XLV
Na nowogródzkim polu czyja to mogiła,
Ogmmném ciałem swojém garść kości pokryła?
Mindowsa to mogiła, jak Mindowsa sława
Stara, wielka, na poły zapadła do ziemi.
Szły przez nią pokolenia, deptając nogami,
Przysypując swém ciałem, wygryzając boki
Pługiem, co głębiéj co dzień rył ją i rozrywał.
A nad nią nieraz wieśniak pieśń Mindowsa śpiéwał,
A nad nią nieraz stanął i westchnął podróżny.
I nieraz starce, siedząc z dziećmi na kolanach,
Prawili im o wielkich Mindowsowych bojach,
Nieraz pieśnią, powieścią, z grobu wywołany,
Wstał olbrzym z snu, i głową sięgając w obłoki,
Z wielkim mieczem Ryngolda wznosił się nad ludem,
Cieniem swoim przyszłość im i jutro zakrywał.
Teraz — teraz zarosła mogiła chwastami,
I olbrzym już nie wstaje, bo spróchniał w mogile,
Jak pamięć jego między Litwą już spróchniała.
I pusto na mogile, i pusto dokoła;
Tylko pszczoła zabrzęczy, szuka w chwastach miodu,
Tylko ptaszek przeleci, smutno zaświergocze,
Tylko człek czasem przejdzie i westchnie po cichu.
I z Mindowsa mogiły tylko kurhan mały,
I z Mindowsowéj sławy ledwie tylko imię!
Przypisy:
1. Pieśń druga — Pieśń druga ukazała się w druku w 1843 r., podczas gdy trzecia wyszła w 1845, a pierwsza dopiero w 1846 r. Numeracja pieśni podyktowana jest chronologią opisywanych zdarzeń: pierwsza, Witolorauda, dotyczy czasów mitycznych, druga, Mindows, rozgrywa się w XIII w., a trzecia, Witoldowe boje, w XIV i XV w. [przypis edytorski]
2. Mindows, Mindowe, dziś raczej Mendog, litew. Mindaugas (ok. 1200–1263) — wielki książę litewski, uważany za pierwszego króla Litwinów. [przypis edytorski]
3. gród Krywiczan — Nowogródek. [przypis autorski]
4. zamięszanie — dziś popr.: zamieszanie. [przypis edytorski]
5. kunigas (z litew.) — książę. [przypis edytorski]
6. poczet — orszak. [przypis edytorski]
7. bajoras (z litew.) — bojar, rycerz, szlachcic. [przypis edytorski]
8. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
9. brańców palą wielkim Bogóm Litwy — palą jeńców wojennych jako ofiarę dla bogów litewskich. [przypis edytorski]
10. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski]
11. cóś — dziś popr. pisownia: coś. [przypis edytorski]
12. czyli — tu daw.: czy, czy też. [przypis edytorski]
13. Żemajtys, dziś Żmudź, litew. Žemaitija — płn.-zach. region dzisiejszej Litwy. [przypis edytorski]
14. Kur — tu: tereny zamieszkane przez bałtycki lud Kurów a. Kuronów (litew. kuršiai), Kurlandia, dziś płd.-zach. region Łotwy. [przypis edytorski]
15. Ruś — w średniowieczu kraina (na terenach dzisiejszej Białorusi i Ukrainy) zamieszkiwana przez wschodni odłam Słowian, później podzielonych na narody rosyjski, ukraiński i białoruski. Nazwa krainy pochodzi od nordyckiego ludu Rusów, który w IX w. kolonizowali te tereny i tworzyli tam organizacje państwowe, takie jak np. Ruś Kijowska. [przypis edytorski]
16. Jaćwież — tereny zamieszkane w średniowieczu przez bałtyckie plemię Jaćwingów, położone między Niemnem a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi (dziś terytorium płd.-zach. Litwy i polskiej Suwalszczyzny). [przypis edytorski]
17. Ryngold — mityczny pierwszy wielki książę Litwinów z początku XIII w. Dziś uważa się raczej, że dopiero jego synowie, Dowsprunk (Dausprungas) i Mendog (Mindows, Mindaugas), zjednoczyli ludy litewskiej Auksztoty w jeden organizm państwowy. [przypis edytorski]
18. skrzydły sokolemi — dziś popr. forma N. lm: skrzydłami sokolimi (tj. bardzo szybko). [przypis edytorski]
19. siedém puszczy — dziś popr. forma: siedem puszcz. [przypis edytorski]
20. szłyk (daw.) — czapka z futra. [przypis edytorski]
21. puklerz (daw.) — tu: tarcza. [przypis edytorski]
22. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
23. sąsiadóm — dziś popr. forma C. lm: sąsiadom. [przypis edytorski]
24. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski]
25. Maras (z litew.) — Mór [tj. zaraza. Red. WL]. [przypis autorski]
26. kiem (z litew. kaimas) — wieś. [przypis autorski]
27. Krewe — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski]
28. którém — dziś popr. forma Msc. lp r.n.: którym. [przypis edytorski]
29. długiém — dziś popr. forma Msc. lp r.n.: długim. [przypis edytorski]
30. oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski]
31. drop — najcięższy latający ptak na świecie, gatunek ginący, w Polsce objęty ścisłą ochroną. [przypis edytorski]
32. towarzyszów — dziś popr. forma D. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
33. rychło — szybko, wkrótce; tu: czy, czy prędko. [przypis edytorski]
34. nareście — dziś popr. pisownia: nareszcie. [przypis edytorski]
35. Montwiłł i Trajnys — dziś historia mówi o jednym bracie Mendoga (Mindowsa), Dowsprunku (litew. Dausprungas), odsuniętym od władzy (i być może zabitym) nieco później. Córka Dowsprunka została drugą żoną księcia Daniela Halickiego, a synem Dowsprunka był prawdopodobnie Towtywił (Towciwiłł), książę Połocka. [przypis edytorski]
36. przyznać synem (daw.) — uznać za syna. [przypis edytorski]
37. Ryngoldów (daw.) — Ryngoldowy, należący do Ryngolda. [przypis edytorski]
38. Żaltis (z litew. žaltys) — wąż [pogańscy Litwini uważali węże za zwierzęta święte, przynoszące szczęście; w mit. litew. występował mądry i dobry Król Węży, przyjaciel Słońca. Red. WL]. [przypis autorski]
39. żałośnemi jęki — dziś popr. forma N. lm: żałosnymi jękami. [przypis edytorski]
40. potrząść — dziś popr.: potrząsnąć. [przypis edytorski]
41. jąć (daw.) — wziąć (por.: ująć); tu: zacząć. [przypis edytorski]
42. mieczu — dziś popr. forma C. lm: mieczowi. [przypis edytorski]
43. wrogi — dziś popr. forma M. lm: wrogowie. [przypis edytorski]
44. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski]
45. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
46. oczy iskrzącemi — dziś popr. forma N. lm: iskrzącymi oczami. [przypis edytorski]
47. napróżny (daw.) — pusty, bezcelowy, niedający rezultatu. [przypis edytorski]
48. głównia — dziś popr. pisownia: głownia (tj. płonący kawałek drzewa). [przypis edytorski]
49. ludóm — dziś popr. forma C. lm: ludom. [przypis edytorski]
50. wydział — tu: przydział, wydzielona dzielnica; im dość wydziałów — im nie potrzeba więcej, niż wydzielone dzielnice. [przypis edytorski]
51. Krewe — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski]
52. ze skarbcu — dziś popr. forma D. lp: ze skarbca. [przypis edytorski]
53. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
54. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
55. Piérwsi wstydem zlane bracia mu dumne karki uchylili — jego bracia jako pierwsi ukłonili mu się, schylili przed nim swoje karki spocone od wstydu. [przypis edytorski]
56. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski]
57. wilcy dzicy — dziś popr. forma M. lm: dzikie wilki. [przypis edytorski]
58. pójrzeć — spojrzeć, popatrzyć. [przypis edytorski]
59. hołd jak winny od braci przyjmował — przyjmował hołd od braci tak, jakby mu się należał. [przypis edytorski]
60. Krewe Krewejta — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski]
61. tłumóm — dziś popr. forma C. lm: tłumom. [przypis edytorski]
62. gasnął — dziś popr. forma: gasł. [przypis edytorski]
63. patrzając — dziś popr. forma: patrząc. [przypis edytorski]
64. sokolém — dziś popr. forma N. lp r.n.: sokolim. [przypis edytorski]
65. skośniały — dziś: skostniały. [przypis edytorski]
66. smerda — wasal, dworzanin. [przypis edytorski]
67. Tikimas (z litew.) — wierny. [przypis autorski]
68. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski]
69. alus (litew.) — piwo. [przypis edytorski]
70. burtynikas — pieśniarz, śpiewak. [przypis edytorski]
71. Wilija, dziś Wilia, litew. Neris — najdłuższy dopływ Niemna, przepływa przez Wilno i Kowno. [przypis edytorski]
72. tilusson (z litew.) — kapłan pogrzebowy. [przypis autorski]
73. Murgowie (mit. litew.) — duchy szczęśliwe [gdzie indziej autor daje objaśnienie: rycerze polegli w boju; Red. WL]. [przypis autorski]
74. zabyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
75. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
76. przyjaciół ratunek, krucha podpora; nie ruszaj jéj, cała, ledwie ją dotkniesz, w proch się rozsypała — pomoc przyjaciół wydaje się pewna, dopóki jej nie wypróbujesz, ale nie należy na nią liczyć. [przypis edytorski]
77. niewolniki — dziś popr. forma B. lm: niewolników. [przypis edytorski]
78. kupim pomocniki — przekupimy pomocników; pomocniki — dziś popr. forma B. lm: pomocników. [przypis edytorski]
79. samy — dziś popr.: sam. [przypis edytorski]
80. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
81. Kunigas didis (z litew.) — wielki książę. [przypis autorski]
82. bajoras (z litew.) — bojar, rycerz, szlachcic. [przypis edytorski]
83. psóm — dziś popr. forma C. lm: psom. [przypis edytorski]
84. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski]
85. bież (daw.) — biegnij, tj. goń. [przypis edytorski]
86. k niemu (daw.) — do niego. [przypis edytorski]
87. Saule (z litew. Saulė) — Słońce. [przypis autorski]
88. Menes (z litew. Mėnulis) — księżyc. [przypis autorski]
89. xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski]
90. z gwiazdy — dziś popr. forma N. lm: z gwiazdami. [przypis edytorski]
91. pełeda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski]
92. derkacz — średniej wielkości ptak z rodziny chruścieli o charakterystycznym głosie; obecnie gatunek objęty ścisłą ochroną. [przypis edytorski]
93. z wiernemi bojary — dziś popr. forma N. lm: z wiernymi bojarami. [przypis edytorski]
94. rychło — szybko, wkrótce; tu: czy prędko. [przypis edytorski]
95. knować (daw.) — knuć, spiskować. [przypis edytorski]
96. prog — dziś popr. pisownia: próg. [przypis edytorski]
97. synóm — dziś popr. forma C. lm: synom. [przypis edytorski]
98. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: tam gdzie. [przypis edytorski]
99. Gulbi (mit. litew.) — duch stróż człowieka. [przypis autorski]
100. xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski]
101. lepszaż — lepsza, z partykułą wzmacniającą -ż. [przypis edytorski]
102. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
103. najgrawać — dziś popr.: naigrawać się (z kogoś a. z czegoś), tj. wyśmiewać (kogoś, coś), wyśmiewać się (z kogoś, z czegoś), szydzić. [przypis edytorski]
104. puścizna — dziś: spuścizna; tj. spadek, dziedzictwo. [przypis edytorski]
105. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
106. ze psami — dziś popr. forma przyimka: z psami. [przypis edytorski]
107. do lasa — dziś popr. forma D. lp: do lasu. [przypis edytorski]
108. bojary — dziś popr. forma B. lm: bojarów. [przypis edytorski]
109. passować — dziś popr. pisownia: pasować. [przypis edytorski]
110. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
111. męczarnióm — dziś popr. forma C. lm: męczarniom. [przypis edytorski]
112. sargas (z litew.) — stróż. [przypis autorski]
113. Saule (z litew. Saulė) — Słońce. [przypis edytorski]
114. Menes (z litew. Mėnulis) — księżyc. [przypis edytorski]
115. zaparty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]
116. sąsiady — dziś popr. forma B. lm: sąsiadów. [przypis edytorski]
117. niemieckich Zakon wojowników — Krzyżacy lub kawalerowie mieczowi (templariusze z Rygi). [przypis edytorski]
118. Liwowie — grupa etniczna, zamieszkująca w średniowieczu wybrzeża Bałtyku na terenie dzisiejszej Łotwy, a mówiąca językiem z rodziny ugrofińskich (spokrewnionym z węgierskim, fińskim i estońskim). Na początku XXI w. nieliczny naród liwoński stanowi jedną z mniejszości narodowych Łotwy. Liwóm — dziś popr. pisownia: Liwom. [przypis edytorski]
119. Kuronowie a. Kurowie — bałtycki lud, zamieszkujący Kurlandię (dziś płd.-zach. część Łotwy). Kuronóm — dziś popr. forma C. lm: Kuronom. [przypis edytorski]
120. krésa — kreska; tu: szrama, rysa. [przypis edytorski]
121. kiem (z litew. kaimas) — wieś. [przypis edytorski]
122. Jaćwieże, dziś Jaćwingowie — lud bałtycki, zamieszkujący w średniowieczu tereny między Niemnem a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi (dziś terytorium płd.-zach. Litwy i polskiej Suwalszczyzny). [przypis edytorski]
123. Krywicze — plemię wschodniosłowiańskie, zamieszkujące w średniowieczu tereny dzisiejszej Białorusi lub zach. Rosji. [przypis edytorski]
124. zabywać (daw.) — zapominać. [przypis edytorski]
125. Litwinóm — dziś popr. forma C. lm: Litwinom. [przypis edytorski]
126. Pińsk — miasto położone u ujścia rzeki Piny do Prypeci, w płd.-zach. części dzisiejszej Białorusi; od 1241 r. było stolicą diecezji prawosławnej. [przypis edytorski]
127. Mozyr, dziś pol. Mozyrz, brus. Мазыр — miasto położone nad Prypecią, w płd. części dzisiejszej Białorusi. [przypis edytorski]
128. Siewierz — Nowogród Siewierski, miasto nad Desną, w płd.-zach. części dzisiejszej Ukrainy. [przypis edytorski]
129. Czerniechow, właśc. Czernihów, ukr. Чернігів — miasto nad Desną, w płn. części dzisiejszej Ukrainy. Jedno z najdawniejszych miast na Rusi, już w końcu X w. było siedzibą biskupa prawosławnego. [przypis edytorski]
130. grodóm — dziś popr. forma C. lm: grodom. [przypis edytorski]
131. zaborole — palisada. [przypis edytorski]
132. kniaziu — dziś popr. forma C. lp: kniaziowi. [przypis edytorski]
133. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
134. królik — tu: lokalny władca, król małego państewka. [przypis edytorski]
135. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski]
136. posłańce — dziś popr. forma M. lm: posłańcy. [przypis edytorski]
137. horodyszcze (z rus.) — grodzisko, miejsce warowne; horodyszczów — dziś popr. forma D. lm: horodyszcz. [przypis edytorski]
138. dań (daw.) — danina. [przypis edytorski]
139. stradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
140. Ruscy — tu: wschodni Słowianie, poddani książąt ruskich (halickich, kijowskich i in.), przodkowie dzisiejszych Ukraińców, Białorusinów i Rosjan. [przypis edytorski]
141. Lew z Włodzimiérza, właśc. Lew Halicki a. Lew Daniłowicz (ok. 1228 – ok. 1301) — książę halicko-włodzimierski, syn Daniela Halickiego. [przypis edytorski]
142. Światosław II Jarosławowicz (1027–1076) — książę czernihowski, od 1073 r. wielki książę Rusi Kijowskiej. [przypis edytorski]
143. Moguły (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski]
144. bojar — szlachcic, rycerz. [przypis edytorski]
145. jastrzębióm i krukóm — dziś popr. pisownia: jastrzębiom i krukom. [przypis edytorski]
146. trupy ruskiemi — dziś popr. forma N. lm: ruskimi trupami. [przypis edytorski]
147. spłókać — dziś popr. pisownia: spłukać. [przypis edytorski]
148. Białe Morze (trad. litew.) — tu: Bałtyk. [przypis edytorski]
149. Alexander kniaź, właśc. Aleksander Newski (1220–1263) — książę Nowogrodu Wielkiego i wielki książę Włodzimierza, święty kościoła prawosławnego. Wsławił się zwycięskimi walkami ze Szwedami, niemieckimi kawalerami mieczowymi i Litwinami. Przed śmiercią został mnichem. [przypis edytorski]
150. odwetować (daw.) — odbić (coś komuś), odegrać się (na kimś za coś), zemścić się, odpłacić (komuś za coś). [przypis edytorski]
151. połon (daw., z rus.) — niewola. [przypis edytorski]
152. skot (daw.) — bydło. [przypis edytorski]
153. posły — dziś popr. forma M. lm: posłowie. [przypis edytorski]
154. łyka — pęta, sznury roślinne do krępowania więźniów. [przypis edytorski]
155. bojaróm — dziś popr. forma C. lm: bojarom. [przypis edytorski]
156. błoty czarnemi i ciemnemi bory — dziś popr. forma N. lm: czarnymi błotami i ciemnymi borami. [przypis edytorski]
157. karwilis (z litew.) — miesiąc kwiecień, po litew. karvelis to jedna ze starych nazw kwietnia. [przypis edytorski]
158. sargas (litew.) — strażnik. [przypis edytorski]
159. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
160. rozdjąć — rozewrzeć, otworzyć. [przypis edytorski]
161. Budintoj (mit. litew.) — bóstwo czuwania, opieki, straży. [przypis edytorski]
162. Krewejta — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski]
163. numa (z litew.) — chata; numów — dziś popr. forma D. lm r.ż.: num. [przypis edytorski]
164. skoro (tu daw.) — szybko, pospiesznie, energicznie. [przypis edytorski]
165. szyty — tu: wyszywany, haftowany. [przypis edytorski]
166. Romnowe, częściej Romowe, litew. Romovė — miejsce kultu pogańskich Bałtów, gdzie pośrodku stał wielki dąb z wyobrażeniami trzech najważniejszych bogów; siedziba Krewe. Takich miejsc było na terenie Prus i Litwy kilka. [przypis edytorski]
167. usty — dziś popr. forma N.: ustami. [przypis edytorski]
168. kapłanu — dziś popr. forma C. lp: kapłanowi. [przypis edytorski]
169. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
170. zaborole — palisada. [przypis edytorski]
171. nareście — dziś popr. pisownia: nareszcie. [przypis edytorski]
172. z kilką sługami — dziś: z kilkoma sługami. [przypis edytorski]
173. xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski]
174. przepłyli — dziś popr. forma: przepłynęli. [przypis edytorski]
175. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski]
176. sigonota — zielarz. [przypis edytorski]
177. zczerniały — dziś popr. pisownia: sczerniały. [przypis edytorski]
178. wykowany (daw.) — wykuty. [przypis edytorski]
179. krasnemi barwy — dziś popr. forma N. lm: krasnymi barwami; krasny (daw.) — czerwony; jaskrawy; piękny. [przypis edytorski]
180. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
181. sześciorą — sześciorgiem; sześcioma. [przypis edytorski]
182. z piersiami siedmią — z siedmioma piersiami. [przypis edytorski]
183. siedm — dziś: siedem. [przypis edytorski]
184. Auszlawis (mit. litew. Aušlavis) — bóg lekarzy i leczenia. [przypis edytorski]
185. Brekszta (mit. litew.) — bóstwo snu. [przypis autorski]
186. widział Mindows — Sen ten jest przepowiednią dalszych wypadków z panowania Mindowsa. [przypis autorski]
187. Ragana (mit. litew.) — tu: bóstwo drzewa. [przypis edytorski]
188. najgrawać — dziś popr.: naigrawać się (z kogoś a. z czegoś), tj. wyśmiewać (kogoś, coś), wyśmiewać się (z kogoś, z czegoś), szydzić. [przypis edytorski]
189. ćma (tu daw.) — wielka ilość, tłum. [przypis edytorski]
190. ócz — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski]
191. Kaukie (mit. litew.) — straszydła nocne. [przypis autorski]
192. Gajła — jędza. [przypis autorski]
193. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski]
194. otrok (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
195. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
196. meszka — tu: niedźwiedź. [przypis edytorski]
197. szerść — dziś popr.: sierść. [przypis edytorski]
198. gałka — tu: kawka. [przypis edytorski]
199. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski]
200. łowóm — dziś popr. forma C. lm: łowom. [przypis edytorski]
201. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski]
202. łowiec — dziś: łowca, myśliwy. [przypis edytorski]
203. meszka — tu: niedźwiedź. [przypis edytorski]
204. wiatróm — dziś popr. forma C. lm: wiatrom. [przypis edytorski]
205. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
206. męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski]
207. Bojan a. Bajan — pieśniarz i wieszcz wzmiankowany w średniowiecznej ruskiej kronice Słowo o wyprawie Igora; tu: wielki poeta, wieszcz. [przypis edytorski]
208. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
209. uciecze — dziś popr. forma: ucieknie. [przypis edytorski]
210. Miedziojna (litew. Medeina) — bogini lasów. [przypis edytorski]
211. męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski]
212. wałunda (z litew.) — godzina. [przypis autorski]
213. ku lasu — dziś popr. forma C. lp: ku lasowi. [przypis edytorski]
214. numa (z litew.) — chata; numów — dziś popr. forma D. lm r.ż.: num. [przypis edytorski]
215. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski]
216. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski]
217. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
218. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
219. usty — dziś popr. forma N.: ustami. [przypis edytorski]
220. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski]
221. oczóm — dziś popr. forma C. lm: oczom. [przypis edytorski]
222. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
223. lietaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski]
224. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski]
225. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty; mary z Poklusa otchłani — duchy zmarłych, dręczone w podziemnym świecie, którym władał Poklus. [przypis edytorski]
226. siedm — dziś: siedem. [przypis edytorski]
227. więzy złotemi — dziś popr. forma N. lm: więzami złotymi (tj. pieniędzmi, zależnością finansową). [przypis edytorski]
228. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski]
229. sprobować — dziś popr. pisownia: spróbować. [przypis edytorski]
230. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
231. synowiec (daw.) — bratanek. [przypis edytorski]
232. xięztwo — dziś popr. pisownia: księstwo. [przypis edytorski]
233. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
234. bojar — szlachcic, rycerz; tu: dworzanin, poseł. [przypis edytorski]
235. mogulski — dziś: mongolski; tu najprawdopodobniej: tatarski. [przypis edytorski]
236. Tatar — dziś popr. forma D. lm: Tatarów. [przypis edytorski]
237. otrok (daw.) — chłopiec; tu: młodzieniec, wojownik. [przypis edytorski]
238. Połock — miasto u ujścia rzeki Połoty do Dźwiny, dziś w płn. części Białorusi. Warownia wspomniana w dokumentach od IX w., w średniowieczu stanowiła stolicę oddzielnego księstwa i silny ośrodek prawosławny. [przypis edytorski]
239. Smoleńsk — miasto nad Dnieprem, w zach. części dzisiejszej Rosji. [przypis edytorski]
240. Drucko, właśc. Druck — dziś wieś Drucak (Друцак) na Białorusi (pomiędzy Mohylewem a Orszą), w średniowieczu warowny gród, siedziba książąt Druckich. [przypis edytorski]
241. Ruś — tu: Rusini, mieszkańcy Rusi. [przypis edytorski]
242. związki — dziś popr. forma N. lm: związkami. [przypis edytorski]
243. tryzna — stypa, obrzędowa uczta na cześć zmarłego. [przypis edytorski]
244. Daniłło, pol. Daniel I Romanowicz Halicki (ukr. Данило Романович) (1201–1264) — władca Rusi Halicko-Wołyńskiej. [przypis edytorski]
245. pomściémy — dziś popr. forma: pomścimy. [przypis edytorski]
246. Inflanty — kraina historyczna na terytorium dzisiejszej Łotwy i Estonii, pozostająca w późnym średniowieczu pod władzą niemieckiego zakonu kawalerów mieczowych, założonego w oparciu o regułę templariuszy. [przypis edytorski]
247. otrok (daw.) — chłopiec; tu: młodzieniec, wojownik. [przypis edytorski]
248. pobiegą — dziś popr. forma: pobiegną; tu: uciekną. [przypis edytorski]
249. obsaczyć — dziś: osaczyć. [przypis edytorski]
250. zponad — dziś popr. pisownia: sponad. [przypis edytorski]
251. Lew Halicki a. Lew Daniłowicz (ok. 1228 – ok. 1301) — książę halicko-włodzimierski, syn Daniela Halickiego. [przypis edytorski]
252. rati — włóczni, pik. [przypis edytorski]
253. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski]
254. chrześcijan — tu w źródle pisownia: Chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
255. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski]
256. Letas — podły. [przypis autorski]
257. panóm — dziś popr. forma C. lm: panom. [przypis edytorski]
258. doradźca — dziś popr. forma: doradca. [przypis edytorski]
259. wrosł — dziś popr. pisownia: wrósł. [przypis edytorski]
260. Kielo Dejwas a. Kielo Dewas (mit. litew.) — bóg podróżnych. [przypis edytorski]
261. sigonota — zielarz. [przypis edytorski]
262. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
263. Maras (z litew.) — mór, zaraza. [przypis edytorski]
264. xięztwo — dziś popr. pisownia: księstwo. [przypis edytorski]
265. Wilja, dziś popr. Wilia, litew. Neris — najdłuższy dopływ Niemna, przepływa przez Wilno i Kowno. [przypis edytorski]
266. pójrzeć — spojrzeć, popatrzyć. [przypis edytorski]
267. zmięszany — dziś popr. pisownia: zmieszany. [przypis edytorski]
268. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski]
269. wiżos (z litew.) — łapcie, buty plecione z łyka lub skóry. [przypis edytorski]
270. dowodźca — dziś popr. forma: dowódca. [przypis edytorski]
271. numa (z litew.) — chata; numów — dziś popr. forma D. lm r.ż.: num. [przypis edytorski]
272. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]
273. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
274. burtynikas — pieśniarz, śpiewak. [przypis edytorski]
275. męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski]
276. mrówisko — dziś popr. pisownia: mrowisko. [przypis edytorski]
277. ufiec — dziś popr.: hufiec. [przypis edytorski]
278. synowiec (daw.) — bratanek. [przypis edytorski]
279. liszka (tu daw.) — lis. [przypis edytorski]
280. krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski]
281. trupy — dziś popr. forma N. lm: trupami. [przypis edytorski]
282. pieśni wojny dzień i noc śpiéwają — o charakterze Jaćwieżów pisze Długosz: zobacz w nim wyprawy na nich. [przypis autorski]
283. jaćwiezki — dziś popr. pisownia: jaćwieski. [przypis edytorski]
284. powróciemy — dziś popr. forma: powrócimy. [przypis edytorski]
285. dziadóm — dziś popr. forma C. lm: dziadom. [przypis edytorski]
286. Dźwina (brus. Дзьвiна, łot. Daugava) — rzeka na terytorium dzisiejszej Rosji, Białorusi i Łotwy, płynie przez Połock, Witebsk i Rygę. [przypis edytorski]
287. Połock — miasto u ujścia rzeki Połoty do Dźwiny, dziś w płn. części Białorusi. Warownia wspomniana w dokumentach od IX w., w średniowieczu stanowiła stolicę oddzielnego księstwa i silny ośrodek prawosławny. [przypis edytorski]
288. sioło (daw.) — wieś; siołóm — dziś popr. forma C. lm: siołom. [przypis edytorski]
289. Maras (z litew.) — Mór [tj. zaraza. Red. WL]. [przypis autorski]
290. mrówisko — dziś popr. pisownia: mrowisko. [przypis edytorski]
291. Połowcy — lud ałtajski, który przywędrował w średniowieczu z terenów dzisiejszego Kazachstanu i utrzymywał burzliwe relacje sąsiedzkie z księstwami ruskimi. Po najeździe Mongołów w XIII w. Połowcy ulegli rozproszeniu, ich potomkowie żyją do dziś w płn. części Węgier. [przypis edytorski]
292. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski]
293. krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski]
294. mieczóm, głowóm — dziś popr. forma C. lm: mieczom, głowom. [przypis edytorski]
295. Połota — rzeka na terenie dzisiejszej Białorusi, dopływ Dźwiny, z którą łączy się w mieście Połock. [przypis edytorski]
296. lietaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski]
297. inflantski — dziś popr. pisownia: inflancki. [przypis edytorski]
298. Drudzy już na dnie w Poklusa otchłani — tj. umarli. [przypis edytorski]
299. najgrawanie — dziś popr.: naigrawanie; tj. szydzenie, wyśmiewanie. [przypis edytorski]
300. ostremi groty, kamieńmi, oszczepy — dziś popr. forma N. lm: ostrymi grotami, kamieniami, oszczepami. [przypis edytorski]
301. Połota — rzeka na terenie dzisiejszej Białorusi, dopływ Dźwiny, z którą łączy się w mieście Połock. [przypis edytorski]
302. chrósty — dziś popr. pisownia: chrusty; dziś raczej w lp: chrust. [przypis edytorski]
303. chrósty — dziś popr. pisownia: chrusty; dziś raczej w lp: chrust. [przypis edytorski]
304. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
305. kamiéńmi — dziś popr. forma N. lm: kamieniami. [przypis edytorski]
306. zabyć (tu daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
307. pozbyć — dziś popr.: pozbyć się. [przypis edytorski]
308. szczyt (tu daw.) — tarcza. [przypis edytorski]
309. czerń — tu: biedota, lud, chłopstwo. [przypis edytorski]
310. bieży — dziś popr. forma: biegnie. [przypis edytorski]
311. zostały — tu: pozostały przy życiu, ocalały. [przypis edytorski]
312. Litwa — tu: Litwini, mieszkańcy Litwy; z garścią Litwy — z niewielką ilością Litwinów. [przypis edytorski]
313. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
314. mieszkańce — dziś popr. forma M. i W. lm: mieszkańcy. [przypis edytorski]
315. połon (daw., z rus.) — niewola. [przypis edytorski]
316. starce — dziś popr. forma M. lm: starcy. [przypis edytorski]
317. otrok (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
318. nastawywać — nastawiać. [przypis edytorski]
319. wreście — dziś popr. pisownia: wreszcie. [przypis edytorski]
320. z jeńcy — dziś popr. forma N. lm: z jeńcami. [przypis edytorski]
321. skot (daw.) — bydło. [przypis edytorski]
322. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
323. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
324. srom (daw.) — wstyd, zawstydzenie. [przypis edytorski]
325. zażegać (daw.) — zapalać. [przypis edytorski]
326. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
327. ptakóm — dziś popr. forma C. lm: ptakom. [przypis edytorski]
328. zwyciężca — dziś popr. pisownia: zwycięzca. [przypis edytorski]
329. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
330. łzy — dziś popr. forma N. lm: łzami. [przypis edytorski]
331. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
332. Mindowsli — imię Mindows z daw. partykułą pytajną li: czy Mindows, czyżby to Mindows. [przypis edytorski]
333. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]
334. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
335. srom (daw.) — wstyd, zawstydzenie. [przypis edytorski]
336. Ryga — dziś stolica Łotwy, wówczas siedziba niemieckiego zakonu kawalerów mieczowych, założonego w oparciu o regułę templariuszy. [przypis edytorski]
337. ztamtąd — dziś popr. pisownia: stamtąd. [przypis edytorski]
338. Inflantski — tu: mistrz zakonu kawalerów mieczowych, działającego w średniowieczu na terenie dzisiejszej Łotwy i Estonii, założonego w oparciu o regułę templariuszy; inflantski — dziś popr. pisownia: inflancki. [przypis edytorski]
339. obiecować — dziś popr.: obiecywać. [przypis edytorski]
340. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski]
341. Wasyl, częściej Wasylko Romanowicz (1203–1269) — książę włodzimierski, brat Daniela Halickiego (Daniłła), prawnuk polskiego króla Bolesława Krzywoustego. [przypis edytorski]
342. przedać — dziś: sprzedać. [przypis edytorski]
343. hydny (daw.) — ohydny, hańbiący. [przypis edytorski]
344. chmura — tu: wielki tłum, chmara (tu: wojska). [przypis edytorski]
345. Wołkowyska a. Wołkowysk, brus. Ваўкавыск — dziś miasto rejonowe w zach. części Białorusi, gród założony w XIII w. przez litewskiego księcia Mendoga. [przypis edytorski]
346. Zdzitow, właśc. Zdzitów — dziś wieś Зьдзітава w płd.-zach. części Białorusi, w średniowieczu niewielka forteca. [przypis edytorski]
347. Mścibow, właśc. Mścibów — dziś wieś Мсцібава w zach. części Białorusi, daw. miasteczko z zamkiem. [przypis edytorski]
348. Słonim, brus. Слoнім — miasto w zach. części dzisiejszej Białorusi. [przypis edytorski]
349. czém — dziś popr. forma: czym. [przypis edytorski]
350. wynijść (daw.) — wyjść. [przypis edytorski]
351. poledz — dziś popr. pisownia: polec. [przypis edytorski]
352. Daniłło, pol. Daniel I Romanowicz Halicki (ukr. Данило Романович) (1201–1264) — władca Rusi Halicko-Wołyńskiej. Daniłłu — Danielowi. [przypis edytorski]
353. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski]
354. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski]
355. skośniały — dziś: skostniały. [przypis edytorski]
356. któś — dziś popr. pisownia: ktoś. [przypis edytorski]
357. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
358. Wołkowyska a. Wołkowysk, brus. Ваўкавыск — dziś miasto rejonowe w zach. części Białorusi, gród założony w XIII w. przez litewskiego księcia Mendoga. [przypis edytorski]
359. po woli — zgodnie ze swoją wolą, do woli. [przypis edytorski]
360. postrzydz — dziś popr. pisownia: postrzyc. [przypis edytorski]
361. pożyty (daw.) — pokonany. [przypis edytorski]
362. biegąc — dziś popr. forma: biegnąc. [przypis edytorski]
363. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]
364. kuny drogiemi, lisy — dziś popr. forma N. lm: kunami drogimi, lisami. [przypis edytorski]
365. kamieńmi — dziś popr. forma N. lm: kamieniami. [przypis edytorski]
366. kraśny (daw.) — czerwony. [przypis edytorski]
367. okowy — dziś popr. forma N. lm: okowami. [przypis edytorski]
368. bodnia (daw.) — duża beczka (por. bednarz). [przypis edytorski]
369. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
370. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
371. błoty — dziś popr. forma N. lm: błotami. [przypis edytorski]
372. spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski]
373. męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski]
374. usty — dziś popr. forma N.: ustami. [przypis edytorski]
375. za ojcy — dziś popr. forma N. lm: za ojcami. [przypis edytorski]
376. Pogezowie a. Pogezanie — plemię pruskie mieszkające w średniowieczu nad górną Pasłęką, a wybite przez Krzyżaków pod koniec XIII w. [przypis edytorski]
377. w Prusiech — dziś popr. forma: w Prusach. [przypis edytorski]
378. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski]
379. z Niemcy — dziś popr. forma N. lm: z Niemcami. [przypis edytorski]
380. kraciasty — tu: okratowany. [przypis edytorski]
381. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
382. nizko — dziś popr. pisownia: nisko. [przypis edytorski]
383. Litwa — tu: Litwini, mieszkańcy Litwy; Było się Litwie podziwiać tam czemu — było tam wiele rzeczy, które mogły wywołać podziw Litwinów. [przypis edytorski]
384. ludzióm, orężóm, muróm — dziś popr. forma C. lm: ludziom, orężom, murom. [przypis edytorski]
385. marszczek — zmarszczka, nierówność. [przypis edytorski]
386. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski]
387. błony — dziś popr. forma N. lm: błonami; dawniej, zamiast szkła, w okna wstawiano przejrzyste błony zrobione z pęcherzy pławnych ryb. Produkcja szkła okiennego została udoskonalona w XIV w. (sto lat po opisywanych tu wydarzeniach), ale jeszcze do XIX w. szyby w oknach stanowiły towar luksusowy. [przypis edytorski]
388. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: tam gdzie. [przypis edytorski]
389. widno jak w polu — jasno jak na otwartej przestrzeni, dzięki oknom wpuszczającym światło dzienne do pomieszczenia. [przypis edytorski]
390. bałwan — tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. [przypis edytorski]
391. kraju — dziś popr. forma C. lp: krajowi. [przypis edytorski]
392. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski]
393. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski]
394. białozor, dziś białozór — duży ptak drapieżny z rodziny sokołowatych, dziś gatunek zagrożony. [przypis edytorski]
395. krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski]
396. czyli — tu daw.: czy, czy też. [przypis edytorski]
397. drużba — tu : towarzystwo, drużyna, orszak. [przypis edytorski]
398. sługóm — dziś popr. forma C. lm: sługom. [przypis edytorski]
399. sciskać — dziś popr. pisownia: ściskać. [przypis edytorski]
400. sprzymierzeńce — dziś popr. forma M. lm: sprzymierzeńcy. [przypis edytorski]
401. z pogany — dziś popr. forma N. lm: z poganami. [przypis edytorski]
402. drużyć (daw.) — przyjaźnić się. [przypis edytorski]
403. zbawić — dziś: pozbawić. [przypis edytorski]
404. sciskać — dziś popr. pisownia: ściskać. [przypis edytorski]
405. z czemeśmy przyszli (daw.) — z czym przyszliśmy. [przypis edytorski]
406. w Prusiech — dziś popr. forma: w Prusach. [przypis edytorski]
407. z ojcy — dziś popr. forma N. lm: z ojcami. [przypis edytorski]
408. ztamtąd — dziś popr. pisownia: stamtąd. [przypis edytorski]
409. swoje Bogi — dziś popr. forma B. lm: swoich bogów. [przypis edytorski]
410. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski]
411. Pragaras (mit. litew.) — Piekło, otchłań. [przypis edytorski]
412. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). Pierwowzorem tej postaci mógł być Christian z Oliwy (1180–1245), mnich cysterski, który przebywał w niewoli u pogańskich Prusów, a po uwolnieniu został biskupem chełmińskim. Faktycznie Mendoga chrzcił i koronował następca Christiana, Heidenryk. [przypis edytorski]
413. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski]
414. chrześcijańskiemu — tu w źródle pisownia: Chrześcjańskiemu, będąca próbą zapisu wymowy czterosylabowej: chrześć-jań-skie-mu, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
415. niepożyty (daw.) — niezwyciężony. [przypis edytorski]
416. ręki ludzkiemi — dziś popr. forma N. lm: rękami ludzkimi. [przypis edytorski]
417. Włodzimiérz, właśc. Włodzimierz I Wielki (zm. 1015) — wnuk księżnej Olgi (890–969), książę kijowski, święty prawosławny i katolicki. [przypis edytorski]
418. król Mieczysław — Mieszko I (zm. 992), książę Polski, pierwszy jej władca chrześcijański. [przypis edytorski]
419. Olga, księżna Olga Kijowska (ok. 890–969) — władczyni Rusi Kijowskiej (jako regentka po śmierci Igora Rurykowicza). Podbiła i podporządkowała Kijowowi sąsiednie ziemie, przyjęła chrzest w obrządku bizantyjskim. Jako promotorka chrystianizacji Rusi święta czczona przez prawosławnych i katolików. [przypis edytorski]
420. Dąbrówka, częściej Dobrawa Przemyślidka (czes. Doubravka) (ok. 930–977) — żona polskiego księcia Mieszka I, według legendy nakłoniła męża do przyjęcia chrześcijaństwa i chrystianizacji Polski. [przypis edytorski]
421. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski]
422. tłómaczyć — dziś popr. pisownia: tłumaczyć. [przypis edytorski]
423. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: tam gdzie. [przypis edytorski]
424. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]
425. łzów — dziś popr. forma D. lm: łez. [przypis edytorski]
426. Krewe za morzem — papież. [przypis edytorski]
427. jednaki — tu: obojętny. [przypis edytorski]
428. jeziór — dziś popr. pisownia: jezior. [przypis edytorski]
429. dajnos (z lit. daina) — pieśni. [przypis edytorski]
430. blizki — dziś popr.: bliski. [przypis edytorski]
431. Sokołem padał, odlatał sokołem — spadał (na wrogów) jak sokół i jak sokół szybko się oddalał. [przypis edytorski]
432. synowiec (daw.) — bratanek. [przypis edytorski]
433. śpiéwa — dziś popr. forma D. lp: śpiewu. [przypis edytorski]
434. nocy — dziś popr. forma B. lm: noce. [przypis edytorski]
435. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski]
436. wstrzęsać — dziś: wstrząsać. [przypis edytorski]
437. Tatar — dziś popr. forma B. lm: Tatarów. [przypis edytorski]
438. stalny (daw.) — stalowy. [przypis edytorski]
439. w pierwospy — zaraz po tym, jak zasnęli; w czasie, kiedy najmocniej spali. [przypis edytorski]
440. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
441. mnichy — dziś popr. forma M. lm: mnisi. [przypis edytorski]
442. druzgi — dziś: drzazgi. [przypis edytorski]
443. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
444. gmin — lud, ludność niższych stanów. [przypis edytorski]
445. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski]
446. chrześcijan — tu w źródle pisownia: Chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
447. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]
448. tułowu — dziś popr. forma D. lp: tułowia. [przypis edytorski]
449. starce — dziś popr. forma M. lm: starcy. [przypis edytorski]
450. złowróżby — dziś: złowróżbny. [przypis edytorski]
451. wroty — dziś popr. forma N. lm: wrotami. [przypis edytorski]
452. mężczyzni — dziś popr. pisownia: mężczyźni. [przypis edytorski]
453. oszczep smalili — drewnianą broń opalano w ogniu, aby jej nadać twardości. [przypis edytorski]
454. bożyszczów — dziś popr. forma D. lm: bożyszcz. [przypis edytorski]
455. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]
456. z mnichy i pany — dziś popr. forma N. lm: z mnichami i panami. [przypis edytorski]
457. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski]
458. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski]
459. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
460. chrześcijańscy — tu w źródle pisownia: chrześcjańscy, będąca próbą zapisu wymowy trzysylabowej: chrześć-jań-scy, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
461. ku dębu — dziś popr. forma C. lp: ku dębowi. [przypis edytorski]
462. Pokla — Poklusa, boga świata podziemnego. [przypis edytorski]
463. radośny — dziś popr. pisownia: radosny. [przypis edytorski]
464. zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski]
465. Chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
466. wskrzyknąć — wznieść okrzyk, krzyknąć. [przypis edytorski]
467. zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski]
468. przesiękło — dziś popr.: przesiąkło. [przypis edytorski]
469. jeziór — dziś popr. pisownia: jezior. [przypis edytorski]
470. świętém — dziś popr. forma Msc. lp r.n.: świętym. [przypis edytorski]
471. Dubissa (litew. Dubysa) — rzeka w środkowej części Litwy, dopływ Niemna. [przypis edytorski]
472. kiernowski — związany z Kiernowem; Kiernów (litew. Kernavė) — miasteczko na Litwie, położone ok. 40 km na płn. zachód od Wilna, uważane za najdawniejszą stolicę Litwinów, w średniowieczu ważny ośrodek pogańskiego kultu bogów litewskich. [przypis edytorski]
473. Zantir a. Zantyr — gród założony przez księcia pomorskiego Świętopełka, a potem przekazany lub sprzedany Krzyżakom; dokładna lokalizacja warowni nie jest znana. [przypis edytorski]
474. zdumiały — tu: zdumiony. [przypis edytorski]
475. pismie — dziś popr. pisownia: piśmie. [przypis edytorski]
476. papiéżu — dziś popr. forma C. lp: papieżowi. [przypis edytorski]
477. pisarzu — dziś popr. forma C. lp: pisarzowi. [przypis edytorski]
478. Mindowsże — imię Mindows z partykułą -że, wyrażającą zdziwienie (Czyżby to naprawdę był ten sam Mindows, co dawniej?). [przypis edytorski]
479. onże — on właśnie. [przypis edytorski]
480. Henryk Chełmiński, właśc. Heidenryk (biskup chełmiński, zm. 1263) — prowincjał dominikanów, biskup diecezji chełmińskiej. Udzielił chrztu księciu litewskiemu Mendogowi (Mindowsowi) i koronował go. Brał udział w krucjacie na Sambię. Był spowiednikiem mistyczki bł. Juty z Chełmży. [przypis edytorski]
481. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski]
482. nareście — dziś popr. pisownia: nareszcie. [przypis edytorski]
483. czerń — tu: biedota, lud, chłopstwo. [przypis edytorski]
484. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
485. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski]
486. zpode — dziś popr. pisownia: spode. [przypis edytorski]
487. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski]
488. peleda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski]
489. ptacy — dziś popr. forma M. lm: ptaki. [przypis edytorski]
490. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski]
491. raupuże (z litew.) — ropucha; pogańska wiara Litwinów uznawała gady i płazy za święte. [przypis edytorski]
492. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
493. sigonota — zielarz. [przypis edytorski]
494. sąsiady — dziś popr. forma N. lm: sąsiadami. [przypis edytorski]
495. męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski]
496. źrebiec (tu daw.) — rumak, ogier. [przypis edytorski]
497. Marij-gród — Marienburg, siedziba Zakonu Krzyżackiego, dziś Malbork. [przypis edytorski]
498. peleda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski]
499. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski]
500. pardwa — ptak z rodziny kurowatych. [przypis edytorski]
501. przeszłości płacze — płacze z tęsknoty za przeszłością. [przypis edytorski]
502. czerń — tu: biedota, lud, chłopstwo. [przypis edytorski]
503. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
504. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
505. łuczyna — smolny kawałek drzewa. [przypis edytorski]
506. ogaróm — dziś popr. forma C. lm: ogarom. [przypis edytorski]
507. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski]
508. koń żmudzin — konik żmudzki, przedstawiciel rasy koni hodowanych na Żmudzi, niewielkich, ale silnych i wytrzymałych. [przypis edytorski]
509. szczyt (tu daw.) — tarcza. [przypis edytorski]
510. szłyk (daw.) — czapka z futra. [przypis edytorski]
511. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski]
512. Murgowie (mit. litew.) — duchy szczęśliwe, rycerze polegli w boju. [przypis edytorski]
513. Kunkietojowie (mit. litew.) — cienie rycerzy. [przypis edytorski]
514. Żemajtys, dziś raczej Żmudź, litew. Žemaitija — płn.-zach. region dzisiejszej Litwy. [przypis edytorski]
515. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski]
516. sta — dziś: setki. [przypis edytorski]
517. tryzna — stypa, obrzędowa uczta na cześć zmarłego. [przypis edytorski]
518. Z kamienia na wierzchu zmarłego postawę wykuli i wbili — wykuli z kamienia posąg zmarłego i wbili w ziemię na grobie. [przypis edytorski]
519. lud mu się modli — modlić się komuś to efekt wpływu rekcji wschodniosłowiańskiej, dziś popr.: modlić się do kogoś. [przypis edytorski]
520. Dźwina (brus. Дзьвiна, łot. Daugava) — rzeka na terytorium dzisiejszej Rosji, Białorusi i Łotwy, płynie przez Połock, Witebsk i Rygę. [przypis edytorski]
521. stroić (tu z ros.) — budować. [przypis edytorski]
522. puścizna — dziś: spuścizna; tj. spadek, dziedzictwo. [przypis edytorski]
523. Bogowie Żemajtys — bogowie żmudzcy, litewscy. [przypis edytorski]
524. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]
525. gniezdzie — dziś popr. pisownia: gnieździe. [przypis edytorski]
526. biegą — dziś popr. forma: biegną. [przypis edytorski]
527. kosy (tu daw.) — warkocze; Żemajtys znowu kosy zaplatała — Żmudź (personifikacja krainy jako młodej dziewczyny) znowu była szczęśliwa. [przypis edytorski]
528. gniezdzie — dziś popr. pisownia: gnieździe. [przypis edytorski]
529. bojary — dziś popr. forma M. lm: bojarzy. [przypis edytorski]
530. gniezdzie — dziś popr. pisownia: gnieździe. [przypis edytorski]
531. mieczu — dziś popr. forma C. lp: mieczowi. [przypis edytorski]
532. dawasz — dziś popr. forma: dajesz. [przypis edytorski]
533. łzów — dziś popr. forma D. lm: łez. [przypis edytorski]
534. Bogi same — dziś popr. forma M. lm: bogowie sami. [przypis edytorski]
535. Udegita (mit. litew.) — kometa. [przypis edytorski]
536. peleda a. pełeda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski]
537. obydwaśmy starzy — dziś obydwaj jesteśmy starzy. [przypis edytorski]
538. na miejscu łuczywa — zamiast łuczywa. [przypis edytorski]
539. gniezdzie — dziś popr. pisownia: gnieździe. [przypis edytorski]
540. piać (tu daw.) — śpiewać. [przypis edytorski]
541. z dary — dziś popr. forma N. lm: z darami. [przypis edytorski]
542. Wiedzieliż, czyje od was wydziérali — czy wiedzieli (lub: wiedzieli przecież), czyją własność wam zrabowali. [przypis edytorski]
543. stośmy im razy mówili — sto razy im mówiliśmy. [przypis edytorski]
544. szyderstwy — dziś popr. forma N. lm: szyderstwami. [przypis edytorski]
545. woje — dziś popr. forma B. lm: wojów, tj. wojowników. [przypis edytorski]
546. znamię — tu: znak. [przypis edytorski]
547. żórawi — dziś popr. pisownia: żurawi. [przypis edytorski]
548. lietauros, częściej litaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski]
549. otrok (daw.) — chłopiec; tu: młodzieniec, wojownik. [przypis edytorski]
550. głównia — dziś popr. pisownia: głownia (tj. płonący kawałek drzewa). [przypis edytorski]
551. mnichy — dziś popr. forma M. lm: mnisi. [przypis edytorski]
552. martwiec (daw.) — trup, umarły. [przypis edytorski]
553. łupieztwo — dziś popr. pisownia: łupiestwo. [przypis edytorski]
554. na (tu daw. a. gw.) — masz, trzymaj. [przypis edytorski]
555. tłómaczyć — dziś popr. pisownia: tłumaczyć. [przypis edytorski]
556. kamieńmi — dziś popr. forma N. lm: kamieniami. [przypis edytorski]
557. Pregela, właśc. Pregoła (ros. Преголя) — obecnie najdłuższa rzeka obwodu kaliningradzkiego, przepływa przez Kaliningrad (daw. Królewiec), wpada do Zalewu Wiślanego. [przypis edytorski]
558. Morze Białe — tu: Bałtyk. [przypis edytorski]
559. Lach (daw., z rus.) — Polak. [przypis edytorski]
560. obrońce — dziś popr. forma M. lm: obrońcy. [przypis edytorski]
561. nadbiegą — dziś popr. forma: nadbiegną. [przypis edytorski]
562. pastwa (daw.) — ofiara, żer. [przypis edytorski]
563. odbiedz — dziś popr. pisownia: odbiec. [przypis edytorski]
564. czwał — dziś: cwał. [przypis edytorski]
565. przedać — dziś: sprzedać. [przypis edytorski]
566. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
567. mieciones (z litew.) — napój z wywaru krup z miodem. [przypis edytorski]
568. karmia (daw.) — pokarm; tu: korzyść. [przypis edytorski]
569. dosiądz — dziś popr.: dosięgnąć. [przypis edytorski]
570. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski]
571. spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski]
572. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
573. numa (z litew.) — chata; numów — dziś popr. forma D. lm r.ż.: num. [przypis edytorski]
574. stoła — dziś popr. forma D. lp: stołu. [przypis edytorski]
575. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: gdzie. [przypis edytorski]
576. z pode — dziś popr. pisownia: spode. [przypis edytorski]
577. nieraźnie — tu: niechętnie, bez zapału. [przypis edytorski]
578. wypróżniać — tu: opróżniać. [przypis edytorski]
579. mnichy — dziś popr. forma M. lm: mnisi. [przypis edytorski]
580. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
581. dwónastu — dziś popr. pisownia: dwunastu. [przypis edytorski]
582. reszty — tu: resztki, szczątki. [przypis edytorski]
583. dziecki (daw.) — urzędnik, pomagający księciu w obowiązkach sądowniczych. [przypis edytorski]
584. żałoba (tu daw.) — skarga, oskarżenie. [przypis edytorski]
585. dziecióm — dziś popr. forma C. lm: dzieciom. [przypis edytorski]
586. przybieżać (daw.) — przybiec, przyjść. [przypis edytorski]
587. swalgon (trad. litew.) — kapłan weselnych obrzędów. [przypis edytorski]
588. z wrogi — dziś popr. forma N. lm: z wrogami. [przypis edytorski]
589. drużbić się — przyjaźnić się, bratać się. [przypis edytorski]
590. w sokolém gniezdzie — dziś popr. pisownia: w sokolim gnieździe. [przypis edytorski]
591. ztąd — dziś popr. pisownia: stąd. [przypis edytorski]
592. Pojmie lud po tém — z tego (dzięki temu) lud zrozumie. [przypis edytorski]
593. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski]
594. stoła — dziś popr. forma D. lp: stołu. [przypis edytorski]
595. paciórki — dziś popr. pisownia: paciorki. [przypis edytorski]
596. pieszczono — pieszczotliwie, łagodnie. [przypis edytorski]
597. powinny — tu: powinowaty, członek rodziny. [przypis edytorski]
598. mrówisko — dziś popr. pisownia: mrowisko. [przypis edytorski]
599. Dotąd gom w kupę nie zmienił popiołów — dziś raczej: dotąd nie zmieniłem go w kupę popiołów. [przypis edytorski]
600. w Prusiech — dziś popr. forma: w Prusach. [przypis edytorski]
601. doń (daw.) — do niego; tu: mówi do niego. [przypis edytorski]
602. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski]
603. stok (tu daw.) — źródło. [przypis edytorski]
604. pargamin — dziś popr.: pergamin. [przypis edytorski]
605. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski]
606. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
607. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
608. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]
609. hradyszcze (daw., z rus.) — grodzisko, miejsce warowne. [przypis edytorski]
610. odbiegą — dziś popr. forma: odbiegną; odbiec (kogoś lub coś) — tu: porzucić. [przypis edytorski]
611. duszny (tu daw.) — duchowy. [przypis edytorski]
612. nieprzyjazni — [przypis edytorski]
613. zejść — tu: wzejść, tj. wyrosnąć. [przypis edytorski]
614. zwrót — dziś popr. pisownia: zwrot. [przypis edytorski]
615. poprzysiądz — dziś popr. forma: poprzysiąc. [przypis edytorski]
616. znam, co one ważą — wiem, ile są warte. [przypis edytorski]
617. słodzéj — dziś popr. forma: słodziej. [przypis edytorski]
618. druhóm — dziś popr. forma C. lm: druhom. [przypis edytorski]
619. Trojnatu — dziś popr. forma C. od imienia Trojnat: Trojnatowi. [przypis edytorski]
620. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
621. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
622. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski]
623. numy rzucając otworem — zostawiając otwarte domy bez opieki. [przypis edytorski]
624. Marij-gród — Marienburg, siedziba Zakonu Krzyżackiego, dziś Malbork. [przypis edytorski]
625. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
626. kroplmi — dziś popr. forma N. lm: kroplami. [przypis edytorski]
627. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
628. pójrzeć — spojrzeć, popatrzyć. [przypis edytorski]
629. wilcy głodni — dziś popr. forma M. lm: głodne wilki. [przypis edytorski]
630. zmięszać — dziś popr. pisownia: zmieszać. [przypis edytorski]
631. chrześcijańskiéj — tu w źródle pisownia: chrześcjańskiej, będąca próbą zapisu wymowy trzysylabowej: chrześć-jań-skiej, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
632. tłómacz — dziś popr. pisownia: tłumacz. [przypis edytorski]
633. najgrawać — dziś popr.: naigrawać się (z kogoś a. z czegoś), tj. wyśmiewać (kogoś, coś), wyśmiewać się (z kogoś, z czegoś), szydzić. [przypis edytorski]
634. Menes (z litew. Mėnulis) — księżyc. [przypis edytorski]
635. peleda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski]
636. Menes (z litew. Mėnulis) — księżyc. [przypis edytorski]
637. mięszać — dziś popr.: mieszać. [przypis edytorski]
638. krucy krakają — dziś popr.: kruki kraczą. [przypis edytorski]
639. puhacz — dziś popr. pisownia: puchacz. [przypis edytorski]
640. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
641. zanócić — dziś popr. pisownia: zanucić. [przypis edytorski]
642. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
643. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski]
644. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: gdzie. [przypis edytorski]
645. smerda — wasal, dworzanin; smerdóm — dziś popr. forma C. lm: smerdom. [przypis edytorski]
646. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
647. chrześcijanin — tu w źródle pisownia: chrześcjanin, będąca próbą zapisu wymowy trzysylabowej: chrześć-ja-nin, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
648. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
649. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
650. dwóma — dziś popr. pisownia: dwoma. [przypis edytorski]
651. ramiony — dziś popr. forma N. lm: ramionami. [przypis edytorski]
652. bojary — dziś popr. forma M. lm: bojarzy. [przypis edytorski]
653. znaleść — dziś popr. pisownia: znaleźć. [przypis edytorski]
654. schudłem — dziś popr. forma N. lp r.n.: schudłym, wychudłym. [przypis edytorski]
655. Litewka (daw.) — Litwinka. [przypis edytorski]
656. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
657. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: tam gdzie. [przypis edytorski]
658. rozpróć — dziś popr. pisownia: rozpruć. [przypis edytorski]
659. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
660. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
661. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski]
662. połon (daw., z rus.) — niewola. [przypis edytorski]
663. bież (daw.) — biegnij, tj. uciekaj. [przypis edytorski]
664. kładnąc — dziś popr. forma: kładąc. [przypis edytorski]
665. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
666. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski]
667. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
668. blizki — dziś popr.: bliski. [przypis edytorski]
669. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
670. spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski]
671. na mnichy, na Lachy — dziś popr. forma B. lm: na mnichów, na Lachów. [przypis edytorski]
672. zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski]
673. Danjel — dziś popr. pisownia: Daniel; tu: Daniel I Romanowicz Halicki (ukr. Данило Романович) (1201–1264) — władca Rusi Halicko-Wołyńskiej. [przypis edytorski]
674. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
675. Danjel — dziś popr. pisownia: Daniel. [przypis edytorski]
676. chorągiew trzechtwarza — chorągiew ze znakiem trzech twarzy, tj. trzech najważniejszych bóstw litewskich. [przypis edytorski]
677. Tatar — dziś popr. forma B. lm: Tatarów. [przypis edytorski]
678. najezdców — dziś popr.: najeźdźców. [przypis edytorski]
679. krośna — dziś popr. pisownia: krosna (tj. urządzenie do tkania). [przypis edytorski]
680. rąbek (daw.) — chustka na głowę. [przypis edytorski]
681. rąbki nie całkiem kraśną nicią szyte — chustki, które zaczęto wyszywać czerwoną nitką, ale nie dokończono. [przypis edytorski]
682. usiadać — zasiadać. [przypis edytorski]
683. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski]
684. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
685. ztąd — dziś popr. pisownia: stąd. [przypis edytorski]
686. srom (daw.) — wstyd, zawstydzenie. [przypis edytorski]
687. żóraw — dziś popr. pisownia: żuraw. [przypis edytorski]
688. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]
689. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
690. lietaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski]
691. poswisnąć — dziś: zaświstać. [przypis edytorski]
692. Liwowie — grupa etniczna, zamieszkująca w średniowieczu wybrzeża Bałtyku na terenie dzisiejszej Łotwy, a mówiąca językiem z rodziny ugrofińskich (spokrewnionym z węgierskim, fińskim i estońskim). Na początku XXI w. nieliczny naród liwoński stanowi jedną z mniejszości narodowych Łotwy. [przypis edytorski]
693. kiem (z litew. kaimas) — wieś. [przypis edytorski]
694. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
695. zapalemy — dziś popr. forma: zapalimy. [przypis edytorski]
696. mrówię — dziś: mrowie, tj. wielka ilość (mrówek). [przypis edytorski]
697. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
698. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
699. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski]
700. nadziać — tu: włożyć, wdziać. [przypis edytorski]
701. Aussra (mit. litew.: Aušros deivė) — Jutrzenka. [przypis edytorski]
702. sciskać — dziś popr. pisownia: ściskać. [przypis edytorski]
703. ptastwo — dziś: ptactwo. [przypis edytorski]
704. Łado a. Łada — bóstwo słowiańskie, wymieniane przez chrześcijańskich kronikarzy jako bóstwo wojny (męskie) lub płodności (żeńskie); dziś badacze powątpiewają w autentyczność tych przekazów. [przypis edytorski]
705. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
706. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski]
707. Pramżu (mit. litew.) — bóstwo litewskie, starzec znający przyszłość i ludzkie losy. [przypis edytorski]
708. zanócić — dziś popr. pisownia: zanucić. [przypis edytorski]
709. widzóm — dziś popr. forma C. lm: widzom. [przypis edytorski]
710. zanócić — dziś popr. pisownia: zanucić. [przypis edytorski]
711. w bolach — dziś popr. forma: w bólach. [przypis edytorski]
712. sciśnięty — dziś popr. pisownia: ściśnięty. [przypis edytorski]
713. zaparty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]
714. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski]
715. stać (czymś, jakimś) (z rus.) — stać się (czymś, jakimś). [przypis edytorski]
716. wilcze — dziś popr. forma W. lp: wilku. [przypis edytorski]
717. Nioła (litew. Nijolė, pol. Nijola) — wg historyka T. Narbutta (1784–1864) żona litewskiego boga podziemi, Poklusa, postać wykreowana na wzór Persefony z mit. gr. Jedna z drugoplanowych bohaterek pieśni pierwszej Anafielas, Witoloraudy (tam pisownia Nijoła). [przypis edytorski]
718. ścierw — dziś r.n.: ścierwo. [przypis edytorski]
719. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
720. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski]
721. radośny — dziś popr. pisownia: radosny. [przypis edytorski]
722. wydychać — tu: odpoczywać. [przypis edytorski]
723. nęcić się — tu: znęcać się. [przypis edytorski]
724. porać (daw.) — rozpruwać. [przypis edytorski]
725. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
726. k niemu (daw.) — do niego. [przypis edytorski]
727. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
728. szłyk (daw.) — czapka z futra. [przypis edytorski]
729. uderzon — uderzony; tu: zaskoczony. [przypis edytorski]
730. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski]
731. didalis (z litew.) — smok. [przypis autorski]
732. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
733. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
734. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
735. Daniłło, pol. Daniel I Romanowicz Halicki (ukr. Данило Романович) (1201–1264) — władca Rusi Halicko-Wołyńskiej. Daniłłu — Danielowi. [przypis edytorski]
736. Swarno a. Szwarno (1230 – ok. 1270) — młodszy syn Daniela Halickiego, książę halicki, po śmierci Mendoga wielki książę litewski. [przypis edytorski]
737. Trojnatu panem być by nad wszystkiemi — Trojnat powinien panować nad wszystkimi. [przypis edytorski]
738. męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski]
739. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski]
740. strzedz — dziś popr.: strzec. [przypis edytorski]
741. kosa (tu daw.) — warkocz. [przypis edytorski]
742. uscisk — dziś popr. pisownia: uścisk. [przypis edytorski]
743. siwy — tu: koń o jasnej maści. [przypis edytorski]
744. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski]
745. spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski]
746. z pode — dziś popr. pisownia: spode. [przypis edytorski]
747. tenli (daw.) — zaimek ten z partykułą pytajną li: czy ten, czyżby to ten. [przypis edytorski]
748. bróźna — bruzda. [przypis edytorski]
749. nocy — dziś popr. forma B. lm: noce. [przypis edytorski]
750. stradać żony — stracić żonę. [przypis edytorski]
751. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski]
752. probować — dziś popr. pisownia: próbować. [przypis edytorski]
753. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski]
754. Pragar a. Pragaras (mit. litew.) — Piekło, otchłań. [przypis edytorski]
755. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski]