SCENA IV
Ciż sami, Starościna, Teresa, Szarmancki
STAROŚCINA
C’est une chose bien affreuse149, to rzecz niesłychana,
Wszak to Teresa sprzeczna rozkazom waćpana,
Nie chce za męża chłopca najczulszego w świecie.
STAROSTA
Co tam waćpani słuchasz, co dziewczyna plecie,
Ja wiem, co robię; właśnie wskórałbym też wiele,
Gdybym chciał jeszcze zważać na te ceregiele;
Rzecz już raz ułożona, dziś się nie odmieni,
Kawaler kończyć pragnie, indult150 już w kieszeni.
Ksiądz kanonik o milę, wraz się może stawić,
A tak można wesele dziś jeszcze odprawić,
obracając się do Szarmanckiego
No, zawczasu już ściskam kochanego zięcia.
SZARMANCKI
Pełen radości, pełen czułego przejęcia,
Przyjmuję wyrok z dawna ode mnie życzony,
Lecz jest podobno zwyczaj, że obydwie strony
Nim je na całe życie święte złączą związki,
Wchodzą w jakieś umowy, w jakieś obowiązki;
Że się posag naznacza, intercyza pisze.
Ja o tych formalnościach nic dotąd nie słyszę,
Ślub nasz potem mógłby być za nieważny wzięty.
Nie chcąc zaś nigdy zrywać ten związek tak święty,
Chciałbym otwarcie wiedzieć na piśmie, nie słowy,
Jak wielki będzie posag, i czyli gotowy?
STAROSTA
porywając się za głowę
Jak wielki będzie posag! ach, cóż się to dzieje,
To takie waćpan sobie powziąłeś nadzieje;
Za życia chcesz mi jeszcze wydzierać majątek?
A to prześliczna miłość, to piękny początek.
obracając się do żony
I cóż waćpani na to? wszakżeś zapewniała,
Że miłość jego za cel posagu nie miała,
Że się fruktami151, mlekiem karmić tylko będą,
Że w jakiejścić kabance nad rzeką osiędą.
A dobrodziko! widzisz, nie o mleko chodzi,
Jegomość oczywiście na majątek godzi.
STAROŚCINA
O ciel! quelle bassesse152, ja jej nie pojmuję,
W żadnym romansie rzecz się taka nie znajduje,
Fi donc, Monsieur Szarmancki153, wstyd mię za waćpana.
STAROSTA
do córki cicho
Bardzo dobrze robiłaś, Teresiu kochana,
Żeś się nie chciała wdawać z takim sowizdrzałem:
Chęć posagu pokrywał miłości zapałem.
Takiemu paniczowi nie oddam twej ręki.
TERESA
z uczuciem
Ach ojcze! przyjm najczulsze serca mego dzięki,
W radość zamieniasz srogą i rozpacz, i trwogę.
STAROSTA
do Szarmanckiego
Choć ojciec, córki mojej przymuszać nie mogę,
Wstrętu jej przełożenie żadne nie zwycięża,
Przez żaden sposób nie chce waćpana za męża.
SZARMANCKI
Z wstrętem walczyć nie można, z miejsc się tych oddalę,
Niejedna rada będzie ukoić me żale.
na boku
Tu mnie nie chcą: człek inną szczęśliwą uczyni.
STAROŚCINA
S’il a le coeur sensible154, umrze na pustyni.
WALERY
z cicha do odchodzącego Szarmanckiego
Nie chcę cię tu zawstydzać zdrad twoich odkryciem,
Oddaj portret Teresy, lub stracisz go z życiem.
SZARMANCKI
oddając portret
Weź go, nie są to rzeczy tak dla mnie łudzące,
Wszakżem ci pokazywał, mam tego tysiące.
Odchodzi
STAROSTA
oglądając się
Śliczny mi prałat, w targi chciał wchodzić o żonę,
Nie uciekło to jeszcze, co jest przewleczone.
do córki
Wiem, że cię jego strata nie bardzo dotyka,
Zobaczysz, że ci znajdę ot tak frysz chłopczyka.
Nie znasz go, ani ci się można dorozumieć.
TERESA
Ojcze, nie mogę dłużej uczuć moich tłumić,
U nóg je twych wyjawiam; szukać nie potrzeba
Tego, co mi z dzieciństwa przeznaczyły nieba.
Walery w sercu mojem wzbudził miłość tkliwą,
Z nim jednym tylko w świecie mogę być szczęśliwą.
Oddaj mię jemu... albo rozpaczą przejęta,
Niechaj w posępnych murach klasztoru zamknięta
Dokonam opłakanych dni moich ostatki.
Zaklinam cię na pamięć ukochanej matki,
Tej matki, która gdyby na stan mój patrzyła,
U nóg twoich ze łzami za mną by prosiła.
STAROSTA
Niech Walery waćpannie przestanie się marzyć.
Na co się spieszyć? może bogatszy się zdarzyć,
Lepiej mieć zawsze własny swój kawałek chleba;
Ja oświadczam, że na mnie spuszczać155 się nie trzeba.
PODKOMORZY
I jakże myślą bogactw tylko zatrudniony,
Łzami nieszczęsnej córki nie jesteś zmiękczony;
O cóż chodzi? mówiłem z samego początku,
Że Walery się zrzeka posagu, majątku;
Zapisz go waćpan, komu zdawać mu się będzie,
U mnie szczęście mych dzieci w najpierwszym jest względzie.
STAROSTA
Wszystko to bardzo dobrze, lecz nie moja wina.
Jeśli będzie narzekać ta biedna dziewczyna.
PODKOMORZYNA
Z tej strony chciej swą waćpan uspokoić trwogę.
Ujrzysz córkę szczęśliwą, zapewnić go mogę.
Znajdze dobro ważniejsze nad wszystkie dostatki:
W mężu wzajemność, we mnie tkliwość drugiej matki.
Wierz mi: nie stadło, które wiele bogactw liczy,
Szczęśliwszego pożycia doznaje słodyczy,
Niesmak w niem i niezgoda najczęściej panuje,
I ta sytość wszystkiego, co nam życie truje.
Szczęścia szukać należy w spokojnej mierności.
W tej dobranej umysłów i serca skłonności,
Kędy radość i troski razem się ponoszą,
Tam gdzie cnoty domowe pierwszą są rozkoszą.
Kędy męża i żony najpierwsze staranie.
Cnotliwe i rozsądne dzieci wychowanie.
Dzieci, co postępując przykładną koleją,
Stają się ich pociechą i kraju nadzieją.
Wierz mi: takie to szczęście dzieci nasze czeka,
Jest w twoim ręku; niech się dłużej nie odwleka.
STAROŚCINA
Mon ange, j’ètais contraire156 na te157 ich pobranie,
Mais, voyant des plus près158 tak czułe kochanie,
Il serait cruel159 dłużej sprzeciwiać się temu;
Proszę cię, chciej już oddać córkę Waleremu.
STAROSTA
I waćpani już także? to jakaś choroba,
Cóż ja pocznę, kiedy się tak wszystkim podoba,
na boku
Choć nierad, i w tem muszę mej żonie dogodzić.
Zaraz zemdleje albo zechce się rozwodzić.
z żywością
Róbcie sobie, co chcecie...
TERESA
Więc ojcze kochany,
Zezwalasz na me szczęście.
WALERY
Jużeś przebłagany,
Pozwól, niech u nóg złożę twych najczulsze dzięki.
STAROSTA
Porzuć waćpan te wszystkie wzdychania i jęki,
Żeń się, gdy takie szczęście ma się w tem znajdować,
Ja tylko będę jeden przypadek warować,
To jest: żebyś mi nigdy ni dzieci, ni żony,
Nie uczył zdań, któremi sameś napełniony.
Synów wezmę do siebie, w ustroniu osiędę,
Nauk, rządu, pryncypiów, sam ich uczyć będę;
Bo waćpan jakbyś zaczął dawać im logikę,
Porobiłbyś subiekta równie jak sam dzikie.
WALERY
Będziemy całem życiem o to się starali,
Byśmy wszyscy łask jego godnymi się stali.
PODKOMORZYNA
O! jakżem ja szczęśliwa.
TERESA
Nieba nas połączą,
Walery! umartwienia dziś się nasze kończą.
WALERY
Tereso! szczęście moje zaledwie pojmuję.
STAROŚCINA
Prawdziwie, że mię widok ich attandrisuje160.
SCENA VII i OSTATNIA
Ciż sami, Jakub i Agatka
przychodzą
PODKOMORZYNA
Cóż tam powiesz, Agatko?
AGATKA
Ja bym prośbę miała,
Do pani... ale nie wiem... coś jestem nieśmiała,
Niech Jakub powie pani...
PODKOMORZY
No, cóż tam, Jakubie?
JAKUB
Nie wiem, czy mam powiedzieć!... Ja Agatę lubię,
I Agata mię lubi.
PODKOMORZY
Cóż dalej, mów szczerze.
JAKUB
Oto, gdy panicz pannę Teresę już bierze,
Niechaj nam państwo także dadzą pozwolenie,
Niechaj i ja się z moją Agatką ożenię.
PODKOMORZYNA
Chcesz ty go, Agatko?
AGATKA
Chcę, i proszę pani,
Ja go już dawno lubię.
PODKOMORZY
No, moi kochani,
Agatka obyczajna, tyś człowiek poczciwy,
Ja dwakroć w dniu dzisiejszym sądzę się szczęśliwy.
Że i takiej synowy161 Pan Bóg dał mi dożyć,
I razem do waszego szczęścia się przyłożyć.
Wszak wszyscy, co w obrębie mej włości mieszkacie,
Po dzieciach pierwsze miejsce w sercu mojem macie;
Słodko mi było waszym zatrudniać się stanem,
Być raczej waszym ojcem, aniżeli panem,
Mieć nad wami staranie chciwości dalekie,
Rozciągać nie surowość, lecz tkliwą opiekę.
Dzień dzisiejszy jest dla mnie święty i radosny,
Nie chcę, ażeby obchód oznaczył go głośny,
Milej mi będzie, że ci, z których żyjem pracy,
Stwierdzą go szczęściem swojem poczciwi wieśniacy;
Niech ich podległość ze dniem dzisiejszym ustanie,
Ciebie i włość mą całą wolnością nadaję.
JAKUB
Panie dobry, łaskawy, pod rządy twojemi
My i rodzice nasi byli szczęśliwemi.
W dobrej i złej przygodzie z tobą razem wspólni,
Nie porzucim cię nigdy, choć będziemy wolni.
PODKOMORZY
Agatko, żona moja los twój zabezpieczy,
do Jakuba
Ja ciebie nie zapomnę.
STAROSTA
Potrzebne to rzeczy!
Do czego to znów przypiąć to ich uwolnienie?
To tylko waćpan robisz dla drugich zgorszenie.
Jak wszystko, akt ten chcecie odbyć nowomodnie.
Ja go chcę odbyć dawnym zwyczajom dogodnie,
Naprzód proszę, niech się to odprawi przy świécy,
Antał starego wina każ dobyć z piwnicy;
Niechaj moździerze huczą za każdym wiwatem,
Niech panna młoda z kumem, a pan młody z swatem,
Ukłoniwszy się wprzódy, idą w pierwszą parę:
Jak zaś dobrze zagrzeje głowę wino stare,
Jak się tylko da słyszeć kochana bandurka162,
Człek choć stary, z gosposią wytnie się mazurka.
STAROŚCINA
Vraiment163 mnie się nie bardzo chce być na tej fecie164,
Wy sobie bourgeoisement165 tańcować będziecie,
Ja się koło północy pokażę na chwilę.
STAROSTA
Ale czemuż tak późno?
STAROŚCINA
Nie jest to w mej sile,
Nie lubię tego zgiełku i tego hałasu,
Wiesz, co n’est pas du bon ton166, przyjeżdżać zawczasu.
PODKOMORZY
Te tak chlubne dla syna mego zjednoczenie,
Najczulsze serca mego dopełni życzenie,
W niem wszyscy znajdziem szczęścia naszego przyczyny.
Bodajbyśmy wraz dzieląc pomyślne godziny,
Między słodkiem staraniem krewnym i domowi,
I tem co się należy własnemu krajowi,
Cnotliwie wszyscy w zgodzie i jedności żyli,
A na szczęście ojczyzny i dzieci patrzyli.
Przypisy:
1. koligat (z łac.) — daleki krewny a. powinowaty. [przypis edytorski]
2. kozak — tu: służący Ukrainiec, lokaj. [przypis edytorski]
3. suponować (z łac.) — przypuszczać, przyjmować. [przypis edytorski]
4. limita a. limitacja (daw.) — zakończenie, skrócenie a. odroczenie sesji sejmowej a. sądowej. [przypis edytorski]
5. imość (daw.) — skrót od: jej miłość pani. [przypis edytorski]
6. zapyrzony — dziś: zaperzony. [przypis edytorski]
7. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
8. kańczug — bicz z plecionego rzemienia na krótkim kiju. [przypis edytorski]
9. czyli (daw.) — tu: czy też. [przypis edytorski]
10. Sicz Zaporoska — Zaporoże, kraina zamieszkana przez Kozaków zaporoskich; także: ich wędrowna stolica, obóz warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru. [przypis edytorski]
11. nieprzytomność (daw.) — nieobecność. [przypis edytorski]
12. pod Augustami — za panowania królów Augusta II Mocnego (1670–1733) i Augusta III Sasa (1696–1763). [przypis edytorski]
13. Liberum Veto (łac., dosł.: wolne „nie pozwalam”) — przywilej szlachecki, pozwalający jednemu posłowi zablokować pracę sejmu nad ustawą. [przypis edytorski]
14. swywole — dziś: swawole. [przypis edytorski]
15. popisować się (daw.) — dziś: popisywać się. [przypis edytorski]
16. niedziela (daw.) — tu: tydzień. [przypis edytorski]
17. panowi — dziś popr. forma C. lp: panu. [przypis edytorski]
18. głowa źle mi robiła — kalka z fr. la tête m’a fait mal; sens: bolała mnie głowa. [przypis edytorski]
19. feblesa (neol., z fr. faiblesse) — słabość, choroba, złe samopoczucie. [przypis edytorski]
20. będę lepiej — kalka z fr. je serai mieux; sens: lepiej się poczuję, będę zdrowsza. [przypis edytorski]
21. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski]
22. Vestris, Gaetano (1729–1808) — wł. tancerz i choreograf, dyrektor baletu opery paryskiej. [przypis edytorski]
23. stadło (daw.) — małżeństwo, para. [przypis edytorski]
24. ulgnąć — dziś: ulec. [przypis edytorski]
25. gotowych — gotowych pieniędzy, tj. gotówki. [przypis edytorski]
26. klucz — duży majątek ziemski. [przypis edytorski]
27. tytuń — dziś popr.: tytoń. [przypis edytorski]
28. kontent (daw., z łac.) — zadowolony. [przypis edytorski]
29. intrata (z łac.) — dochód, zysk. [przypis edytorski]
30. ujrzemy — dziś popr.: ujrzymy. [przypis edytorski]
31. schowany — tu: wychowany. [przypis edytorski]
32. ustawnie — tu: utawicznie, stale. [przypis edytorski]
33. podziwienie — tu: zdziwienie. [przypis edytorski]
34. kobylica — przeszkoda. [przypis edytorski]
35. jeśli mi nie zechcesz ubliżyć twej ręki — tj.: jeśli nie odrzucisz moich oświadczyn. [przypis edytorski]
36. barwa — tu: mundur woźnicy. [przypis edytorski]
37. znak — tu: chorągiew, jednostka wojskowa, licząca ok. 500 do 2000 jeźdźców. [przypis edytorski]
38. trosków — dziś popr. forma D. lm: trosk. [przypis edytorski]
39. ustawny — ustawiczny, ciągły. [przypis edytorski]
40. nieprzytomność — tu: nieobecność. [przypis edytorski]
41. czcicielów — dziś popr. forma D. lm: czcicieli. [przypis edytorski]
42. wdzięki — dziś popr. forma N. lm: wdziękami. [przypis edytorski]
43. cierpiemy — dziś popr.: cierpimy. [przypis edytorski]
44. halsztuk (z niem. Hals: szyja; Tuch: chustka) — chustka na szyję, noszona przez mężczyzn w końcu XVIII i w XIX w., poprzednik krawata. [przypis edytorski]
45. leciech — dziś popr. forma Ms. lm: latach. [przypis edytorski]
46. konwikt — klasztor; tu: szkoła przyklasztorna. [przypis edytorski]
47. usiedzić — dziś popr.: usiedzieć. [przypis edytorski]
48. desynować się (z łac. desino, desinere: zaniechać, zostawić) — wstrzymać się. [przypis edytorski]
49. teatra — dziś popr.: teatry. [przypis edytorski]
50. foksal (z ang. Fox Hall: nazwa domu handlowego) — sala, hala; dworzec. [przypis edytorski]
51. Kale — Calais; port w płn. Francji nad kanałem La Manche. [przypis edytorski]
52. kursa — tu: wyścigi. [przypis edytorski]
53. Angielczyk — dziś: Anglik. [przypis edytorski]
54. bezpieczny — tu: pewien. [przypis edytorski]
55. kariolka (z fr.) — lekki dwukołowy odkryty powóz. [przypis edytorski]
56. morelów — dziś popr. forma D. lm: morel. [przypis edytorski]
57. statek — tu: stateczność, powaga. [przypis edytorski]
58. kozak — tu: służący z Ukrainy. [przypis edytorski]
59. Maju, pane (ukr.) — mam, panie. [przypis edytorski]
60. szarawary — szerokie, bufiaste spodnie, modę na nie przejęła od Turków w XVII w. polska szlachta, a także Kozacy. [przypis edytorski]
61. Jej Bohu, ne znaju (ukr.) — na Boga, nie wiem. [przypis edytorski]
62. Potierał za cholewu (z ros.) — zgubiłem za cholewą. [przypis edytorski]
63. w dezabilu (z fr. déshabiller: rozbierać) — w bieliźnie, w niepełnym stroju. [przypis edytorski]
64. dobrodzika — dobrodziejka. [przypis edytorski]
65. pomięszanie (daw.) — pomieszanie, zmieszanie. [przypis edytorski]
66. Parlez plus bas (fr.) — proszę mówić ciszej. [przypis edytorski]
67. La tête me fait mal (fr.) — głowa mnie boli. [przypis edytorski]
68. turniura (z fr. tournure: obrót rzeczy; zwrot; postać) — tu: postawa, sposób bycia. [przypis edytorski]
69. Quel ton (fr.) — co za ton. [przypis edytorski]
70. C’est assez drôle (fr.) — to dosyć zabawne. [przypis edytorski]
71. suwniry (z fr. souvenir: wspomnienie, pamiątka) — wspomnienia. [przypis edytorski]
72. Comme vous êtes bon, honnête (fr.) — jaki pan dobry, uczciwy. [przypis edytorski]
73. supir (z fr. soupir) — westchnienie. [przypis edytorski]
74. Une perte cruelle (fr.) — okrutna strata. [przypis edytorski]
75. Quelle figure et quels talents (fr.) — co za twarz i co za talenty. [przypis edytorski]
76. Parki (mit. gr.) — trzy boginie przeznaczenia: Kloto, Lachesis i Antropos, przędły i przecinały nić ludzkiego życia. [przypis edytorski]
77. pulares — pugilares, portfel. [przypis edytorski]
78. Alciona (mit. gr.) — nawiązanie do księżniczki Alkiony, córki boga wiatrów Eola, która po stracie męża rozpaczała tak bardzo, że bogowie zamienili ją w ptaka zimorodka. [przypis edytorski]
79. Febus (mit. gr. i rzym.) — przydomek Apollina, boga piękna, życia i śmierci. [przypis edytorski]
80. Adonis (mit. gr.) — otaczany kultem piękny młodzieniec, w którym kochały się boginie Afrodyta i Persefona. Na skutek sprzeczki bogów Adonis zginął stratowany przez dzika, po czym został wskrzeszony przez Zeusa. [przypis edytorski]
81. Dydona (mit. rzym.) — założycielka i królowa Kartaginy, popełniła samobójstwo, aby nie narażać Kartaginy na wojnę i uniknąć niechcianego małżeństwa. Według Eneidy Wergiliusza wzgardzona kochanka Eneasza. [przypis edytorski]
82. Eurydyka (mit. gr.) — ukochana żona Orfeusza, wielkiego poety i śpiewaka, który po śmierci żony poszedł po nią do krainy umarłych. [przypis edytorski]
83. Parys (mit. gr.) — zwany też Aleksandrem, syn króla Troi. Boginie zwróciły się do niego, aby rozstrzygnął, która z nich jest najpiękniejsza. Młodzieniec wybrał Afrodytę, ponieważ obiecała mu miłość najpiękniejszej kobiety na ziemi. Parys uwiódł więc i porwał piękną Helenę, żonę króla Sparty, wywołując w ten sposób wojnę trojańską. [przypis edytorski]
84. w plętach (z fr. plainte: skarga, jęk rozpaczy) — w skargach, w rozpaczy. [przypis edytorski]
85. O vous ombre cherie (fr.) — o wy, drogie cienie. [przypis edytorski]
86. le reste de mes jours (fr.) — resztę mych dni. [przypis edytorski]
87. malgré moi (fr.) — wbrew mojej woli. [przypis edytorski]
88. attandryssować (neol., z fr.) — wzruszać. [przypis edytorski]
89. fryjor (daw.) — spław wiosenny; przewożenie towarów rzeką na tratwach. [przypis edytorski]
90. Podkomorzyc — syn Podkomorzego, Walery. [przypis edytorski]
91. en vain (fr.) — na próżno. [przypis edytorski]
92. Nowa Heloiza — sentymentalna powieść epistolograficzna, napisana w 1761 r. przez Jeana Jacquesa Rousseau. Składa się z listów nauczyciela Saint-Preux i jego uczennicy Julii, których łączy niespełniona miłość. Tytuł nawiązuje do autentycznej historii z okresu średniowiecza: miłości teologa Abelarda i jego uczennicy Heloizy. [przypis edytorski]
93. en verité (fr.) — faktycznie, rzeczywiście. [przypis edytorski]
94. bientôt (fr.) — wkrótce. [przypis edytorski]
95. suis fière de mon choix (fr.) — jestem dumna z mojego wyboru. [przypis edytorski]
96. Zaraz mu Starościanka musi dać swe włosy — nawiązanie do obyczaju, zgodnie z którym panna nosi długie włosy, a mężatka krótkie (lub schowane pod czepkiem). [przypis edytorski]
97. tandressa (neol., z fr. tendresse) — tkliwość, czułość. [przypis edytorski]
98. ils sont passés pour moi (fr.) — dla mnie już przeminęły. [przypis edytorski]
99. cyprys — drzewo symbolizujące grób, żałobę. [przypis edytorski]
100. groby — dziś popr. forma N. lm: grobami. [przypis edytorski]
101. Jung — własc. Young, Edward (1681–1765), poeta angielski, autor poematów białym wierszem Night-Thoughts, opisujących rozważania na temat życia, śmierci i nieśmiertelności. [przypis edytorski]
102. mon coeur (fr.) — moje serce. [przypis edytorski]
103. frisson (fr.) — dreszcz. [przypis edytorski]
104. menażować (neol., z fr. ménager) — oszczędzać, szanować. [przypis edytorski]
105. tout à fait garçon brave (fr.) — całkiem dzielny chłopiec. [przypis edytorski]
106. tandressa (neol., z fr. tendresse) — czułość, tkliwość, delikatność uczuć. [przypis edytorski]
107. vraiment (fr.) — naprawdę. [przypis edytorski]
108. refiuzować (neol., z fr. refuser) — odmawiać, odrzucać. [przypis edytorski]
109. człeku — dziś popr. forma C. lp: człekowi. [przypis edytorski]
110. wypuścić wioski — oddać wioski w dzierżawę jako poręczenie posagu. [przypis edytorski]
111. votre argent (fr.) — wasze (a. pańskie) pieniądze. [przypis edytorski]
112. au dessus des trésors (fr.) — ponad skarby. [przypis edytorski]
113. regard (fr.) — spojrzenie. [przypis edytorski]
114. jamais (fr.) — nigdy. [przypis edytorski]
115. kabanka (neol., z fr. cabane) — chatka. [przypis edytorski]
116. ryważ (neol., z fr. rivage) — brzeg rzeki. [przypis edytorski]
117. à quoi bon les richesses (fr.) — po co bogactwa. [przypis edytorski]
118. solituda (neol., z fr. solitude) — samotność. [przypis edytorski]
119. des fruits, du lait (fr.) — owoce i mleko. [przypis edytorski]
120. oźmina — dziś popr.: ozimina; zboże siane na jesieni. [przypis edytorski]
121. alić (daw.) — oto, aż; jednak, wszakże. [przypis edytorski]
122. omłotne — nadające się do młócenia, dające dużo ziarna. [przypis edytorski]
123. boskiet (neol., z fr. bosquet) — gaj, park. [przypis edytorski]
124. vous me sacrifierés (z fr. vous me sacrifierez) — pan mi poświęci. [przypis edytorski]
125. prospekt (daw.) — tu: widok. [przypis edytorski]
126. berżerek (neol., z fr. berger) — pasterz. [przypis edytorski]
127. toujours je vois en vous (fr.) — zawsze widzę w panu. [przypis edytorski]
128. si vous êtes si cruel (fr.) — jeśli jest pan tak okrutny. [przypis edytorski]
129. je suis mal, je me meurs (fr.) — źle się czuję, umieram. [przypis edytorski]
130. alić (daw.) — oto, aż; jednak, wszakże. [przypis edytorski]
131. popisować — dziś popr.: popisywać. [przypis edytorski]
132. atoli (daw.) — jednakże, przecież. [przypis edytorski]
133. winować (daw.) — obwiniać. [przypis edytorski]
134. zbrodzień (daw.) — zbrodniarz. [przypis edytorski]
135. moję — dziś popr.: moją. [przypis edytorski]
136. wychowując was sama z dzieciństwa oboje, wierzcie, najsłodsze były te nadzieje moje — konstrukcja dziś niepoprawna, bo imiesłowowy równoważnik zdania powinien mieć ten sam podmiot, co zdanie główne; dziś popr.: „gdy was wychowywałam (...)” a. „wychowując was (...) żywiłam nadzieje”. [przypis edytorski]
137. całość (daw.) — bezpieczeństwo. [przypis edytorski]
138. colloquium (łac.) — rozmowa; tu B. lm colloquia: rozmowy. [przypis edytorski]
139. legislatorek (z łac. legislator: prawodawca) — pogard.: prawodawca, poseł na sejm. [przypis edytorski]
140. sukcesja — dziedziczenie, tu: dziedziczność tronu. [przypis edytorski]
141. krysa (daw.) — kreska; tu: cięcie, szrama. [przypis edytorski]
142. sukcesją — dziś popr. forma B. lp: sukcesję. [przypis edytorski]
143. partia — zorganizowany naprędce oddział uzbrojonej szlachty. [przypis edytorski]
144. przyjść do czubów — dojść do bitki, do walki. [przypis edytorski]
145. August wtóry — August II Mocny (1670–1733) z saskiej dynastii Wettynów, król Polski w latach 1697–1706 i 1709–1733. [przypis edytorski]
146. Leszczyński, Stanisław herbu Wieniawa (1677–1766) — król Polski w latach 1705–1709 i 1733-1736. [przypis edytorski]
147. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski]
148. ustawnie (daw.) — ustawicznie, stale. [przypis edytorski]
149. c’est une chose bien affreuse (fr.) — to straszna rzecz. [przypis edytorski]
150. indult (z łac.) — zezwolenie, przywilej. [przypis edytorski]
151. frukt (z łac. fructum) — owoc. [przypis edytorski]
152. O ciel! quelle bassesse (fr.) — o nieba, co za przyziemność. [przypis edytorski]
153. Fi donc, Monsieur Szarmancki (fr.) — brzydko, panie Szarmancki. [przypis edytorski]
154. s’il a le coeur sensible (fr.) — jeśli ma wrażliwe serce. [przypis edytorski]
155. spuszczać się (daw.) — liczyć (na kogoś), polegać (na kimś). [przypis edytorski]
156. mon ange, j’ètais contraire (fr.) — aniołku, byłam przeciwna. [przypis edytorski]
157. te — dziś popr. forma B. lp r.n.: to. [przypis edytorski]
158. mais, voyant des plus près (fr.) — ale ujrzawszy z bliska. [przypis edytorski]
159. il serait cruel (fr.) — było by okrutne. [przypis edytorski]
160. attandrisować (neol., z fr.) — rozczulać. [przypis edytorski]
161. synowy — dziś popr. forma D. lp: synowej. [przypis edytorski]
162. bandurka — bandura, ukr. ludowy instrument strunowy. [przypis edytorski]
163. vraiment (fr.) — naprawdę. [przypis edytorski]
164. feta (z fr. fête) — święto. [przypis edytorski]
165. bourgeoisement (fr.) — tu: elegancko a. banalnie. [przypis edytorski]
166. n’est pas du bon ton (fr.) — nie jest w dobrym tonie. [przypis edytorski]