć,

racz to w związku z swym celem dokładnie rozważyć;

gdy przy naszej pomocy cesarz tron odzyska,

ty w lennie⁴⁸¹ odeń weźmiesz pomorskie piaszczyska.

FAUST

Tyle już dokazałeś, więc liczę na ciebie;

odnieś i dziś zwycięstwo walne⁴⁸² w tej potrzebie⁴⁸³.

MEFISTOFELES

Nie! Ty zwyciężysz i ty weźmiesz sławę,

w twych rękach widzieć pragnę hetmańską buławę.

FAUST

Nie mnie, Mefiście, stawać pod buńczukiem⁴⁸⁴,

jestem w rzemiośle rycerskiem nieukiem.

MEFISTOFELES

Nad tym niechaj sztab się głowi,

hetman będzie od parady;

lecz ludzie muszą przyjść nowi,

przetom powołał do rady

pierwotnych mieszkańców gór,

chłop w chłopa walny jak tur.

FAUST

Cóż to, powiedz, za postacie zbrojne?

zwerbowałeś zbójników na wojnę?

MEFISTOFELES

Nie zbójnicy z jasełek ni szopki,

ale butne i wdałe⁴⁸⁵ parobki.

Wchodzi trzech Harnasiów⁴⁸⁶.

MEFISTOFELES

Idą już moje chłopaki,

niejednakie, różnolatki,

różne zbroje i szyszaki;

z nimi szlak do zwycięstw gładki.

do widzów

Dziś w żołnierza każde dziecię

bawi, stroi się z radością;

więc choć to alegorie — przecie

przypadną do gustu waszmościom.

POWICHER

młodzik, lekkozbrojny u pstrych szatach

Gdy mi kto koso⁴⁸⁷ spojrzy w oczy,

zaraz mu pięścią mordę skuję,

aż się psiajucha krwią zabroczy,

rad, jeśli kości porachuje.

ŁAPCAP

w wieku średnim, zbrojny porządnie, w bogatych szatach

Diabła są warte burdy głupie

i czasu szkoda mówić o tym;

ja tam, gdzie mogę, tęgo łupię,

a wszystko inne przyjdzie potem.

KRZEPKODZIERŻ

obstarny⁴⁸⁸, zbrojny walnie, bez odzienia

Tak robić też się nie opłaci;

łacno się wielkie mienie straci,

gdy się nie żyje w statku, w mierze;

dobrze jest brać, lecz trzymać lepiej;

jeno gdy cię rozwaga krzepi,

nikt ci ni grosza nie odbierze.

Wszyscy razem zstępują w dół.