XVI

Spójrzyjcie³³¹, Mindowsli³³² to na swym zamku

Siedzi, jak braniec, smutny i znękany?

Włosy mu wiater rozwiéwa bezładnie,

Broda zczochrana, osłupiałe oczy,

I szata na nim, jako wyszedł z boju,

Zmięta, skrwawiona, uwalana błotem.

A jednak siedém dni minęło temu,

Jak padły w żmudzkich puszczach Litwy woje;

Jeszcze Kunigas nie zasnął, nie spoczął,

Jeszcze po swojem wojsku żal mu w duszy.

Z okiem wlepioném w siniejące góry,

Duma i targa szaty na swéj piersi,

I wzywa Bogi, i dzień ten przeklina,

Którego wyszedł w połocką wyprawę.

Aż Marti żona podchodzi ku niemu,

I tak go cieszy³³³ łagodnemi słowy —

— Panie mój, przestań gniewu i rozpaczy;

Nie pomści rozpacz, gniew wrogów nie zbije —

Myślmy o zemście, lecz myślmy spokojnie.

Mindows niedźwiedzią odwagę miał, siłę,

Teraz mu trzeba rozumu lisiego.

Daj wrogom z swego zwycięztwa³³⁴ się cieszyć,

I zapal stosy, i zbierz wojska swoje;

Nie zawsze jeden zwycięża, Mindowsie,

A kto ostatni, ten lepiéj zwycięży. —

— O, nie mów, Marti, rzekł Mindows surowo;

Marna pociecha, kobiéce to słowo.

Ty nie wiész, co to iść z zemstą i gniewem,

A zwyciężonym powrócić do domu,

Z sercem tak pełném rozpaczy i sromu³³⁵.

Ty nie wiész, co być zmuszonym uciekać,

Gdy ręka boju i krwi wroga pragnie,

Życie mizerne jak łania ratować.

Jest czego, Marti, rozpaczać bez końca —

A woje moje — Litwa i Kurony,

Leżą w Połocie, Dźwinie i na Żmudzi,

Bez mogił, stosu, korzyści i sławy.

O! czemum wilcząt nie podusił młodych,

Czemum ich, Bogów posłuchawszy woli,

Puścił, ażeby pojadły mi stada? —

Mówił, i smutnie utopiwszy głowę,

Znów patrzał kędyś na dalekie góry,

Znowu rwał brodę i szaty rozdziérał,

I zęby zgrzytał — krwawa łza mu ciekła

Z spiekłego, gniewem spalonego oka.

Aż Wojsiełk, dziecię, podchodzi ku niemu,

I raczki białe na szyi zawiesza,

I głaszcząc ojca, szczebioce, pociesza.

A Mindows westchnął i odepchnął dziecię,

W pierś się uderzył, wyleciał w podwórzec.

W podwórcu słudzy kupami stawali,

I cóś po cichu tajemnie szeptali.

Okryty kurzem, błotem, w zdartéj szacie

Goniec go spotkał i uderzył czołem.

— Biada nam, krzyknął, biada Litwie całéj!

Wróg ją pustoszy — Ruś niszczy i pali.

Płoną już stosy, lecz palą się sioła,

I lud ze strachem w lasy się rozbiega.

Towciwiłł jechał do Rygi³³⁶ do Mistrza,

Zbratał się przeciw nam z chrześcijanami,

Przeciw nam zawarł z Ruskiemi przymierze.

Ja wracam ztamtąd³³⁷. Panie! już nie tajna

Zmowa na ciebie, spisek twych sąsiadów.

Towciwiłł nie już Kiernowa po ojcu.,

Lecz całéj Litwy spodziéwa się dumny;

Bogate dary przyniósł Inflantskiemu³³⁸,

Dał mu się ochrzcić, drugi raz dla drużby;

Mistrz mu już Litwę zdobyć obiecował³³⁹,

On Mistrzu³⁴⁰ krajów odstąpić połowę,

Żmudzi od Inflant, Jaćwieży, Podlasia —

Kniaziu Daniłłu z Kijowa — pół Rusi.

Kniaź Daniłł przysiągł z Wasylem³⁴¹ przymierze —

Już pędzą w Litwę, już łuny wśród nocy

Świécą dalekie — Wchodzą nasze wrogi!

Ratuj nas, panie! Daszże nas w niewolę? —

Mówił, a wszyscy — Ratuj! — powtarzali.

A Mindows ręce załamał, zębami

Zgrzytnął, i posła nieszczęść popchnął nogą. —

— Wstań! rzekł — O, jeszcze Litwa nie zdobyta,

I jeszcze Mindows nie dźwiga kajdanów!

Towciwiłł wcześnie przedał³⁴² zwierza skórę,

Zwierz jeszcze w lesie, ustrzelić się nie da —

Zapalić stosy i lud mój gromadzić. —

I wnet bojary na konie usiedli,

I biegli, biegli w cztéry Litwy strony,

W dziewięć pokoleń, lud wołać do boju.

Ale już straszną wieścią porażony

Lud sioła, chaty opuścił i grody,

Chronił się w lasy przed hydną³⁴³ niewolą,

Krył się za błota w niedostępne puszcze,

Za rzek koryta, trzęsawisk zapory.

Posłowie Kniazia wszędzie puste progi,

Wszędzie znaleźli tylko ściany gołe.

Lud ich nie słuchał; unosząc dostatki,

Pędził się w bory, klęską wystraszony.

Groźby bojarów, i kapłanów mowy,

I gniew Mindowsa nie wstrzymał ich w biegu.

Tak, gdy się stado rzuci w którą stronę,

Pędzą się wszystkie za piérwszą, przelękłe,

I dokąd idą, nie wiedzą; lecz lecą,

A strach za niemi ognistą ich miotłą

Pędzi daleko, aż padną znużeni.

Z wstydem wrócili Mindowsa posłańcy:

Garść ledwie ludu w nowogródzkim zamku,

Przy Kunigasie wierna pozostała;

A co dzień posły z straszną wieścią śpieszą,

Jak ptak złowrogi z krakaniem przed wojną.

Daniłł kijowski, Wasyl z Włodzimiérza,

Chmurami³⁴⁴ ciągną na Litwę otwartą;

Już na pagórkach Wołkowyska³⁴⁵ leżą,

I gród zdobyty, wycięte załogi,

Zdobyły Zdzitow³⁴⁶ i Mścibow³⁴⁷, co słaby

Leży w dolinach, bez wałów i wody.

Już podstąpili pod Słonima³⁴⁸ mury,

I kniaź, co trzymał załogę zamkową,

Uderzył czołem i otworzył wrota.

O hańbo! ciągną na Mindowsa zamek,

Na Nowogródek; dwa już wojska śpieszą,

I jak dwie rzeki płyną przeciw niemu.

Mindows policzył garstkę swego ludu —

Nie wstrzyma zamek napaści Rusina;

Nié ma czém³⁴⁹ wałów osadzić dokoła,

Nié ma z kim w pole wynijść³⁵⁰ na spotkanie!

I targał brodę, i przeklinał siebie.

A poseł posła z straszną wieścią gonił,

Nowemi klęski do serca uderzał.

Jesienne zbiory poszły z płomieniami,

Pola rozryte, spustoszone sioła,

I lud kupami pędzony w niewolę.

Nieprędko Litwa z klęski się podniesie,

Nieprędko Mindows stać może do boju. —

On pała zemstą, a woła pokoju —

Pokój go nową może nadać siłą. —

Jeśli przymierze odrzuci Daniłło,

Mindows w bój pójdzie, aby poledz³⁵¹ w boju,

Aby nie widzieć hańby swéj i sromu,

A ludu swego nędzy i niewoli!

Z czołem od wstydu zlaném, krwawą twarzą,

Mindows swych posłów wysłał do Słonima.

Hardy Kunigas sam prosi pokoju,

I zemstą serce choć się burzy srogą,

Pokorę zmyśla, o przymierze prosi.

I nie dość posłów, nie dość próśb pokornych,

Mindows Daniłłu³⁵² śle Wojsiełka syna

W zakład, że słowa dotrzyma danego.

Na próżno dziecię płacząc ręce k niemu

Wyciąga drobne, wracać chce do matki,

Na próżno Marti u nóg jego leży,

Za dzieckiem błaga, by go w wrogów szpony

Sam nie oddawał, własnéj krwi nie gubił.

Mindows i płaczu Wojsiełka nie słuchał,

Ani skarg matki, ani jéj przekleństwa.

On chce pokoju, nie patrzy, czém kupi;

Ojca by oddał za rok odpoczynku,

By wojsko zebrać, lud zegnać do boju,

Wyniszczyć wrogów — a do serca jego

Płacz dziecka, matki łzy nie przemawiają.

Wysyła posły — Skinął im, i rzecze —

— Jedźcie do kniazia Daniłła ode mnie,

Dajcie mu dziecię na zakład pokoju.

Zawrzeć przymierze na rok, na pół roku!

Dam mu co z Rusi, niechaj precz ustąpi. —

Towciwiłł na mnie puścił te ogary!

Chcą trzymać z Litwą, niech trzymają ze mną;

Towciwiłł nigdy nie będzie tu panem!

Ja go w proch zetrę! niech mój lud zgromadzę

Ze mną przymierze weźmie Ruś na Lachy,

Ja im przysięgi dotrzymam na Bogi,

Ja zakładnika własne daję dziecię.

Idźcie, zawrzyjcie pokój, jak możecie.

Pokoju trzeba dla Litwy! a potém —

O! potém sokoł³⁵³ znów wzleci wysoko,

Kiedy obcięte odrosną mu skrzydła. —

Poszli posłowie; dzień mija i drugi,

Mindows na wieży siedzi i pogląda

Na szlak daleko, zkąd³⁵⁴ wrócą posłowie,

I ile razy tuman się podniesie,

Serce uderzy, zaiskrzą się oczy.

Ku wrotom zamku łakomie poskoczy.

A tuman wiatry poniosą daleko,

A posłów nié ma; dni długie się wleką,

I nocy świécą łuny czérwonemi,

I nowogródzcy drżą mieszkańcy grodu.

Wróg bliżéj coraz, posły nie wracają.

Trzeci dzień mija, z wysokiéj wieżycy

Nie widać nawet tumanów w dolinie,

Tylko śnieg biały jął kłęby wielkiemi,

Wiatrem niesiony, rozścielać po ziemi;

Okrył świat białą narzeczonéj szatą,

Stanęły wody mrozami ujęte.

Ziemia skośniała³⁵⁵ i błota stężały.

A posłów nié ma, choć siedém dni mija;

Mindows wciąż siedzi. — Z wysokiéj wieżycy

Topi wzrok w białéj, dalekiéj przestrzeni.

Cicho jak w puszczy! smutno jak w mogile!

Ósmego ranka któś³⁵⁶ do wrót zapukał; —

Poseł xiążęcy³⁵⁷, lecz któż by go poznał? —

W łachmanach zdartych, w zwalanéj odzieży!

Włos rozczochrany, kij i torba w ręku!

Mindows naprzeciw posła swego bieży.

— Swarno! gdzie syn mój, towarzysze twoi? —

— Panie! rzekł Swarno, biada! wszystkim biada!

Wróg się z pokoju urąga, z przymierza,

Na Nowogródek wojsko jego zmierza.

Wojsiełka Daniłł wysłał do Słonima,

I w monastérze z popami osadził.

Nas w Wołkowysku³⁵⁸ trzymali pod strażą.

Jam jeden umknął; bijąc się lasami,

Dopadłem tutaj. — Tamci schną spętani.

Gdyśmy Daniłła obozu dognali,

Szliśmy ku niemu z gałęzią zieloną:

Twarzą na ziemię padliśmy przed kniaziem.

Dziecię twe, panie, płacząc przed nim klękło!

— Kniaziu! rzekliśmy, dość boju, krwi dosyć!

Chciałeś, i Litwę zniszczyłeś po woli³⁵⁹!

Mindows z przymierzem ku tobie przysyła,

Chce ci być bratem, a w zakład pokoju

Syna własnego, krew swoją oddaje. —

Myśmy mówili, on dumnie twarz zwrócił,

I słów nie słuchał. — Mindows chce pokoju,

Rzekł, niech się ochrzci, niech odda Ruś całą.

Z pogany bratać wstyd nam i sromota.

Do Nowogródka pójdziem pokój robić. —

Mówił, i tyłem od nas się odwrócił.

Próżnośmy, leżąc u nóg, go prosili —

Syna twojego wysłał z swym bojarem,

Kazał go ochrzcić i postrzydz³⁶⁰ na mnicha;

Nas, skutych w więzy, w wołkowyskim grodzie

Trzymali Ruscy o chlebie i wodzie.

Tak Daniłł twoich posłów uszanował! —

A Mindows słuchał, nie dał gniewu znaku,

Twarz swą odwrócił i zamruczał tylko —

— Dobrze! niech idzie; mam lud, z ludem zginę!

Bogi tak chciały, bym upadł pożyty³⁶¹! —

Lecz nic! rzekł, biegąc³⁶² do swojéj świetlicy,

Nie — Mindows jeszcze nie padnie przed niemi;

Wyciągnę rękę, Zakonu przymierze

Za kawał Żmudzi u Niemców zakupię.

Wojskami jego Daniłła pobiję,

A swojém potém wypędzę Krzyżaków. —

Mówił i dumał o ognisko sparty —

— Na jutro posły do Mistrza wyprawię. —

Towciwiłł dał mu połowę Jaćwieży,

Ja mu dam całych — jutro ich odbiorę!

Przysięgi zechce — przysięgnę sto razy!

Lecz niech mi wroga wyżenie³⁶³ z granicy!

Pożąda darów, dam bogate dary,

Pożąda ludzi, — wszystko — dla pokoju. —

Rok tylko, Litwa spocznie, i gdy skinę.

Znów wojsko zbiorę i moje odbiorę! —