Rozdział osiemnasty
Łódź, oświetlona gorącym słońcem południowym, ślizgała się w dół rzeki. Delikatne powiewy chłodziły rozgrzane powietrze, łagodne brzegi po obu stronach nasuwały prosty wprawdzie, lecz przyjemny widok. Uprawna rola przytykała do strumienia, a dobry grunt sięgał tak daleko, że szumiąca woda, rzucając się w jakiekolwiek miejsce, naruszała silnie sypką ziemię, porywała ją ze sobą i wytwarzała strome urwiska znacznej wysokości.
Na najbardziej stromym skraju takiego urwiska, gdzie może dawniej przyciągano łodzie, ujrzał przyjaciel kłusującego młodzieńca, dobrze zbudowanego, silnych kształtów. Atoli zaledwie zdołano wziąć go bliżej na oko, gdy murawa, zwieszająca się w tym miejscu, obrywa się, a ów nieszczęśliwy, nagle znalazłszy się pod koniem, z nim razem wpada do wody. Tu nie było czasu myśleć, jak i dlaczego. Żeglarze puścili się jak strzała ku topieli i w jednej chwili schwytali piękną zdobycz. Wydając się nieżywym, leżał dorodny młodzieniec w łodzi. Po krótkim namyśle popłynęli zręczni mężowie ku mieliźnie, jaka się wśród rzeki utworzyła. Przybić, ciało na brzeg wynieść, rozebrać i osuszyć — wszystko w mig się odbyło. Ale jeszcze nie spostrzeżono ani śladu życia, piękny kwiat opadał w ich objęciu!
Wilhelm pochwycił natychmiast lancet, by otworzyć żyłę w ramieniu. Krew wytrysnęła obficie i, zmieszana z wężykowato podmywającą wodą, poszła z nurtem, w kręgi się rozwijającym. Życie wróciło. Zaledwie miłościwy chirurg miał czas umocnić opaskę, gdy młodzieniec powstał na nogi i patrząc bacznie na Wilhelma, zawołał:
— Jeżeli mam żyć, to tylko z tobą!
Z tymi słowy padł na szyję poznającego i poznanego wybawcy i płakał rzewnie.
Tak stali w silnym uścisku — jak Kastor i Polluks215, bracia spotykający się na drodze przemiennej z Orku216 do Światła.
Proszono go, by się uspokoił. Dzielni mężowie przygotowali już wygodne, na wpół słoneczne, na wpół ocienione posłanie pod lekkimi krzewami i gałęźmi. Tu tedy leżał, wyciągnięty na płaszczu ojcowskim, najpiękniejszy młodzian. Ciemne kędziory, szybko osuszone, zwijały się znowu. Uśmiechał się uspokojony i zasnął. Z upodobaniem spoglądał nań przyjaciel nasz, przykrywając go.
— Wciąż na nowo powstajesz, wspaniały obrazie Boga! — zawołał. — I zaraz też znowu doznajesz okaleczeń i obrażeń z wewnątrz lub z zewnątrz.
Płaszcz spadł na niego. Zmniejszony żar słoneczny rozgrzewał członki łagodnie aż do głębi, policzki jego zarumieniły się — wydawał się już zupełnie przywrócony do zdrowia.
Czynni mężowie, ciesząc się z dobrego, pomyślnie spełnionego uczynku i ze spodziewanej, hojnej nagrody, prawie już wysuszyli na gorącym żwirze ubranie młodzieńca, aby go po obudzeniu się przyprowadzić znowu do towarzysko najodpowiedniejszego stanu.
Przypisy:
1. pugilares (daw.) — portfel. [przypis edytorski]
2. kocie złoto — chodzi o minerał często występujący w skałach, mikę lub piryt. [przypis edytorski]
3. trop — tu: ślad zwierzęcej stopy. [przypis edytorski]
4. najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
5. podkasany (daw.) — tu: swawolny, frywolny. [przypis edytorski]
6. węgielnica — przyrząd służący cieślom i murarzom do wytyczania kątów prostych. [przypis edytorski]
7. Ucieczka do Egiptu — prawdopodobnie chodzi o obraz Rembrandta (1606–1669) przedstawiający biblijną ucieczkę Świętej Rodziny, będącą następstwem prześladowań ze strony Heroda. [przypis edytorski]
8. skłonność — tu: Goethe często używa tego słowa w dawniejszym znaczeniu (przychylność, sympatia, zainteresowanie). [przypis edytorski]
9. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
10. święty Józef a. Józef z Nazaretu — bohater biblijny, małżonek Marii z Nazaretu, matki Jezusa. [przypis edytorski]
11. atoli (daw.) — jednak, wszakże. [przypis edytorski]
12. futrowanie — obijanie ściany deskami albo wylepianie gliną lub gipsem. [przypis edytorski]
13. Maria — postać biblijna, matka Jezusa. [przypis edytorski]
14. Betlejem — miasto w Palestynie, miejsce narodzin Jezusa Chrystusa. [przypis edytorski]
15. zajęcie — tu: zainteresowanie. [przypis edytorski]
16. pochop (daw.) — impuls, pobudka, asumpt. [przypis edytorski]
17. usposobienie (daw.) — tu: nastawienie, chwilowy stan ducha, nastrój. [przypis edytorski]
18. statek — tu: sprzęt domowy, naczynie. [przypis edytorski]
19. snycerstwo — sztuka rzeźbienia w drzewie, rzemiosło artystyczne. [przypis edytorski]
20. Herod a. Herod Wielki (73/–4 p.n.e.) — w latach 37–4 p.n.e. król Judei, odpowiedzialny za tzw. rzeź niewiniątek. [przypis edytorski]
21. termin (daw.) — nauka rzemiosła u majstra. [przypis edytorski]
22. chędogi (daw.) — schludny. [przypis edytorski]
23. dyl — tu: belka drewniana. [przypis edytorski]
24. popręg — pas przytrzymujący siodło. [przypis edytorski]
25. amtman (z niem. Amtmann) — zarządca. [przypis edytorski]
26. wystawiać (daw.) — tu: wyobrażać. [przypis edytorski]
27. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
28. piechotnik (daw.) — piechur. [przypis edytorski]
29. bijak — kij służący do młócenia. [przypis edytorski]
30. poręb (daw.) — miejsce wycinki drzew. [przypis edytorski]
31. Diogenes a. Diogenes z Synopy (ok. 413–ok. 323 p.n.e.) — grecki filozof, przedstawiciel szkoły cyników; wg znanej opowieści Diogenes chodził w dzień po mieście z zapaloną latarnią, a zapytany o powód odrzekł, że szuka człowieka, toteż „latarnia Diogenesa” stała się symbolem niewiary w istnienie prawdziwego człowieczeństwa. [przypis edytorski]
32. rajfurować a. rajfurzyć (daw.) — być stręczycielem. [przypis edytorski]
33. bazgrota (daw.) — bazgranina, bazgroły. [przypis edytorski]
34. święty Jakub — a. Jakub Większy (zm. 43/44) — jeden z dwunastu apostołów Jezusa, męczennik i święty Kościoła katolickiego; jego szczątki znajdują się prawdopodobnie w Santiago di Compostela. [przypis edytorski]
35. Compostela a. Santiago di Compostela — miasto w płn.-zach. Hiszpanii, stolica regionu Galicja i znany ośrodek pielgrzymkowy. [przypis edytorski]
36. Sybilla — w mitologii greckiej wieszczka przepowiadająca przyszłość. [przypis edytorski]
37. Pigmeje — ludy negroidalne zamieszkujące Afrykę Środkową, charakteryzujące się niskim wzrostem. [przypis edytorski]
38. choina — tu: młody, niski las sosnowy. [przypis edytorski]
39. filister — człowiek ograniczony, moralnie zakłamany i pozbawiony aspiracji; (daw.) członek korporacji akademickiej niebędący studentem. [przypis edytorski]
40. metoda sokratyczna — przypisywany Sokratesowi specyficzny sposób prowadzenia dialogu, mający na celu wydobycie prawdy. [przypis edytorski]
41. sztuciec — tu zapewne chodzi o instrument chirurgiczny, lancet albo skalpel. [przypis edytorski]
42. tom w ósemce a. octavo (łac.) — w typografii trzykrotnie złożony arkusz papieru, tworzący osiem kart i szesnaście stronic. [przypis edytorski]
43. kordelas — rodzaj noża myśliwskiego. [przypis edytorski]
44. Ulisses a. Odyseusz — w mitologii starożytnej król Itaki, bohater wojny trojańskiej, który wsławił się wieloletnią podrożą morską, pełną niezwykłych przygód. [przypis edytorski]
45. wirydarz (daw.) — niewielki, cienisty ogród. [przypis edytorski]
46. wety (daw.) — deser, słodycze. [przypis edytorski]
47. rękodzielnia (daw.) — manufaktura, zakład produkcyjny bazujący na pracy ręcznej. [przypis edytorski]
48. przystojność — w tekście bardzo często pojawia się to określenie w dawniejszym znaczeniu: zachowanie zgodne z obyczajami i zasadami dobrego wychowania, przyzwoitość etc. [przypis edytorski]
49. romanca — utwór pokrewny balladzie, opiewający bohaterskie dzieje. [przypis edytorski]
50. Beccaria, Cesare (1738–1794) — włoski prawnik i pisarz polityczny, przedstawiciel humanitaryzmu prawniczego. [przypis edytorski]
51. Filangeri, Gaetano (1753–1788) — włoski uczony i prawnik, reformator oświeceniowy. [przypis edytorski]
52. Koran — święta księga islamu, powstała według tradycji muzułmańskiej w latach 610–632. [przypis edytorski]
53. Brabancja — historyczna kraina w zach. Europie położona obecnie na terenie Holandii i Belgii, znana z wyrobu koronek. [przypis edytorski]
54. drzwi tapetowe — niewidoczne drzwi, bez ramy, oddzielone jedynie wąską fugą od dopasowanej ściany. [przypis edytorski]
55. Penn, William (1644–1718) — angielski kwakier, założyciel Pensylwanii. [przypis edytorski]
56. Filadelfia — miasto na płn.-wsch. wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, w stanie Pensylwania. [przypis edytorski]
57. Orfeusz — w mitologii greckiej tracki śpiewak i poeta, uczestnik wyprawy Argonautów. [przypis edytorski]
58. Likurg — według tradycji starogreckiej prawodawca i twórca ustroju Sparty (hipoteza obecnie raczej odrzucana przez historyków). [przypis edytorski]
59. Irokezi — liga plemion Indian północnoamerykańskich. [przypis edytorski]
60. oberamtman (z niem. Oberamtmann) — przedstawiciel wyższej administracji, w Niemczech dawniej zarządca okręgu. [przypis edytorski]
61. drukarnia Homanna — Homannische Offizin (niem.), historyczne wydawnictwo niemieckie. [przypis edytorski]
62. jarmark lipski — tradycyjny jarmark odbywający się w Lipsku, jednym z największych miast w niemieckiej Saksonii. [przypis edytorski]
63. unisono (wł.) — jednogłośnie, zgodnie. [przypis edytorski]
64. Alpy — najwyższy łańcuch górski Europy Zachodniej. [przypis edytorski]
65. Ren — europejska rzeka, tworząca granicę między Francją a Niemcami. [przypis edytorski]
66. Moguncja — miasto powiatowe w Niemczech, obecna stolica kraju związkowego Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
67. Koblencja — niemieckie miasto powiatowe miasto w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
68. samowtór (daw.) — we dwoje. [przypis edytorski]
69. Genua — stolica włoskiego regionu Liguria. [przypis edytorski]
70. Livorno — włoskie miasto portowe w regionie Toskania. [przypis edytorski]
71. Neapol — stolica włoskiego regionu Kampania. [przypis edytorski]
72. Konstantynopol a. Bizancjum — obecnie Stambuł, miasto w Turcji; dawna stolica Cesartswa Bizantyjskiego. [przypis edytorski]
73. Aleksandria — starożytne i współczesne miasto egipskie. [przypis edytorski]
74. Żyda Tułacza a. Żyd Wieczny Tułacz — legendarna postać Żyda, który rzekomo znieważył Chrystusa, za co został ukarany wieczną tułaczką po świecie. [przypis edytorski]
75. junkier — tu: młodszy syn rodziny szlacheckiej. [przypis edytorski]
76. wygon — spore, wspólne dla całej wsi pastwisko. [przypis edytorski]
77. masztalerz (daw.) — stajenny, zajmujący się końmi w dworskich stajniach. [przypis edytorski]
78. Wilhelm Orański a. Wilhelm III Orański (1650–1702) — książę Oranii-Nassau, namiestnik Republiki Zjednoczonych Prowincji, król Anglii i Szkocji (jako Wilhelm II). [przypis edytorski]
79. Ludwik XIV a. Król Słońce (1638–1715) — król Francji i Nawarry z dynastii Burbonów. [przypis edytorski]
80. Fryderyk Wielki a. Fryderyk II Wielki (1712–1786) — król Prus w latach 1740–1786. [przypis edytorski]
81. soldateska — niezdyscyplinowani żołnierze. [przypis edytorski]
82. Temida — w mitologii greckiej bogini prawa, praworządności i sprawiedliwości. [przypis edytorski]
83. fascykuł (daw.) — plik dokumentów albo zeszyt. [przypis edytorski]
84. reskrypt (daw.) — pisemne rozporządzenie władzy. [przypis edytorski]
85. koncypient (daw.) — referent biurowy lub adwokacki. [przypis edytorski]
86. obłęk a. obłąk (daw.) — przedmiot półkolisty. [przypis edytorski]
87. pocztylion (daw.) — woźnica pojazdu pocztowego. [przypis edytorski]
88. mularz (daw.) — tu: murarz. [przypis edytorski]
89. klucznica — ochmistrzyni zarządzająca dworskim gospodarstwem domowym. [przypis edytorski]
90. Jowisz — gazowy olbrzym; piąta, największa planeta Układu Słonecznego. [przypis edytorski]
91. Wenus — druga od Słońca planeta Układu Słonecznego. [przypis edytorski]
92. gwiaździarz (daw.) — astronom. [przypis edytorski]
93. firmament — niebo. [przypis edytorski]
94. tajnia (daw.) — tajemnica. [przypis edytorski]
95. hreczkosiej (daw.) — gospodarz zasiedziały na roli. [przypis edytorski]
96. cisawy — kolor czerwonobrunatny, ciemny. [przypis edytorski]
97. zajękliwy (daw.) — przypominający jęczenie. [przypis edytorski]
98. przynależytość (daw.) — przynależność; tu: użytek, funkcja. [przypis edytorski]
99. fantować (daw.) — brać w zastaw, konfiskować. [przypis edytorski]
100. ochmistrzować — pełnić obowiązki ochmistrza, urzędnika zarządzającego dworem i opiekuna dworskich dzieci. [przypis edytorski]
101. burgrabia — dawniej urzędnik w zamkach i miastach niemieckich. [przypis edytorski]
102. ochędóstwo (daw.) — porządek, czystość, schludność. [przypis edytorski]
103. poruczyć (daw.) — powierzyć, oddać pod opiekę. [przypis edytorski]
104. fanciarz (daw.) — lichwiarz. [przypis edytorski]
105. kończaty (daw.) — sterczący. [przypis edytorski]
106. Wierzę w Boga a. Credo — najwcześniejsze wyznanie wiary Kościoła katolickiego. [przypis edytorski]
107. Abraham — postać biblijna, pierwszy z hebrajskich patriarchów. [przypis edytorski]
108. Apollin a. Apollo — w mitologii greckiej bóg m. in. piękna, światła, wróżb, prawdy, prawa i porządku, patron sztuki, muzyki i poezji, przewodnik muz. [przypis edytorski]
109. Admet — postać z mitologii greckiej, uczestnik wyprawy Argonautów oraz polowania na dzika kalidońskiego; ukarany za zabójstwo Apollo przez dziewięć lat musiał służyć mu jako pasterz. [przypis edytorski]
110. arkana a. arkany — detale wiadome tylko znawcom przedmiotu. [przypis edytorski]
111. tynktura (daw.) — lecznicza nalewka albo barwnik. [przypis edytorski]
112. prozelita — nowy, gorliwy wyznawca. [przypis edytorski]
113. szlafmyca — męska czapka używana dawniej do spania. [przypis edytorski]
114. sztukmistrzyni (daw.) — tu: twórczyni, wykonawczyni. [przypis edytorski]
115. Penelopa — w mitologii greckiej żona Odyseusza, jednego z bohaterów wojny trojańskiej, która czekała wiele lat na powrót męża, tkając i prując szatę, by zwieść w ten sposób swoich zalotników (przyrzekła wybrać jednego z nich na męża, gdy ukończy pracę). [przypis edytorski]
116. fontaź (daw.) — tu: fantazyjna, ozdobna kokarda. [przypis edytorski]
117. pedant — tu: nudziarz pozbawiony polotu. [przypis edytorski]
118. Horacy (65–8 p.n.e.) a. Quintus Horatius Flaccus (łac.) — rzymski poeta liryczny i satyryczny. [przypis edytorski]
119. Heu!/ Quae mens est hodie, cur eadem non puero fuit?/ Vel cur his animis incolumes non redeunt genae? — Quintus Horatius Flaccus, Carmina IV, 11. [przypis edytorski]
120. Owidiusz (43 p.n.e.–17/18 n.e.) a. Publius Ovidius Naso (łac.) — poeta rzymski. [przypis edytorski]
121. Nec factas solum vestes spectare iuvabat, Tum quoque dum fierent; tantus decor adfuit arti. — Publius Ovidius Naso, Metamorphoses VI. [przypis edytorski]
122. dum fierent — gdy już były (zrobione, gotowe); w niemieckim oryginale: robienie, praca (das Machen). [przypis edytorski]
123. Parnas — pasmo górskie w środkowej Grecji, wg mitologii greckiej znajdowała się tutaj siedziba Apollina; symbol doskonałości w sztuce (zwłaszcza w poezji). [przypis edytorski]
124. Arachne — w mitologii greckiej mistrzyni tkania i haftu. [przypis edytorski]
125. Minerwa — w mitologii rzymskiej bogini sztuki i rzemiosła, ale też mądrości, nauki i literatury, utożsamiana z grecką Ateną. [przypis edytorski]
126. czczość (daw.) — pustka. [przypis edytorski]
127. Orestes — w mitologii greckiej syn Agamemnona i Klitajmestry, który pomścił ojca, zabijając matkę. [przypis edytorski]
128. Furie — w mitologii rzymskiej bóstwa chtoniczne utożsamione z greckimi boginiami zemsty, Eryniami. [przypis edytorski]
129. Psyche — w mitologii greckiej, bogini i uosobienie duszy ludzkiej; powodowana ciekawością, zapaliła kaganek, chcąc ujrzeć zakochanego w niej boga Erosa, ale kropla rozgrzanej oliwy obudziła go i, rozgniewany, odleciał. [przypis edytorski]
130. okolny (daw.) — okalający, otaczający. [przypis edytorski]
131. sztafaż — tu: elementy ozdobne, uzupełniające obraz (dodatki do jego zasadniczego tematu). [przypis edytorski]
132. horda — tu: zgraja, banda. [przypis edytorski]
133. winograd (daw.) — winorośl. [przypis edytorski]
134. Znasz-li ten kraj, gdzie cytryna dojrzewa, Pomarańcz blask... — wiersz ten (Kennst du das Land...) zainspirował Adama Mickiewicza do stworzenia polskiej przeróbki, zatytułowanej Do. H. Wezwanie do Neapolu. [przypis edytorski]
135. luna (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
136. interwał — różnica wysokości między dźwiękami współbrzmiącymi lub następującymi po sobie. [przypis edytorski]
137. Amazonki — w mitologii greckiej plemię wojowniczych kobiet. [przypis edytorski]
138. rajzbret (daw.) — rysownica, deska kreślarska. [przypis edytorski]
139. kruża a. kruż (daw.) — czara, dzban. [przypis edytorski]
140. Alkmena — w mitologii greckiej matka herosa Heraklesa. [przypis edytorski]
141. mierzwa — pognieciona słoma. [przypis edytorski]
142. szmyrgać a. smyrgać (pot.) — szybko uciekać. [przypis edytorski]
143. przewiercień — kapryfolium. [przypis edytorski]
144. Enoch — prawdopodobnie pomyłka tłumacza, chodzi raczej o Anakim (Anakitów), biblijny lud, cechujący się gigantycznym wzrostem (w oryginale niem. Enakskind); w Biblii pojawia się określenie „synowie Anaka” (niem. Anak a. Enak), rozumiane jako przedstawiciele tego ludu. [przypis edytorski]
145. święty Krzysztof (III w. n.e.) — męczennik wczesnochrześcijański, święty Kościołów katolickiego i prawosławnego, patron mostów, przewoźników, flisaków, żeglarzy, podróżników i pielgrzymów oraz kierowców. [przypis edytorski]
146. kancelista (daw.) — urzędnik kancelarii. [przypis edytorski]
147. fuga — tu: rodzaj utworu muzycznego. [przypis edytorski]
148. Pamiętaj, że umrzesz! — Memento mori (łac.); przypomnienie, że nie da się uniknąć śmierci, które było używane w literaturze przez wiele zgromadzeń zakonnych. [przypis edytorski]
149. Alfieri, Vittorio (1749–1803) — włoski pisarz i dramaturg. [przypis edytorski]
150. ilustracja zagadki — w oryginale niemieckim znajduje się tutaj rysunek kluczyka; nie możemy jednak posłużyć się tą ilustracją, ponieważ nie ma jej w polskim tłumaczeniu, stanowiącym bazę dla publikacji Wolnych Lektur. [przypis edytorski]
151. Ezechiel — jeden z proroków większych Starego Testamentu; zgodnie z biblijną Księgą Ezechiela, miał on widzieć w dolinie rozczłonkowane, wyschłe ciała, których kości, dzięki jego natchnionemu proroctwu, same podniosły się i złączyły, obrastając ścięgnami i mięśniami, by ożywić martwych ludzi. [przypis edytorski]
152. Elohim — (z hebr.) bogowie, jeden z tytułów, wielokrotnie odnoszony w Biblii do Boga. [przypis edytorski]
153. Eskulap a. Asklepios — w mitologii rzymskiej i greckiej bóg sztuki lekarskiej. [przypis edytorski]
154. tokarnia (daw.) — warsztat, w którym obrabia się przedmioty na tokarce. [przypis edytorski]
155. pilnikarz — dawniej rzemieślnik wyrabiający pilniki i tarniki. [przypis edytorski]
156. Triest — portowe miasto w płn.-wsch. Włoszech, położone nad Adriatykiem. [przypis edytorski]
157. półtrzecia — dwa i pół. [przypis edytorski]
158. centnar — jednostka masy o zróżnicowanej lokalnie wielkości. [przypis edytorski]
159. Indie Wschodnie — wyspiarska część Azji Płd.-Wsch., w zasadzie Archipelag Malajski. [przypis edytorski]
160. Indie Zachodnie — wyspy leżące między Morzem Karaibskim a Oceanem Atlantyckim. [przypis edytorski]
161. Cayenne — stolica i główny port Gujany Francuskiej. [przypis edytorski]
162. dranica — deska z drzewa iglastego, używana do krycia dachów. [przypis edytorski]
163. jajecznik (pot.) — ajerkoniak. [przypis edytorski]
164. kardy a. grępla — (z niem. Karden) urządzenie do rozczesywania i czyszczenia bawełny. [przypis edytorski]
165. wiertałka — okółek, obwódka. [przypis edytorski]
166. kądziel — tu: pęk włókna, umocowany na kołowrotku. [przypis edytorski]
167. jak to powinno być widoczne tutaj — również w tym przypadku nie zamieszczono rysunku. [przypis edytorski]
168. motowidło — narzędzie do odmierzania i zwijania w motki nici. [przypis edytorski]
169. snowadło — wał obrotowy do nawijania osnowy. [przypis edytorski]
170. snowarka — maszyna do nawijania osnowy tkackiej. [przypis edytorski]
171. sistrum — rodzaj metalowej grzechotki; (niem. Sistrum) także główki kwiatowe ostropestu, które były używane do skrobania i wykańczania tkanin, a roślinę tę uprawiano specjalnie do celów przemysłowych. [przypis edytorski]
172. grynszpan — tu: zielononiebieski proszek do wyrobu farb. [przypis edytorski]
173. bardownik — tu: osoba trudniąca się naprawianiem narzędzi tkackich. [przypis edytorski]
174. przybijaczka — narzędzie tkackie do przybijania pasm. [przypis edytorski]
175. bardo — grzebień tkacki. [przypis edytorski]
176. hymn Ambrożego a. hymn ambrozjański — starożytne pieśni łacińskie, stworzone i wprowadzone do liturgii przez św. Ambrożego (340–397), arcybiskupa Mediolanu, świętego Kościoła katolickiego i prawosławnego. [przypis edytorski]
177. komisant a. faktor — pośrednik, osoba lub firma zajmujące się komisem towarów. [przypis edytorski]
178. Meluzyna — postać baśniowa, należąca do folkloru europejskiego; czarodziejka lub rusałka wodna, która w pewnych okolicznościach zamieniała się w węża. [przypis edytorski]
179. karbunkuł (daw.) — czerwony kamień szlachetny. [przypis edytorski]
180. biurko Röntgena — biurko z małą szafką i nowatorskimi elementami mechanicznymi, zaprojektowane przez Davida Röntgena (1743–1807), wytwórcę mebli artystycznych. [przypis edytorski]
181. krotochwila (daw.) — dowcip, figiel, zabawna historia. [przypis edytorski]
182. luidor — dawna, złota moneta francuska. [przypis edytorski]
183. gulden — dawna moneta, używana głownie w płn. Europie. [przypis edytorski]
184. filunek a. filung — płyta wypełniająca ramy skrzydła drzwi. [przypis edytorski]
185. wieża Babel — w Biblii potężna budowla, wznoszona przez zjednoczoną ludzkość jako znak, dzięki któremu ludzie się nie rozproszą. Bóg sprzeciwił się tym zamiarom, pomieszał budowniczym języki i podzielił przez to ludzi na różne narody. [przypis edytorski]
186. Yorick — narrator powieści Podróż sentymentalna po Francji i Włoszech (ang. A Sentimental Journey Through France and Italy), autorstwa irlandzkiego pisarza, Laurence’a Sterne’a (1713–1768). [przypis edytorski]
187. Tespis a. Tespis z Ikarii (VI w. p.n.e.) — grecki poeta i aktor, twórca tragedii, który wystawiając po wsiach dramaty, wykorzystywał czółno na kółkach (tzw. „wóz Tespisa”, uważany za pierwszy rekwizyt teatralny). [przypis edytorski]
188. nowina (daw.) — tu: grunt świeżo zajęty pod uprawę. [przypis edytorski]
189. statysta (daw.) — mąż stanu. [przypis edytorski]
190. Hadrian (76–138) — właśc. Publiusz Eliusz Hadrian, cesarz rzymski w latach 117–138. [przypis edytorski]
191. jaśnia (daw.) — jasność. [przypis edytorski]
192. feldjeger (daw.) — żołnierz batalionu strzelców albo kurier wojskowy. [przypis edytorski]
193. anszlag (z niem.) — kosztorys. [przypis edytorski]
194. onegdajszy (daw.) — przedwczorajszy. [przypis edytorski]
195. sygnaturka — niewielki dzwon kościelny. [przypis edytorski]
196. Alpy — (niem.) Die Alpen, utwór poetycki Albrechta von Hallera (1708–1777), opublikowany w 1729 r. [przypis edytorski]
197. Haller, Albrecht von (1708–1777) — szwajcarski lekarz, fizjolog, botanik i poeta. [przypis edytorski]
198. Sielanki — (niem.) Idyllen, zbiór poetycki Salomona Gessnera (1730–1788) z 1756 r. [przypis edytorski]
199. Gessner, Salomon (1730–1788) — szwajcarski poeta, malarz i grafik. [przypis edytorski]
200. Wiosna — (niem.) Der Frühling, utwór poetycki Ewalda von Kleista (1715–1759) opublikowany w 1749 r. [przypis edytorski]
201. Kleist, Ewald Christian von (1715–1759) — niemiecki poeta i oficer armii pruskiej. [przypis edytorski]
202. biskup laodycejski — odniesienie do tzw. Kościoła laodycejskiego, przed którym w Biblii przestrzega Jezus jako przed instytucją, której wyznawcy nie są ani zimni, ani gorący: brakuje im żywej wiary; Laodycea to starożytne miasto, znajdujące się obecnie w Turcji. [przypis edytorski]
203. stargać się — tu: ulec osłabieniu. [przypis edytorski]
204. ruchawka — tu: niepokoje i problemy społeczne, prowadzące do emigracji. [przypis edytorski]
205. Dawid (ok. 1040–970 p.n.e.) — postać biblijna, król Izraela i poeta, któremu przypisywane jest autorstwo słynnych psalmów. [przypis edytorski]
206. tameczny (daw.) — tamtejszy. [przypis edytorski]
207. Tymon a. Tymon z Fliuntu (ok. 328–238 p.n.e.) — grecki filozof, przedstawiciel szkoły sceptyków. [przypis edytorski]
208. sfera armilarna — przyrząd astronomiczny, używany dawniej do wyznaczania współrzędnych równikowych i eliptycznych. [przypis edytorski]
209. Mars — czwarta od Słońca planeta Układu Słonecznego. [przypis edytorski]
210. Saturn — gazowy olbrzym, szósta planeta Układu Słonecznego. [przypis edytorski]
211. entelechia — pojęcie wprowadzone przez Arystotelesa (384–322 p.n.e.), oznaczające wewnętrzny cel położony u podstaw rozwoju materii i określający cały proces jej rozwoju. [przypis edytorski]
212. telluryczny — dotyczący Ziemi. [przypis edytorski]
213. huba — tu: gospodarstwo. [przypis edytorski]
214. tręzla (daw.) — uzda. [przypis edytorski]
215. Kastor i Polluks a. Dioskurowie — w mitologii greckiej nierozłączni bliźniacy, herosi, Argonauci, uczestnicy łowów na dzika kalidońskiego, opiekunowie żeglarzy i żołnierzy. [przypis edytorski]
216. Ork a. Orkus — w mitologii rzymskiej podziemna krainy umarłych, odpowiednik greckiego Hadesu. [przypis edytorski]