Pieśń XII
Król, gdy ujrzał, jak lis się ostrzygł i tłuszczem namaścił,
Aż się od śmiechu pokładał. — Toż kto cię nauczył tej sztuki?
Rzekł wesoło. Zaprawdę, niepróżno cię frantem179 świat zowie:
Gdzie przeskoczyć nie możesz, tam podleźć chyłkiem potrafisz.
Reineke nisko się skłonił królowi, osobno królowej,
I rączymi skokami jął szranki obiegać wokoło.
Tam już czekał nań wilk, w przyjaciół i krewnych swych gronie;
Wszyscy oni gorąco pragnęli lisa porażki,
Więc i groźby, i klątwy z ich kółka sypnęły się gradem.
Ale lampart i ryś, królewscy porządku nadzorcy,
Usunęli ich wnet i obu walczących wezwali,
By przed bojem złożyli przysięgę, jak prawo wymaga.
Sfogosz pierwszy poprzysiągł przed królem, słowami groźnymi,
Że mordercą jest lis, złodziejem i zdrajcą nikczemnym,
Cudzołózcą180 i łgarzem, jak świat nie widział drugiego.
Potem Reineke znów przysięgę złożył spokojnie,
Że do żadnej z tych zbrodni poczuwać się nie ma powodu,
Że wilk kłamie bezczelnie i podle, jak czynić zwykł zawsze.
Rzekli tedy nadzorcy: — Czyń każdy, co czynić wypada!
Prawda się wkrótce wykaże. — I wszystkim kazali wyjść z koła,
Zamykając w nim tylko samowtór181 walczących rycerzy.
Wtedy małpa szepnęła lisowi: — Trzymajcie się ostro,
Wuju, a jeśli potrzeba, nie gardźcie i zręcznym wybiegiem.
Na to rzecze jej lis: — A toć to moja zasada,
Żeby zawsze i wszędzie przebiegłość łączyć z odwagą.
Z cięższych już nieraz opałów tą drogą zwycięsko wybrnąłem,
Więc mam w Bogu nadzieję, że wkrótce pokonam złoczyńcę,
Który sławę mą szarpie. Nie bójcie się o mnie, kuzynko.
Widze182 poza szrankami skupionym ordynkiem stanęli
Z gorączkowym zajęciem na walki czekając wypadek.
Srogosz pierwszy się rzucił, szeroko pysk rozdziawiwszy,
I potężne pazury zajadle na wroga nastroszył.
Ale Reineke, lżejszy, uskoczył na bok i kitę
Szybko w kałuży umaczał, a potem w piasku potarzał.
Gdy więc Srogosz natarcie ponowił, jak machnie go nagle
Kitą po głowie znienacka, tak pyłem oczy mu zasuł183;
Potem stanął pod wiatr i ziemię kopiąc łapami,
Wzniecił tuman kurzawy pomiędzy sobą a wrogiem.
Wilk nieborak jak mógł przecierał ślepia i kichał,
A przeciwnik tymczasem korzystał z fortelu swojego,
Ponawiając ataki ogonem i gryząc a szarpiąc
Oślepione wilczysko. Już nawet go schwycił za gardło;
Lecz się siłacz uwolnił szarpnięciem jednym i drugim.
Wtedy zwinny mu lis do pyska znów skoczył znienacka
I wydrapał mu jedno ze ślepi. Wilk wściekle się rzucił,
Czerpiąc siłę w rozpaczy, i lisa do ziemi przycisnął
Krucho było już z Rudym, nie zdały się na nic wybiegi,
Bo gdy łapy przednimi się bronił, wilk chwycił z nich jedną
I przytrzymał zębami. — A tuś mi, warknął, złodzieju!
Przyszła kreska na ciebie. Zapłacę ci wszystko z okładem,
Coś mi złego narobił. Krzycz pardon184, bo nogę ugryzę!
Reineke myślał: Co czynić? Jeżeli się poddam, to zhańbię
Siebie i cały swój ród na wieki; jeżeli przeciwnie,
Łotr ten gotów mnie zabić, bom nieraz dokuczył mu srodze.
Więc słodkimi się słowy wilkowi przymila i rzecze:
— Kumie, chłopska to rzecz borykać się z sobą po ziemi;
Nie tak walczą rycerze. Wszak mogłem was przemóc przed chwilą.
Alem się względnie zachował, bo zawsze dla męstwa waszego
Wielki miałem szacunek. Drasnąłem wam oko przypadkiem,
Czego szczerze żałuję; lecz jeśli mnie żywym puścicie,
Mam lekarstwo i na to: zagoi się rana niebawem.
Wyście silni, ja zręczny, a gdy dwie takie potęgi
Złączą się w sojusz wieczysty, świat cały do nich należy;
Nam nie walczyć ze sobą, lecz działać w przyjaźni i zgodzie.
— Chytry złoczyńco, odpowie mu Srogosz, wykręcić się pragniesz!
Nie chcę z tobą sojuszu, bo kłamca jesteś i podły!
Mówisz, żeś mnie oszczędzał: a oko, a uszy, a skóra!
Piękne w istocie karesy185! Doprawdy, że byłbym ciemięgą,
Gdybym litością się uniósł, trzymając cię w zębach i dusząc.
Zręcznym jednak fortelem lis zyskał tyle na czasie;
Że nieznacznie wilkowi pod miękisz u brzucha podsunął
Drugą łapę i począł zajadle mu szarpać wnętrzności.
Srogosz z bólu zaryczał i paszczę szeroko roztworzył,
A w tej samej też chwili lis łapę wyrwał mu z zębów,
By oburącz już teraz go targać i srodze kaleczyć.
Krew pociekła strumieniem; wilk runął, przytomność straciwszy,
A zwycięzca go wlókł, na znak tryumfu, po szrankach.
Ale liczni stronnicy Srogosza rzucili się hurmem,
Prosząc króla, by walkę zabójczą przerwać rozkazał.
Więc gdy skinął monarcha, szlachetni nadzorcy porządku,
Ryś i lampart, wkroczyli do koła, zwiastując lisowi,
Jako życzeniem jest króla, by z wilkiem zapasów zaniechał.
— Chciejcie, rzekli, darować mu życie, bo czyliż186 śmierć jego
Korzyść wam jaką przyniesie? Wszak wszyscy byliśmy świadkami,
Żeście w boju go zmogli. Od dziś i wielkich, i małych
Już na pewno możecie za swoich uważać stronników.
— Wdzięczny za to im będę, układnie odpowie lis mądry,
A życzenie królewskie najchętniej rad bym też spełnić,
Boć mi dosyć zaszczytu, żem w walce rycerskiej zwyciężył;
Ale niech wolno mi będzie zasięgnąć wprzód zdania krewniaków.
Hurmem tedy krzyknęli: — Niech stanie się wola monarchy.
I podbiegli do lisa i borsuk, i małpa, i żmija,
Grzeczne prawiąc mu słowa, a nawet cisnęli się tłumnie
Przeciwnicy niedawni, więc soból, wiewiórka i inni.
Ci, co przedtem nie chcieli i spojrzeć na Reineke-lisa,
Teraz czołem mu bili pokornie, schlebiając zwycięzcy.
Tak to zawsze na świecie: szczęśliwym się wszyscy kłaniają,
Lecz w niedoli się tłum przyjaciół rzekomych odwraca.
Więc i tutaj chciał każdy hołdować gwieździe wschodzącej.
Jedni grali lisowi na fletniach pienia pochwalne,
Inni hymny śpiewali lub grzmieli w kotły i surmy.
I tak z wielkim tartasem a wrzawą powiedli go wreszcie
Przed oblicze monarchy. — Gdy Reineke ukląkł z pokorą,
Król mu powstać rozkazał i rzekł do koła rycerzy:
— Wierny sługa nasz, lis, zasłużył się dobrze tronowi.
Przeto od kary go wszelkiej zwalniamy i łaską darzymy.
— Dzięki ci, królu potężny, odezwie się Reineke skromnie;
Słowo mię twoje wywyższa, nie własna moja zasługa.
Wszakże przedtem się wszyscy łasili mojemu wrogowi,
Bo wiedzieli, że silny i w łasce monarchy naszego
Wyżej ode mnie położon; lecz teraz zmieniły się rzeczy:
Tłumy ku mnie się garnę, a jego w nieszczęściu znać nie chcą.
Miłościwy mój panie! na wieki ci wiernie oddany,
Będę zawsze i wszędzie twą wolę spełniał gorliwie.
— Wdzięcznie lew mu odpowie: przyjmuję życzliwe twe chęci.
Odtąd znów cię przybieram, jak dawniej, do boku mojego
I do tajnej mej rady. Przywracam ci honor i władzę,
Tusząc, że na to zasłużysz. Zaprawdę, jeżeli potrafisz
Cnotę połączyć z mądrością, to nikt ci dorównać nie zdoła.
Więc mianuję cię swoim zastępcą i państwa kanclerzem,
Pieczęć ci wielką oddając, a wszystko, co w moim imieniu
Zrobisz lub zrobić polecisz, przyjmuję i z góry zatwierdzam.
I tak Reineke-lis znów stanął na szczycie potęgi.
Srogosz jęczał tymczasem pół martwy, w straszliwej boleści;
Przyjaciele i żona złożyli go z płaczem na noszach
Miękko sianem wysłanych i z koła ostrożnie wynieśli.
Kilkanaście miał ran. Więc zewsząd się zbiegli lekarze;
Opatrzono chorego i dano mu krople na poty,
Wreszcie go maścią natarto gojącą i ciepło przykryto,
Ale biedak spać nie mógł: dręczyły go ból i sromota.
Gdy to działo się z wilkiem, lis-kanclerz gwarzył wesoło
Z krewniakami swoimi i głośno go wszyscy wielbili.
Tedy z butną już miną się żegnał, a król na waletę187
Rzec mu raczył łaskawie: — Bądź zdrów, a wracaj nam prędko!
Reineke klęknął przed tronem i chyląc głowę, zawołał:
— Królu, niech Bóg cię zachowa w swej pieczy, z królową jejmością!
Wszystko, czego zażądasz, ochoczo spełnię. Lecz teraz
Niechaj wolno mi będzie rodzinę odwiedzić stroskaną.
Lew zezwolił i wnet lis-kanclerz z licznym orszakiem,
Jako pierwszy po królu, ku swojej pociągnął siedzibie.
Tam go żona witała radośnie i pytać poczęła,
Co się stało na dworze; a Reineke rzecze jej na to:
— Wszystko poszło jak z płatka; wróciłem do łaski monarchy
I do rady przybocznej. Co więcej, ku sławie wieczystej
Całej naszej rodziny, kanclerzem mnie państwa mianował
I powierzył mi pieczęć, bym mógł go zastąpić w potrzebie.
Z wilkiem krótkom się sprawił: już odtąd mię skarżyć nie będzie,
Bom go dobrze naznaczył, że pewnie ruski188 się miesiąc
Lizać będzie zmuszony, i wątpię, by całkiem wyzdrowiał.
Liszka189 mocno się z tego cieszyła, a młode lisięta
W pychę także urosły z wysokiej rodzica godności;
Więc Capikur i Lubuś obdarzać się wzajem poczęli
Kanclerzyców190 tytułem i z góry patrzyli na drugich.
Taki koniec powieści o czynach Reineke-lisa,
Z których płynie nauka, że mądrość góruje nad siłą,
Że o rozum się tylko i cnotę ludziom ubiegać
Zawsze i wszędzie należy, a dobro oddzielać od złego.
Przypisy:
1. pokonywa — dziś raczej: pokonuje. [przypis edytorski]
2. ograniczać się na czymś — dziś popr.: ograniczać się do czegoś. [przypis edytorski]
3. atoli (daw.) — jednak. [przypis edytorski]
4. komu — tu dziś raczej: komuś (np. może się komuś nie podobać). [przypis edytorski]
5. z sumptem (daw.) — ponosząc koszty; strojnie. [przypis edytorski]
6. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
7. kryjomo — dziś: po kryjomu. [przypis edytorski]
8. moję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. [przypis edytorski]
9. doskwierzyć (daw.) — dokuczyć. [przypis edytorski]
10. kapłon — tuczny kurczak, kastrowany kogut, hodowany na mięso. [przypis edytorski]
11. zwan (daw.) — zwany, nazywany. [przypis edytorski]
12. płużyć — tu: pasować, być korzystnym. [przypis edytorski]
13. ambaje — zmyślenia, bzdury. [przypis edytorski]
14. mój mości (daw.) — mój panie. [przypis edytorski]
15. waszeć (daw.) — zwrot grzecznościowy: szanowny pan. Skrót od wasza miłość. [przypis edytorski]
16. spólnik — dziś: wspólnik. [przypis edytorski]
17. karmny — tu: utuczony. [przypis edytorski]
18. kmotr a. kumoter, a. kum (daw.) — ktoś bliski; powinowaty. [przypis edytorski]
19. krzywulec — tu: hak. [przypis edytorski]
20. on (tu daw.) — ten. [przypis edytorski]
21. chłopię (daw.) — chłopiec, tu: uczeń. [przypis edytorski]
22. patrzyć niedbale przez szpary — dziś: patrzeć przez palce. [przypis edytorski]
23. swe wrogi — dziś popr. forma B. lm: swych wrogów. [przypis edytorski]
24. jam się radował wiośnie (daw.) — cieszyłem się z wiosny. [przypis edytorski]
25. roku łońskiego (daw., gw.) — w zeszłym roku. [przypis edytorski]
26. zwierzęty — dziś popr. forma N. lm: zwierzętami. [przypis edytorski]
27. śród — dziś popr.: wśród. [przypis edytorski]
28. zbrodzień (daw.) — zbrodniarz. [przypis edytorski]
29. kmotr a. kumoter, a. kum (daw.) — ktoś bliski; powinowaty. [przypis edytorski]
30. zepewnić się — dziś: upewnić się. [przypis edytorski]
31. człek (daw.) — człowiek. [przypis edytorski]
32. gody (daw.) — tu: uczta. [przypis edytorski]
33. aleć (daw.) — spójnik ale, wzmocniony partykułą -ć. [przypis edytorski]
34. roki (daw.) — termin, posiedzenie sądu. [przypis edytorski]
35. czyżem ja żarłok (daw.) — czy jestem żarłokiem. [przypis edytorski]
36. czymciś (daw. a. gw.) — czymś. [przypis edytorski]
37. zoczyć (daw.) — zauważyć, zobaczyć. [przypis edytorski]
38. kół (daw.) — duży kołek, kij. [przypis edytorski]
39. postradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
40. szerść (daw.) — dziś popr. pisownia: sierść. [przypis edytorski]
41. dżgnąć — dziś popr. pisownia: dźgnąć. [przypis edytorski]
42. zoczyć (daw.) — zauważyć, zobaczyć. [przypis edytorski]
43. naśmieli się — dziś raczej: naśmiali się. [przypis edytorski]
44. jakżem ja kontent (daw.) — jak bardzo jestem zadowolony. [przypis edytorski]
45. zoczyć (daw.) — zauważyć, zobaczyć. [przypis edytorski]
46. gotówem (daw.) — jestem gotów. [przypis edytorski]
47. schorzały (daw.) — chory, osłabiony chorobą. [przypis edytorski]
48. personat (z łac.) — ważna osoba. [przypis edytorski]
49. zmóc — pokonać. [przypis edytorski]
50. wasze — tu zwrot grzecznościowy, skrót od wasza miłość. [przypis edytorski]
51. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
52. leniwo — dziś: leniwie. [przypis edytorski]
53. na cię (daw.) — dziś popr.: na ciebie. [przypis edytorski]
54. mienić (daw.) — tu: nazywać. [przypis edytorski]
55. siostrzan (daw.) — dziś: siostrzeniec. [przypis edytorski]
56. człek (daw.) — człowiek. [przypis edytorski]
57. śpiżarnia — dziś popr. pisownia: spiżarnia. [przypis edytorski]
58. zdybać się z kimś — spotkać się z kimś, trafić na kogoś, przyłapać kogoś. [przypis edytorski]
59. dzięciorek (daw.) — kojec dla drobiu. [przypis edytorski]
60. stawają — dziś popr. forma 3os. lm cz.ter.: stają. [przypis edytorski]
61. zadzierzgnąć — zaciągnąć, zawiązać. [przypis edytorski]
62. zapłacić kuraka — dziś popr.: zapłacić za kurczaka. [przypis edytorski]
63. bolu — dziś popr. pisownia: bólu. [przypis edytorski]
64. zabaczyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
65. stanąć — tu: stawić się. [przypis edytorski]
66. wolej (daw.) — lepiej. [przypis edytorski]
67. spółtowarzysz (daw.) — dziś: towarzysz podróży. [przypis edytorski]
68. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
69. wujam niedźwiedzia uwięził — uwięziłem wuja niedźwiedzia. [przypis edytorski]
70. pularda (z fr.) — młoda kura hodowana na mięso; tu: danie z mięsa kurzego. [przypis edytorski]
71. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
72. kędyż (daw.) — gdzie, którędy, w którą stronę. [przypis edytorski]
73. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
74. mojaż — zaimek moja z partykułą -ż; mojaż wina: czy to moja wina, czyżby to była moja wina. [przypis edytorski]
75. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
76. osieł (daw.) — dziś popr.: osioł. [przypis edytorski]
77. kozieł (daw.) — dziś popr.: kozioł. [przypis edytorski]
78. mieszkańce — dziś popr. forma M. lm: mieszkańcy. [przypis edytorski]
79. przysłużyć się stryczkiem komuś (iron.) — spowodować czyjeś powieszenie, doprowadzić do czyjejś śmierci. [przypis edytorski]
80. kmotr a. kumoter, a. kum (daw.) — ktoś bliski; powinowaty. [przypis edytorski]
81. wrogi — dziś popr. forma M. lm: wrogowie. [przypis edytorski]
82. wielem nabroił (daw.) — wiele nabroiłem, zrobiłem wiele złego. [przypis edytorski]
83. ciężyć — dziś popr.: ciążyć. [przypis edytorski]
84. odłączon (daw.) — odłączony; tu: odstawiony. [przypis edytorski]
85. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
86. śród — dziś popr.: wśród. [przypis edytorski]
87. stolec (tu daw.) — tron. [przypis edytorski]
88. zalać pałkę (pot.) — upić się. [przypis edytorski]
89. takem pomyślał (daw.) — tak pomyślałem. [przypis edytorski]
90. kopa (tu daw.) — 60 sztuk; dwie kopy niedźwiedzi to 120 osobników. [przypis edytorski]
91. kędy (daw.) — dokąd; tu: gdzie. [przypis edytorski]
92. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
93. kierz (daw.) — krzew, krzak. [przypis edytorski]
94. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
95. do dnia (daw.) — o świcie, przed wschodem słońca. [przypis edytorski]
96. oczyszczon — dziś: oczyszczony. [przypis edytorski]
97. skazać na gardło (daw.) — skazać na śmierć. [przypis edytorski]
98. pokrzepion — pokrzepiony, wzmocniony. [przypis edytorski]
99. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
100. kosztur — dziś popr.: kostur, tj. kij, laska. [przypis edytorski]
101. ze sumptem, właśc. z sumptem (daw.) — tu: odpowiednio uroczyście. [przypis edytorski]
102. zasię (daw.) — natomiast, zaś. [przypis edytorski]
103. do tyla (daw.) — tak bardzo, do tego stopnia. [przypis edytorski]
104. raczyć się — częstować się, delektować się, jeść. [przypis edytorski]
105. zioły — dziś popr. forma N. lm: ziołami. [przypis edytorski]
106. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
107. lisięty — dziś popr. forma N. lm: lisiętami. [przypis edytorski]
108. tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski]
109. rada bym zapytać (daw.) — chciałabym zapytać. [przypis edytorski]
110. daktylów — dziś popr. forma D. lm: daktyli. [przypis edytorski]
111. Ryb nie zabraknie w jeziorach, gdy pościć nam przyjdzie ochota — dawniej uważano, że mięso ryb nie jest mięsem i można je jeść w dni postu, kiedy należy się powstrzymać od pokarmów mięsnych. [przypis edytorski]
112. liszka (daw.) — lisica. [przypis edytorski]
113. jeżelić — spójnik jeżeli z daw. partykułą wzmacniającą -ć. [przypis edytorski]
114. bo — tu daw. partykuła wzmacniająca o znaczeniu zbliżonym do: przecież. [przypis edytorski]
115. zajęcze — dziś popr. forma W. lp: zającu. [przypis edytorski]
116. na wychodnym — przy wyjściu, wychodząc. [przypis edytorski]
117. zasiędą — dziś popr.: zasiądą. [przypis edytorski]
118. posły szły — dziś popr.: posłowie szli. [przypis edytorski]
119. przyczajon — dziś: przyczajony. [przypis edytorski]
120. tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski]
121. ligawka — daw. ludowy instrument dęty, zwany też bazuną a. trombitą. [przypis edytorski]
122. kobza — daw. ludowy instrument strunowy o półokrągłym pudle rezonansowym i krótkim gryfie; w polskiej literaturze czasem nazwę kobza stosuje się (mylnie) do kozy, czyli dud, instrumentu dętego z miechem z koziej skóry i piszczałkami. [przypis edytorski]
123. odzian (daw.) — ubrany. [przypis edytorski]
124. pątniczy — pielgrzymi, pokutny. [przypis edytorski]
125. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
126. tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski]
127. komu — tu dziś: komuś. [przypis edytorski]
128. siostrzan (daw.) — dziś: siostrzeniec. [przypis edytorski]
129. liszka (daw.) — lisica. [przypis edytorski]
130. przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
131. postradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
132. gwoli obżarstwu — z powodu obżarstwa, folgując obżarstwu. [przypis edytorski]
133. osnowa — tu: treść, sens, główny wątek. [przypis edytorski]
134. in absentia (łac.) — pod nieobecność. [przypis edytorski]
135. sześcią — dziś: sześcioma. [przypis edytorski]
136. pisanie — tu: napis, pismo. [przypis edytorski]
137. on (tu daw.) — ten. [przypis edytorski]
138. wskrzesnąć (daw.) — zmartwychwstać, ożyć. [przypis edytorski]
139. złodziejów — dziś popr. forma D. lm: złodziei. [przypis edytorski]
140. pochyba (daw.) — pomyłka. [przypis edytorski]
141. śród — dziś popr.: wśród. [przypis edytorski]
142. pokrzepion — pokrzepiony, wzmocniony. [przypis edytorski]
143. liczne czyhały nań wrogi (daw.) — czyhali na niego liczni wrogowie. [przypis edytorski]
144. giest — dziś popr. pisownia: gest. [przypis edytorski]
145. obudzać — dziś: budzić. [przypis edytorski]
146. człowiecze — dziś częstsza forma W. lp: człowieku. [przypis edytorski]
147. kasać się — tu: zbliżać się. [przypis edytorski]
148. kryjomo — dziś: po kryjomu. [przypis edytorski]
149. snadź (daw.) — tu: najwidoczniej, pewnie. [przypis edytorski]
150. śród — dziś popr.: wśród. [przypis edytorski]
151. źwierciadło — dziś popr. pisownia: zwierciadło. [przypis edytorski]
152. Parys, hołdując Wenerze, doręcza jej jabłko (mit. gr.) — mowa o tzw. sądzie Parysa, królewicza trojańskiego, który miał zażegnać spór pomiędzy boginiami o złote jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”. Parys Aleksander wybrał Afrodytę (tu w wersji rzymskiej: Wenus, Wenera), boginię miłości, która w nagrodę obiecała mu miłość pięknej Heleny, żony króla Sparty, co stało się przyczyną wojny trojańskiej i zagłady Troi. [przypis edytorski]
153. miast (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
154. zaszczwany — zaszczuty. [przypis edytorski]
155. osieł (daw.) — dziś popr.: osioł. [przypis edytorski]
156. swywolnie (daw.) — swawolnie; wesoło i lekkomyślnie. [przypis edytorski]
157. wasze — tu zwrot grzecznościowy, skrót od wasza miłość. [przypis edytorski]
158. niecpoń, właśc. nicpoń — człowiek mało warty, nieprzydatny (wyraz utworzony od słów: nic po nim). [przypis edytorski]
159. kuban (daw.) — łapówka. [przypis edytorski]
160. mocnoś podejrzan (daw.) — jesteś mocno podejrzany. [przypis edytorski]
161. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
162. szermować — władać bronią, używać broni, fechtować. [przypis edytorski]
163. śród — dziś popr.: wśród. [przypis edytorski]
164. toć (daw.) — tu: przecież. [przypis edytorski]
165. tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski]
166. samowtór (daw.) — w dwie osoby; sam z jednym towarzyszem; tu: w cztery oczy, bez świadków. [przypis edytorski]
167. szczwany — tu: sprytny. [przypis edytorski]
168. w braku świadków poręczam Gardłem za prawdę mych słów. Niech walczy ze mną i zginie! — mowa o średniowiecznym obyczaju sądu bożego: wierzono, że w walce Bóg da zwycięstwo temu, kto ma rację. [przypis edytorski]
169. przypić się do czegoś (daw.) — wpić się w coś, przyczepić się do czegoś, wbić w coś zęby (lub pazury, palce). [przypis edytorski]
170. mię (daw.) — dziś popr. forma B.: mnie. [przypis edytorski]
171. w bagnośmy uciec zdołali (daw.) — zdołaliśmy uciec w bagno. [przypis edytorski]
172. postradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
173. parentela (daw.) — pokrewieństwo, powinowactwo, powiązania rodzinne. [przypis edytorski]
174. ogony i pyski — dziś popr. forma N. lm: ogonami i pyskami. [przypis edytorski]
175. potomki — dziś popr. forma N. lm: potomkami. [przypis edytorski]
176. waszeć (daw.) — zwrot grzecznościowy: szanowny pan. Skrót od wasza miłość. [przypis edytorski]
177. zasię tobie (daw.) — nic ci do tego, trzymaj się z daleka. [przypis edytorski]
178. świadki — dziś popr. forma B. lm: świadków. [przypis edytorski]
179. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
180. cudzołózca (daw.) — cudzołożnik. [przypis edytorski]
181. samowtór (daw.) — w dwie osoby; sam z jednym towarzyszem. [przypis edytorski]
182. widze — dziś popr. forma M. lm: widzowie. [przypis edytorski]
183. zasuć (daw.) — tu: zasypać; zapchać. [przypis edytorski]
184. krzycz pardon — poddaj się; błagaj o darowanie życia. [przypis edytorski]
185. kares (z fr. caresse) — pieszczota. [przypis edytorski]
186. czyliż (daw.) — czy. [przypis edytorski]
187. na waletę — tu: na pożegnanie, na koniec. [przypis edytorski]
188. ruski miesiąc — tj. bardzo długo. Kalendarz juliański, używany w Imperium Rosyjskim do 1918 r., spóźniał się w XIX w. o 12 dni w stosunku do kalendarza gregoriańskiego, obowiązującego w większej części Europy od XVI w., dlatego kiedy dla katolików nastawał już np. styczeń, według „ruskiej” miary czasu trwał jeszcze grudzień. [przypis edytorski]
189. liszka (daw.) — lisica. [przypis edytorski]
190. kanclerzyc — syn kanclerza, dziedzic godności kanclerskiej. [przypis edytorski]