SCENA VIII
Monument druidyczny. — Stos ułożony w miejscu, gdzie stał tron Derwida.
ROZA WENEDA
sama
Już lud wyrżnięty i ustaje burza.
Przed chwilą tu był król, ludzie, pochodnie;
Teraz dwanaście tych pustych kamieni,
I tak na wieki już! i tak na wieki!
Wchodzi Polelum, niosąc na rękach ciało zabitego brata, jeszcze przykute doń łańcuchem.
I cóż, nie mówisz nic do mnie, Polelum?
POLELUM
O! patrz, zabity brat na piersiach mi śpi.
ROZA WENEDA
Czy rozciąć103 łańcuch między wami dwoma?
POLELUM
Nie rusz łańcucha. — Gdzie stos dla umarłych?
ROZA WENEDA
Masz zgliszcze, burza zgasiła pochodnie.
POLELUM
Poszukaj ognia.
ROZA WENEDA
Ogień dadzą chmury.
Polelum wchodzi na stos z trupem brata.
POLELUM
Jam gotów — pieśnią zawołaj piorunów.
O! śpij na piersiach moich, bracie blady.
Wszystko skłonione do snu na tym świecie. —
Wróżko, zawołaj piorunów! jam gotów...
ROZA WENEDA
Podnieś do nieba rękę z ręką trupa.
Wołajcie oba gromów — łańcuchami.
Wchodzi Lech.
LECH
Stójcie, poganie! przynoszę wam życie.
Wchodzi Święty Gwalbert.
ŚWIĘTY GWALBERT
Stójcie, poganie! przynoszę wam wiarę.
POLELUM
Życie i wiarę?! — Boże! patrzaj z nieba
Na tych dwóch ludzi przed stosem Weneda
Konającego — patrzaj na tych ludzi,
I pomyśl, jakim ty dajesz stworzeniom
Chwilę tryumfu i urągowiska?
I przyszli, kiedy mój lud cały skonał!
I przyszli, kiedy mój brat już nie żyje!
I przyszli, kiedy niebo oświecone
Łunami stosów, gdzie się palą trupy!
I tu mi dają życie. O! stworzenia!
Czuję nad wami w sercu wielką litość
I wielką wzgardę! O! nie pozwól, Boże,
Aby grobowiec mój był na tej ziemi,
Gdzie oni żyją. — Chmury! czarne chmury,
Co uciekacie z nad trupiego pola,
Ostatnie miecąc pioruny... o! chmury!
Podnoszę do was tę rękę w łańcuchu,
Z tą drugą ręką mego brata trupa;
Obie te ręce i ten łańcuch proszą
O piorun jasny, litosny, ostatni...
Cóż! nie słuchacie?... Więc tą ręką trupią
I tym łańcuchem wyzywam do walki
Was, napełnione piorunami burze,
Aż prośbą piorun wasz niewywołany
Wydrę przekleństwem!
Piorun bije w stos i drzewo zajmuje się złotym płomieniem. — Lelum i Polelum nikną w blasku. — Powoli nad gasnącym stosem ukazuje się postać Bogarodzicy.
ŚWIĘTY GWALBERT
pokazując na zjawienie.
Ave104, Nieśmiertelna!
LECH
Cudowne widmo w obręczu z płomyków.
ROZA WENEDA
wchodząc na stos zagasły, grzebie w popiołach, znajduje łańcuch próżny, którym przykuci byli do siebie Lelum i Polelum, i rzucając go pod stopy LECHA, mówi.
Patrz! co zostało z twoich niewolników!
Około 1839.
Przypisy:
1. Irydion — dramat Zygmunta Krasińskiego, powstały w 1835 r. [przypis edytorski]
2. Endymion (mit. gr.) — pasterz, w którym zakochała się Selene; Zeus obdarzył go wieczną młodością, lecz na wieki uśpił; symbol spokoju śmierci. [przypis edytorski]
3. odeszlij — dziś popr.: odeślij. [przypis edytorski]
4. Tell, Wilhelm — legendarny bohater szwajcarski, symbol niesubordynacji z pobudek patriotycznych wobec narzuconej władzy (w tym wypadku: władzy cesarza austriackiego). Tell wsławił się tym, że wystawiony na próbę strącił strzałą z łuku jabłko położone na głowie swego syna, nie czyniąc chłopcu krzywdy. [przypis edytorski]
5. Kastor i Polluks (mit. gr.) — bliźniacy, synowie Zeusa i Ledy, bracia Heleny. [przypis edytorski]
6. Eumenidy a. Erynie (mit. gr.) — boginie zemsty, strzegące porządku moralnego; w mit. rzym.: Furie. [przypis edytorski]
7. Eschylowski — pochodzący ze sztuki Ajschylosa (525–456 p.n.e.), gr. tragediopisarza; twórcy i reformatora tragedii. Wprowadził on drugiego aktora, akcję rozgrywającą się poza sceną, ograniczył rolę chóru, a rozbudował dialog i akcję; z jego dziewięćdziesięciu sztuk pozostało do dziś siedem, m.in. Siedmiu przeciw Tebom. [przypis edytorski]
8. oliwy — tu: oliwki. [przypis edytorski]
9. płonka (daw.) — roślina, która nie owocuje. [przypis edytorski]
10. źrennice (daw. forma) — dziś: źrenicy. [przypis edytorski]
11. Alfieri, Vittorio (1749–1803) — dramaturg włoski. [przypis edytorski]
12. zmięszane — dziś popr.: zmieszane. [przypis edytorski]
13. dyssekcją — dysekcję; dysekcja: rozdzielenie (tkanek), preparowanie anatomiczne. [przypis edytorski]
14. concetto (wł.) — pomysł, koncepcja, koncept; tu lm: concetti. [przypis edytorski]
15. Osjan (mit. irl.) — Oisín syn Fionna, legendarny wojownik i bard celtycki, bohater średniowiecznych podań. Miał być autorem tzw. Pieśni Osjana, rzekomych średniowiecznych poematów celtyckich, za których odkrywcę podawał się szkocki poeta James Macpherson. Wydane zostały w języku angielskim w 1760 r. (Macpherson twierdził, że tłumaczył je z języka gaelickiego) i stały się bardzo popularne w całej Europie, wywierając wpływ na literaturę romantyczną. Mimo raportu specjalnej komisji, ogłoszonego przez Highland Society w Edynburgu w 1805 r., a podważającego autentyczność pieśni, duża część elity intelektualnej Europy uważała Pieśni Osjana za prawdziwy zabytek dawnej poezji celtyckiej, a zarazem za dokument historyczny. [przypis edytorski]
16. Agamemnon (mit. gr.) — wódz Greków w wojnie trojańskiej. [przypis edytorski]
17. Elektra (mit. gr.) — córka Agamemnona i Klitajmestry, siostra Ifigenii i Orestesa; postać nie znana Homerowi i dawnej tradycji, zaszczepiona w literaturze gr. przez wielkich tragików: Sofoklesa, Ajschylosa i Eurypidesa; miała pozostawać wrogo nastawiona do matki, Klitajmestry i jej kochanka Egista, wziąć udział w krwawej zemście na nich za zamordowanie ojca, Agamemnona, a następnie popaść w szaleństwo z powodu wyrzutów sumienia. [przypis edytorski]
18. Eurypides (ok. 480 p.n.e.–406 p.n.e.) — nowatorski dramatopisarz grecki, autor m.in. Elektry, chętnie wprowadzający na scenę postaci kobiece. [przypis edytorski]
19. Termopile — wąwóz stanowiący przejście z Tesalii do Hellady, gdzie król Sparty Leonidas bronił się przed Persami w 480 p.n.e. [przypis edytorski]
20. rzęd — dziś popr.: rząd. [przypis edytorski]
21. S. P. Q. R (łac.) — skrót od Senatus populusque Romanus, tj. senat i lud rzymski. [przypis edytorski]
22. Wirgilowy — należący do Wergiliusza; Publius Vergilius Maro ( 70 p.n.e.–19 p.n.e.) to rzymski poeta z czasów Oktawiana Augusta, autor Eneidy (poematu epickiego o wędrówkach Eneasza i założeniu Rzymu), Georgik i Bukolik (sielanek). [przypis edytorski]
23. obojgu — dziś: obu (o dwóch mężczyznach). [przypis edytorski]
24. krasny — piękny; w innym wyd.: kraśna. [przypis edytorski]
25. powiedzcie — w innym wyd.: powiedźcie. [przypis edytorski]
26. sioło — wieś. [przypis edytorski]
27. poszlę — dziś popr. forma: poślę. [przypis edytorski]
28. Et fit voluntas tua (łac.) — bądź wola twoja. [przypis edytorski]
29. Domine (łac.) — panie. [przypis edytorski]
30. chwost (daw.) — ogon. [przypis edytorski]
31. ergo (łac.) — więc. [przypis edytorski]
32. neofitka — osoba niedawno nawrócona. [przypis edytorski]
33. szczep — tu: szczapa, odłupany kawałek drewna. [przypis edytorski]
34. Więcże korzystaj — inaczej: więc korzystajże; a zatem korzystaj (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że). [przypis edytorski]
35. votum (łac.) — ofiara dla bóstwa, szczególnie dar wieszany przy ołtarzu, upamiętniający cud lub wysłuchaną modlitwę. [przypis edytorski]
36. postanowić — tu: postawić, umieścić. [przypis edytorski]
37. fryga — bąk, bączek; zabawka dziecięca. [przypis edytorski]
38. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
39. nudzić — tu: brzydzić. [przypis edytorski]
40. Hekate (mit. gr.) — bogini ciemności, strzegąca bram Hadesu. [przypis edytorski]
41. trzy Starki, co (...) / Nić przecinają ludzkiego żywota — Mojry, boginie losu w mit. gr. [przypis edytorski]
42. gotowalnia (daw.) — pomieszczenie do ubierania się. [przypis edytorski]
43. jagody (daw.) — policzki. [przypis edytorski]
44. żywot (daw.) — brzuch, łono. [przypis edytorski]
45. domie — dziś popr. forma Ms.lp: domu. [przypis edytorski]
46. morderce — dziś popr. forma: mordercy. [przypis edytorski]
47. drzy — dziś popr. forma: drży. [przypis edytorski]
48. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
49. trzymać — utrzymywać, sądzić. [przypis edytorski]
50. była powiedziała — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: powiedziała wówczas, powiedziała wcześniej. [przypis edytorski]
51. wyrazy (daw. forma) — dziś N.lm: wyrazami. [przypis edytorski]
52. Wenedy (daw. forma) — Wenedami. [przypis edytorski]
53. wziąść (daw. forma) — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]
54. kułak — pięść. [przypis edytorski]
55. jużeś — skrót od: już jesteś. [przypis edytorski]
56. na (reg.) — masz. [przypis edytorski]
57. Niksa (mit. germ.) — demon wodny. [przypis edytorski]
58. Farfadet — w folklorze francuskim niewielka istota, krasnoludek (często występująca w zielonym stroju lub w jakimś związku z liśćmi drzew i innych roślin). [przypis edytorski]
59. wreszcie — tu: w końcu, w ostateczności. [przypis edytorski]
60. gotówem — skrót od: gotów jestem. [przypis edytorski]
61. szychowa nić — szych, nitka owinięta drucikiem, imitująca złoto. [przypis edytorski]
62. z waszymi groby — dziś: z waszymi grobami. [przypis edytorski]
63. ją nie trącił — dziś: jej nie trącił. [przypis edytorski]
64. śćwiczyć (daw.) — oćwiczyć, wybatożyć, wychłostać. [przypis edytorski]
65. Spiritus Sanctus (łac.) — Duch święty. [przypis edytorski]
66. Walhalla (mit. skand.) — „pałac poległych”, pałac Odyna; miejsce, w którym polegli wojownicy ucztują razem z bogami. [przypis edytorski]
67. pozrzeć — dziś popr.: pożreć. [przypis edytorski]
68. jeśli spytająć — skrót od: jeśli cię spytają. [przypis edytorski]
69. Więcże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
70. Gedeon — postać biblijna, zwycięski wódz i sędzia izraelski. [przypis edytorski]
71. członki (daw.) — kończyny. [przypis edytorski]
72. będziecież — czy będziecie (konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]
73. lęże — dziś: lęgnie; wylęga. [przypis edytorski]
74. kładną — dziś: kładą. [przypis edytorski]
75. spuścić z czegoś — tu: zmniejszyć natężenie czegoś. [przypis edytorski]
76. Lazarus — Łazarz, postać z Ewangelii wskrzeszona przez Jezusa. [przypis edytorski]
77. quomodo (łac.) — w jaki sposób. [przypis edytorski]
78. blekotnik (daw.) — człowiek gadatliwy, mówiący wiele i o byle czym; gaduła, pleciuga [przypis edytorski]
79. est finitus (łac.) — jest skończony. [przypis edytorski]
80. bądźże — daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
81. synie — dziś popr. forma Ms.lp: (o) synu. [przypis edytorski]
82. trupi — dziś popr. forma M.lm: trupy. [przypis edytorski]
83. li — partykuła pytajna (czy). [przypis edytorski]
84. skarży się — w innym wyd.: skarzy. [przypis edytorski]
85. odedrzeć — w innym wyd.: odedrzyć. [przypis edytorski]
86. pewnie (daw.) — tu: na pewno. [przypis edytorski]
87. pochop (daw.) — skłonność. [przypis edytorski]
88. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]
89. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
90. wybieży — wyjdzie, wybiegnie. [przypis edytorski]
91. jęczeć — w innym wyd. jęczyć. [przypis edytorski]
92. in verba magistri (łac.) — na słowa nauczyciela; przen.: ślepo wierząc autorytetowi. [przypis edytorski]
93. adsum (łac.) — obecny. [przypis edytorski]
94. Ganimedes (mit. gr.) — królewicz trojański, ukochany przez Zeusa, który porwał go na Olimp i uczynił podczaszym bogów. [przypis edytorski]
95. weźmiesz — w innym wyd.: wezmiesz. [przypis edytorski]
96. harfy — dziś popr. forma N.lm: harfami. [przypis edytorski]
97. od (...) piorunów (daw.) — przez pioruny. [przypis edytorski]
98. dajęć — skrót od: daję ci. [przypis edytorski]
99. rozcieku — w innym wyd.: roźcieku. [przypis edytorski]
100. urny — dziś popr. forma N.lm: urnami. [przypis edytorski]
101. dwoje paliło się trupa — dziś popr. forma: dwoje paliło się trupów. [przypis edytorski]
102. imać się — chwytać się. [przypis edytorski]
103. rozciąć — roźciąć. [przypis edytorski]
104. Ave (łac.) — bądź pozdrowiona. [przypis edytorski]