AKT V
Sala we dworze regimentarskim, przybrana posępnie jak na sądownictwo, oświecona jarzącem404 światłem. Wchodzi KSIĘŻNICZKA z orszakiem panien respektowych, bogato ustrojona.
KSIĘŻNICZKA
Jaki jęk na dziedzińcach!
Jak płaczą mołodyce405!
Klną stepowe księżyce
I słońce i rwą włosy.
Ile krwi w Ukraińcach,
Tyle teraz tu rosy
Wyleje się na kwiaty,
Astry, gwoździki406, róże.
Gdym wyszła na podwórze,
Zobaczyłam i katy
Okropne i czerwone,
Nie wiem skąd przywiezione.
Ach! a ze mną co będzie?
Czy jak srebrne łabędzie
Spłynę na krwi czerwieni?
Czyli mi się odmieni
Ten skrwawiony poranek
W wieczór słodkiej tęsknoty,
Cichy, księżycem złoty,
Tak miły dla kochanek!
A dla pijaków panów
Tak wesoły po wojnie!
Świecący tak spokojnie
Dla starych gdzieś kurhanów!
A dla dziś osądzonych,
Mogił świeżo czerwonych
Taki pełny spoczynku!
Włos mam w listkach barwinku
A chociaż z wróżek szydzę,
Taką się dzisiaj widzę,
Jakąm się ach! widziała
W przyszłych myśli szafirze,
Kiedym dziesięć lat miała,
A dumkarz grał mi dumki na lirze.
Wchodzi REGIMENTARZ, LEON, SEKRETARZ sądu i orszak SZLACHTY.
REGIMENTARZ
Czemuś, moja panno, dziś nie w czerni?
W dzień tak straszny, tu, gdzie kryminały
Będę sądził... Towarzysze pancerni
Zasiadajcie... Żupan wdziałem dziś biały,
Gdy go zrzucę, to będzie czerwony...
Kazać w cerkwi uderzyć we dzwony
I wprowadzić tu herszty407 rzezunie.
Zasiada na krześle... Polscy wojacy wprowadzają okutego w łańcuchy SEMENKĘ i kilku z naczelników rzezi.
PIERWSZY Z CHŁOPÓW
kłaniając się.
Daruj, pane...! Taj czart niechaj splunie
Czarną krew, co my z panów wylały.
Taj bądź ty nam jak car biały,
Bądź litosny.
REGIMENTARZ
Bóg to widzi! Nie mogę.
Uderzyliście w trąby na trwogę,
Zapaliliście wioski i dwory,
Świat was widział jak krwawe upiory
Tańcujące w pożarach, ohydni!
Niech wam Pan Bóg po śmierci rozwidni
Piorunami i drogę pokaże...
Ja nie mogę... Ja was śmiercią ukarzę,
Jako wężom jad czarny odbiorę
A na waszę408 udaną pokorę
Nie uważam... Ściąć im łby, i w kawały
Poćwiartować...
CHŁOPY
Taj szczob bisy proklały
Twij dom czarny409.
REGIMENTARZ
Egzekwować410 ich zaraz.
Do Semenki.
A ty?
SEMENKO
Ze mną nie będzie ambaras411,
Cienką szyję mam...
REGIMENTARZ
Słuchaj, Semenko.
Jak ty jeszcze tu niedawno
Mój chleb jadł...!
SEMENKO
Taj mi niestrawno.
REGIMENTARZ
A dzisiaj pod kata ręką?
Pod ręką sprawiedliwości...?
SEMENKO
Taj proszę ja jegomości
O śmierć, a nie o naukę.
REGIMENTARZ
Znałem cię za śmiałą sztukę412;
Lecz za takie diable szczenię
Nie mógłbym nigdy osądzić.
Jak ty mógł tak rozporządzić
Buntem? I takie płomienie
Zapalić...?
SEMENKO
Jak...? Sercem, panie...
REGIMENTARZ
Syna ty mego, gałganie,
Jak smok uwiodłeś na zgubę...
SEMENKO
Oj, dzieciątko twoje lube!
Jemuż to i rosa szkodzi...!
Nie czart... no, on czarty wodzi.
Szczob ja jego miał był oczy,
Jego serdeczną przynętę,
Byłby ja wiódł życie święte,
Uciekł z nią do Pawołoczy413.
Byłby ja gdzieś o hetmanach
Śnił na trawie, na kurhanach,
Choćby przyszło pod Kozyrą
Zostać w Siczy414 tabuńczykiem415,
Albo lud obchodzić z lirą;
Byle nie być niewolnikiem,
Nie żyć sercem przez połowę,
A położyć dumną głowę
Na kochanki wierne łono.
Że ja nie z tą się koroną
Co twój syn urodził, panie,
Toż ja za to na majdanie416
Stał jak czart w pożarach czarny;
A dziś ty mi, pan bezkarny,
W domu twoim zetniesz głowę.
No, zobaczysz ciało zdrowe,
Żyły, jak krwią jasną trysną;
No, zobaczysz, jak się ścisną
Moje zęby, a nie zgrzytną;
No, zobaczysz twarz błękitną,
A nie strachem śmierci bladą;
No, rozporzesz przed gromadą
I rozedrzesz na dwie szmaty:
Taj poznasz, że ja chłop z chaty,
A nie tchórz na dokumentach.
REGIMENTARZ
Myśl teraz o sakramentach.
SEMENKO
Pan Bóg bez tego oczyści.
REGIMENTARZ
Cherubinowie417 ogniści
Najczystsze duchy uwodzą;
Lecz kto stoi aż do końca
Pod aniołów takich wodzą,
Ten zaprawdę nie wart słońca.
Semenko, ty Boga bliski,
Zamódlże się teraz w duchu...
Zakneblować jemu pyski,
Nogi zostawić w łańcuchu,
Zawiesić mu kir418 na czoło,
Ręce wznieść, słomą okręcić
I całego oblać smołą;
Potem przez księdza poświęcić
I czarną figurę smolną
Podparłszy, gdy zechce się walić,
Na samym wierzchu — zapalić
I przez wieś prowadzić wolno,
Jako świecznik zapalony:
A ciągle niech biją w dzwony,
Póki zgore żywa świéca419,
Okropna ludu gromnica
Świecąca buntu trupowi.
Wyprowadzają Semenkę.
KSIĘŻNICZKA
do Regimentarza.
Ach! Strach mię przeleciał mrowi!
Panie!
REGIMENTARZ
Cicho mi bądź, dziewko,
Bo ci żupana podszewką
Krwawą zamaluję usta.
KSIĘŻNICZKA
Ach, blada jestem jak chusta!
Jaka to czarna godzina!
REGIMENTARZ
Sąd się od drugich zaczyna
A zakończy się na sobie...
Wiedzcie zaś, że to, co robię
W imieniu swojem i syna,
Z aniołów idzie nakazu:
Którym nie tylko wyrazu
Wnętrznego trzeba od ludzi,
Lecz i kształtu, co żal budzi,
Skruchą serce zadawalnia420,
A przed sądem już aniołów uwalnia.
Daje rozkaz, wnoszą ciało Gruszczyńskiego i opierają trupa na krześle, z którego zszedł Regimentarz; ten zaś, wziąwszy syna za rękę, klęka przed umarłym i mówi:
Szkolny mój niegdyś kolego,
Przyjacielu dziś nieżywy,
Tyś był zawsze sprawiedliwy,
Sądź mnie i syna mojego.
Zaprawdę! obaśmy winni!
Ja twojej, człowieku, zguby
A on hańby: my istynni421
Zabójce422 twojej rodziny.
Choć w tobie już żadne szruby423
Martwej ręki nie poruszą,
Weź ten miecz ognisty duszą,
Jeśli to uczynić zdolna,
I na karki spuść nam z wolna,
I każ odnieść na swój cmentarz.
Boś ty wielki Regimentarz,
Sędzia Pana Boga święty;
A my twoje delinkwenty424,
Leżym w prochu... Zetnij! zetnij...!
Lecz co mówię? Przebacz, stary.
Ja wiem, żeś ty, pełny wiary,
Od nas czyściej żył, szlachetniéj425...
Czy ja cię nie znam, człowieku?
Starego druha i kuma426?
Czy ja nie wiem, co trup duma?
Trup, jednego ze mną wieku,
Trup, jednego ze mną serca,
Jak ja niegdyś śmiały, butny427,
Jak ja teraz blady, smutny,
Na tym krześle zamyślony.
Wstaje i mówi do przytomnych.
Panowie! Ja nie morderca...
Oto boleścią szalony
Rzucam się w okropnej męce
Przyjacielowi na ręce...
Czy nie widzicie? Że ściska,
Że ściska mnie, nie odpycha?
Ta twarz jego smętna, cicha,
Patrzcie, niby słońcem błyska.
Wzywam was wszystkich na świadki428,
Że to jak twarz smętna matki,
Nie twarz, która sądem grozi...
JEDEN ZE SZLACHTY
Ten trup powietrze zamrozi...
Daje znak i wynoszą umarłego.
A ty, nasz Regimentarzu,
Ze smętnych myśli otrzeźwiej
I z żywymi staw się rzeźwiej.
REGIMENTARZ
Coraz więcej na cmentarzu
Mogił, a śmierć ciągle kosi,
I tam wszystko się przenosi
A tu coraz puściej co dnia;
I dla nowego przychodnia
Coraz obszerniej przy stole...
Sumienie zaś w sercu kole.
I to najgorsza z boleści!
Najstraszniejsza! Jak widzicie,
Gdy człowiek łez w oczach nie zmieści,
Smutku nie dożuje skrycie;
Ale żal otwarcie głosi,
Na zimne kamienie pada
I o przebaczenie prosi;
A śmierć mu nie odpowiada,
Cichą będąc tajemnicą.
Więc tak pogodziwszy siebie
Z tą jasną duchów różycą,
Która pośmiertny na niebie
Kościół osłonecznia nieco,
By się oczy ducha pasły
Blaskiem serc, które tu zgasły,
A w anielskiej róży świecą...
Wiem i to, że mi koniecznie
Z światem się godzić należy
I biec razem, jak czas bieży,
Bo stanąć jest niebezpiecznie...
Jakoż pogrzebowe świeczki
Gęstym zagasiwszy płaczem,
Afektów będę tłumaczem
Mego syna dla księżniczki.
KSIĘŻNICZKA
na stronie.
Otóż znów spod rysiej burki
Szlacheckie pokazał ucho.
REGIMENTARZ
Mogęż cię imieniem córki
Powitać? Mogęż z otuchą
Wnosić, że mi jedynaka
Uszczęśliwisz?
KSIĘŻNICZKA
Ja niezmienna.
REGIMENTARZ
I cóż?
KSIĘŻNICZKA
Ja zawsze jednaka.
REGIMENTARZ
Zgadzasz się?
KSIĘŻNICZKA
Jestem kamienna,
Nieskruszona.
REGIMENTARZ
Pókiż tego?
KSIĘŻNICZKA
Aż pierścienia czerwonego
Dostanę...
REGIMENTARZ
Dalejże synu!
Pierścień z jasnego rubinu
Wypal na bielutkiej dłoni
Pocałunkiem, aż się skłoni
Być twoją...
LEON
Mój ojcze drogi,
Pozwól, żeć uścisnę nogi
I powiem także tej pani
Pokornie, żem nie jest dla niéj429
Dzisiaj nic więcej prócz brata
I sługi... bo także muszę
Odejść od krwawego świata
I za tamtej pani duszę,
Przysypany od popiołów,
Odpokutować w klasztorze.
Bo moje serce nie może,
Przeklęte raz przez aniołów,
Ofiarować się nikomu.
REGIMENTARZ
Jakiś czar na moim domu...
Lękam się, że runie w gruzy.
KSIĘŻNICZKA
To jest coś na kształt rekuzy430,
Na kształt grochowego wieńca.
REGIMENTARZ
do syna na boku.
Patrz na nią, w zorzach rumieńca
Stoi, na pół zagniewana,
Jak księżyc srebrno-różana;
W koronie ze złotych szpilek,
Na których siadają kwiatki
Jak przy motylku motylek,
A spodem buk i bławatki
Ciemności rzucają silne,
Alabastrom lic przychylne,
Szmaragdom oczu zazdrosne,
Rubinom ust nieszkodzące.
Patrz, te piersi, dwa miesiące
W staniku ze złotej lamy.
Dwa słońca, dwa kręgi głośne,
Które, gdy jej ust słuchamy,
One do ust niosą głosy,
Jak harfy sercem dotknięte.
Patrz na jej leciuchne włosy
Spod zieleni... Na te wcięte
A pełne tajemnych zacisz
Gorsy, te łabędzie chody...
Patrz i pomyśl, co ty tracisz?
Na Boga! Gdybym był młody,
Pomyślałbym o tem dwa razy.
KSIĘŻNICZKA
Ach! senne moje obrazy
Biorą kształt.
Wchodzi Wernyhora w płaszczu dziada z lirą.
REGIMENTARZ
Czemu tu gwary
Ucichły jak wroni skir?
Co to za siwy dziad stary?
Wygląda jak dawny król lir.
Parobku, z jakiej ty chaty?
WERNYHORA
Z mohił, panie.
REGIMENTARZ
Bardzo wierzę,
Boś podobny do upiora.
WERNYHORA
Ja stepowy Wernyhora.
REGIMENTARZ
Szukają ciebie rycerze.
WERNYHORA
Rycerze błądzą po drodze,
Ja sam na słowo przychodzę.
REGIMENTARZ
Więc jesteś mi w domu święty.
Siadaj, staruszku, na ławie.
WERNYHORA
Za żadne ja dyjamenty
Z wami długo nie pobawię,
Nie usiądę tu na ławie
Jako człowiek z wami bratni,
Bo ja lirny król ostatni
Pójdę... duchy jak żurawie
Odprowadzać do hetmanów.
Słyszeli wy, jak z kurhanów
Dobył ja stepowej liry?
Jakie płacze, jakie skwiry
Wron i orłów słychać było,
Gdy ta lira, pod mogiłą
Ręką Lacha zakopana,
Odezwała’ś431 spod kurhana
W blask miesiąca czerwonego:
Jak córka do ojca swego,
Jak zaklęta upiornica,
Jako Lachów niewolnica,
Jak duch srebrny do księżyca.
A gdy ja rozkopał doły
I przytulił ją na ręku,
Słyszał jej duch cały w brzęku
Jak pierś u brzęczącej pszczoły;
A gdy otrząsł z niej popioły
I w klawisz ręką zatętnił,
To się ja sam aż zasmętnił432,
Usłyszawszy pierwsze granie
I rozpłakał na kurhanie,
Jakby w księżycowym raju.
Wże ja teraz ne zahraju,
Pany433...! Idę w sen, na ciszę...!
Oj liro! Twoje klawisze,
Gdzieś ze srebra dawniej lane,
Nogą pieśni wydeptane,
Jakby stare sęki drzewne,
I kamienie przedcerkiewne
I zapadłe w dół mogiły
Świadczą, że pieśni chodziły
Po klawiszach, pieśni chyże434!
I siadały na sen w lirze,
W krąg siadały pieśni tłumy;
Posążnice435 — stare dumy,
Piorunnice — stare krzyki,
Szumki lotu — konie kare,
Szumki płaczu — dum słowiki,
Błyskawice — myśli stare,
Rusałczanki — dzwony szklanne,
Smętne dumy podkurhanne,
Kędyś aż od Zaporoża.
Taj dla wszystkich dom uprzejmy...
Siądą w lirze, jak na sejmy;
A pośrodku duma boża,
Krwią Chrystusa purpurowa,
Siedzi jakby dum królowa
I radzi świat podbić cały...
Darujcie, pany, ja biały
Dziad... ja trochę szalony,
Może co złego powiedział?
REGIMENTARZ
Zagrałeś nam w dziwne tony,
Jakbyś na kurhanie siedział.
Czego chcesz? Tłumacz się jaśniéj436.
WERNYHORA
Pane, ot po krwawej waśni,
Gdyś ty ludu krwią czerwony,
Przyszedł ja ci w moje dzwony
Zagrać głucho, tuż nad uchem
I pożegnać ciebie duchem
Mego ludu.
REGIMENTARZ
Gdzież idziecie?
WERNYHORA
Ot ja, panie, miał na świecie
Jeden futor gdzieś pod borem:
Dom bez złota, adamaszków,
I trzy brzozy pełne ptaszków,
I trzy źródła pod futorem,
Jak ze srebra tarcze lane,
Jak kąpiele rusałczane.
Taj póki lud był szczęśliwy,
Póki duch żył, ja był żywy;
Teraz, pane, Boh ze mnoju437...!
REGIMENTARZ
Czegóż ty chcesz?
WERNYHORA
Ot w pokoju
Rozstać się z wami, panicze.
Jeszcze spojrzeć wam w oblicze,
Aby zapamiętać długo
Duchom, szczo was proklinaje438...
REGIMENTARZ
Mój staruszku, czas nastaje,
Że nie będąc naszym sługą,
Możesz cicho zostać z nami...
WERNYHORA
Szczo? Ja, bat’ku439? Trup z trupami?
REGIMENTARZ
do szlachty.
Dumny szelma!
WERNYHORA
Ja szalony!
Może ja głupstwo powiedział...
Przez dziedziniec wasz czerwony
Jam szedł i drogi nie wiedział,
Choć dwór widział odemknięty;
Aż mi jeden człowiek ścięty
Poswetył440 łbem aż do sieni.
KSIĘŻNICZKA
zbliżając się.
Ojcze! Ach, my przerażeni
Twymi słowy, wszyscy smutni.
Zagraj nam lepiej na lutni
Jaką piosenkę z księżyca.
WERNYHORA
Szczo heto za Anhełyca441?
Ach! Ja do niej, idąc w lesie,
Szedł jak gdyby w interesie.
Panno, nie chodź mi od boku,
Bo mi widy jakieś w oku
Błyszczą, serce drga jak struna.
Ja odzyskał sen widuna,
Patrząc w lice tego dziecka.
Kto ty? Czy ty Wiśniowiecka?
Czy pamiętasz tego dziada,
Co, bywało, tobie gada
Śród pasieki dumy stare?
Co, bywało, ciebie senną
Na łóżeczko, pod kotarę
Nosi i tam, jak kamienną,
Uśpioną dumami kładzie?
Czy pamiętasz, co ja w sadzie
Wróżył tobie na dzień ślubny?
Że to ludu mego zgubny
Będzie dzień... jak pożar krwawy...
A w pożarach żywa świéca442,
A koło niej lud ciekawy,
A ona aż w twarz księżyca
Tryskającą krwią czerwoną,
Aż na twoje tryśnie łono.
KSIĘŻNICZKA
Ach! pamiętam, i cóż daléj443?
WERNYHORA
Taj gromnica444 gdy się spali
Pod szablicą pana Sawy,
Przyjdzie i franciszkan445 krwawy,
Pasem się krwi przewiązawszy,
Niosąc pierścień jeszcze krwawszy.
KSIĘŻNICZKA
Ach! pamiętam franciszkana!
Widzę nawet jego rysy.
WERNYHORA
A potem drużka ubrana
W srebrne, podśnieżne narcysy,
Przyjdzie drużka, trupie ciało...
KSIĘŻNICZKA
Ach! pamiętam drużkę białą.
WERNYHORA
A co pierwéj?
KSIĘŻNICZKA
Ach! nie pomnę.
WERNYHORA
Przed mężem, księdzem i druhną?
KSIĘŻNICZKA
Ach! jakieś blaski ogromne,
Dary, świecące jak próchno,
Ślubne moje podarunki!
WERNYHORA
Podobna ty do widunki!
Wszystko sen i prawda szczéra446!
Pierwej... moja srebrna lira
Rozbita i odemknięta
Tłucze lirę o podłogę i wyrzucone z niej papiery oddaje Księżniczce.
Wyrzuci te dokumenta,
Które ja krył, póki sądził,
Że Sawa będzie hetmanem.
A teraz ja rozporządził
Wszystkiem447, nad czem ja był panem:
Lirą, pieśnią, wychowanką
I hetmanem, i hetmanką;
Taj wychodzę z szlachty proga,
Jak wszedł — a nie bez łez, pany,
Bo ja z wami chleb łamany,
Od jednego dany Boga,
Długo jadł — aż zęby stracił.
Bogdaj Pan Bóg wam zapłacił
Za jadło i za gościnę...
REGIMENTARZ
Gdzież idziesz?
WERNYHORA
Na Ukrainę.
KSIĘŻNICZKA
Czy to prawda, że po ciebie
Koń jakiś biały przyleci?
Koń, co po mogiłach grzebie,
Okiem rubinowem448 świeci;
Jakiś dziwny koń piekielny,
Mówią, że koń nieśmiertelny?
WERNYHORA
Ja nie wiem, tak pieśni głoszą.
KSIĘŻNICZKA
Gdzież takie konie unoszą,
Powiedz....? Bo ja będę wiodła
Długo za tobą oczami...
Bo mi w oczy sypnął skrami449,
Smutkiem napełnił nieznanym
Ten koń z lirą grającą u siodła
I z dumkarzem zapomnianym
Ulatujący na wieczność.
Czy tam jaka półsłoneczność
W tych mgłach? Czy tam ciągle strachy?
WERNYHORA
Każdy kwiat ma swe zapachy,
Każdy duch swój wid pół-jasny,
Każde serce swój strach własny,
Każdy orzeł lot przedlotny;
A ja wiem, że ja samotny,
Jak ty głoskiem to wywiodła,
Przez piekielnego rumaka
Porwan... wściekły... bez czapraka450,
Z lirą grającą u siodła,
Umarłe trzaskając kości,
Polecę w niespokojności
W strachu, w żalu, ale w mocy.
Aż kiedyś, gdy na godzinie
Stanie miesiąc o północy;
To koń znowu z siodła skinie
Mego ducha na kurhany.
Taj znów zagra dziad z powagą;
Taj znów jęknie... A kto zna go,
A kto słyszał poza światem
Pryde451 — w łańcuch żurawiany,
Pryde — lirą tchnąć jak kwiatem
Pryde — z serca pić jak z czary,
Pryde — z piersi czerpnąć wiary,
Pryde — iskry wziąć z ogniska.
Ten dziad, co tu lirę ciska
Jak fałszywą sorokówkę452,
Taj z trupami na wędrówkę
Wietrznym koniem teraz pędzi,
Naprowadzi wam łabędzi
I rycerzy, i hetmanów.
Taj słuchajte, gdy z was panów
Budut’ trupy, budut’ hłazy453,
Taj gdy się wasz trup trzy razy,
Pod mogiłą rwąc do sławy,
Znów przewróci na bok krwawy;
I pomyśli, nędzarz boży,
Że i piorun nie otworzy
I nie zdejmie wieka z truny,
Taj świat przeklnie i pioruny;
To jak stanę ja, dziad rzewny,
Jak mu ręce łzą uroszę,
Po żebracku jak poproszę;
Jak ja lirę upokorzę
I na sercu mu położę,
I do czoła mu przycisnę,
I przeszłością w oczy błysnę,
Starych dum nasypię w uszy;
Klnę się na duch! że się ruszy,
Taj swą twarzą księżycową
Spojrzy na was jak upiory...
Otóż macie moje słowo,
Macie dumę Wernyhory.
A stepowe gdzieś miesiące
Wiedzą, o czem ja nie wiedział;
Czemu ja przez usta klnące
Wam przekleństwa nie powiedział.
KSIĘŻNICZKA
Stój... więc Polska?
WERNYHORA
Ja stepowy
Dziad, panienko... Ja nic nie wiem.
KSIĘŻNICZKA
Mówią, że kopiec grobowy,
Gdzie ty zaśniesz pod modrzewiem
Zniknie?
WERNYHORA
Moja panno miła,
Mówią, że zniknie mogiła,
Ja nic nie wiem. Czas pokaże.
KSIĘŻNICZKA
Weźże ty ode mnie w darze
Tę zauszniczkę z turkusa;
Jak twój srebrny koń da kłusa
Tu z powrotem, na kurhany,
Czy po wiekach, czy po latach,
To mi, staruszku kochany,
Dasz ten turkus i przypomnisz pasiekę,
Gdzie ja, bywało, na kwiatach
Pod piastunki się opiekę
Uciekałam... gdyś ty gadał o marach.
WERNYHORA
Ot, panienko... młodość w czarach!
A co dziś? Ja człek grobowy!
Pany! Wasz dom purpurowy
Niech śpi... i ja spaty budu454.
Odchodzi
KSIĘŻNICZKA
Pierwszy raz duch tego ludu
Słyszałam, jak o łzy żebrze.
Dotąd na miesięcznem srebrze
Malował nic kolorowe.
Dajcie mi księżyc na głowę!
Dajcie mi tęczę pod nogi!
Za tym dumkarzem polecę!
Ach, co widzę? Sawa! Z drogi?
W jakiej on czerwonej rzece
Kąpał się...? Figura krwawa!
Wchodzi SAWA w białym żupanie zbryzganyn krwią, z pałaszem w ręku.
SAWA
Nie udała się wyprawa.
Przebiegłem stepy, kurhany,
Całe mgieł posępnych morze;
A nigdzie o Wernyhorze
W Ukrainie ani słychu.
Co gorsza, że się tu lichu
Diabelskiemu dałem skusić,
I chcąc jeden ogień zdusić
Cały oblałem się krwią;
Dlatego z posępną brwią
Stoję tu, mości panowie.
Jadąc przez wioski ulice,
Spotkałem żywą gromnicę,
Z płomieniskami na głowie,
Ze smołą ogniem kapiącą
Na mnie... w oczy wprost idącą.
Tak, że pomimo harapa455
Zlękła, zdębiła się szkapa;
A ja rozjuszony złością,
A może też i litością
Wpół pomieszaną z przestrachem,
(Bo nie myślę czynu krasić456)
Na koniu, szabli zamachem
Chciałem to światło jarzęce457,
Tę straszną marę zagasić
I w zamachu uciąłem jej ręce.
A to wszystko w smolnym dymie
Stało się, niby w ukryciu,
Przy żałosnych dzwonów biciu.
Tak, że gdym wyleciał z chmury,
To za mną... widmo olbrzymie,
Ręce podniósłszy do góry,
Biegło, zda się, karku blisko
Lecące pogorzelisko;
Mszczące się samym horrorem
Goniło za mną widziadło.
I aż tutaj, pode dworem,
Na piasek złoty upadło,
Wylawszy dwa koralowe
Strumienie... co zda się piszą
Prześwięte Y Jezusowe458.
REGIMENTARZ
Dość... bo uszy moje słyszą
Krzyczącą krew. Niech kto bieży,
Do łba mu lufę przymierzy
I skończy ciała męczarnie.
Wchodzi PAFNUCY przewiązany pasem krwawym mnicha franciszkana.
Cóż to? Czy krwawą latarnię
Duchy postawiły w sieni?
I wpuszczają mi tłum cieni
Skrwawionych do mego domu?
PAFNUCY
W chwilę chłopskiego rozgromu,
Szablą Gruszczyńskiego zbrojny,
Szukałem zemsty... jak mściciel;
Aż mi szabli tej właściciel,
Po śmierci, widzę, spokojny,
Zemsty nad ludem zabronił.
Jakoż, zaraz mię nieznany
Strach ujął, siłęm uronił459,
Miecz się giął jak ołowiany;
Chłopstwo mię porwało srogie;
I poznawszy po tonsurze460
Za księdza, ciało ubogie
Ustroiło w krwawe róże,
W świętego Franciszka pasy.
Bo dziś wiek, że polskie lasy
Dotąd kwiatkami panieńskie,
Od pszczółek by461 lutnie brzmiące,
Widzą nagoście462 męczeńskie,
W czaszkach siekier półmiesiące,
Ręce w płomiennych okowach,
Wszystkie męczeństwa oznaki,
Oprócz złotych słońc na głowach;
Bo te płomieniste ptaki
Później na czołach usiędą463,
Gdy się nam duchy podniosą.
Takem się ja przed komendą
Sawy, krwi okryty rosą,
Meldował, cierpiąc katownie464.
I miałem to już zasługą,
Że z ran uleczon cudownie
A pomny, żem bożym jest sługą.
Widząc tu dwie wielkie głownie
Zgaszone Sawy szablicą,
Nad tą konającą świécą465,
Której duch w płomienie spieszył,
Tyle dokazałem słowy,
Że się ten duch purpurowy
Ugiął a jam go rozgrzeszył.
Tak mi dopomogły duchy,
Że wydobyłem akt skruchy,
Jęk spod smolnego płomienia
I rozkaz, dany oczyma,
Które szukając pierścienia,
Na rękę, co jeszcze się zżyma466,
Krwią leje i w prochu się rusza,
Zwróciły moją uwagę.
REGIMENTARZ
biorąc pierścień krwawnikowy z rąk Pafnucego, obraca się do Księżniczki.
Pierścień... To wielką ma wagę!
Bo to mię, panno, przymusza
Ponowić ci prośby moje.
KSIĘŻNICZKA
A ja zaś przy dumkach stoję.
Sawa z ust ognistych węża
Jak błędny rycerz szalony
Wyrwał ten pierścień dla żony;
A ja z ręki mego męża
Biorąc, będę go nosiła.
REGIMENTARZ
Sawa? Czyś głowę straciła?
Sawa słuszny kawaler, lecz nowy,
Nie wiem nawet, czy szlachcic herbowy?
KSIĘŻNICZKA
Dla mnie: rycerz ukraiński,
A dla was już: pan Caliński.
Na co dokumenta składam
I te kościelne dowody.
A sama do nóg ci padam,
Prosząc przyzwolenia i zgody
Na ślub, który ci oszczędza,
Panie, kościelnych wydatków,
Bo dawno już był dany przez księdza.
REGIMENTARZ
Ty ślubna?
KSIĘŻNICZKA
Lecz na kształt kwiatków
Jeszcze, panie, niedotknięta...
SAWA
Na co złoży dokumenta.
REGIMENTARZ
do Sawy
Pamiętaj, że z twoją szkodą
Bierzesz gadzinkę nadobną.
Caliński był tu podobno
Kiedyś naszym wojewodą?
SAWA
Tak, panie, dla tych szpargałów
Ojca mojego zabito
I te dokumenta skryto.
REGIMENTARZ
Życzę wam długich zapałów!
Życzę szczęścia...! Pij nektary
Z tej złoconej filiżanki,
A z trwogą... Cóż to za mary?
Wchodzą dwie popadianki, niosąc za końce prześcieradło białe.
POPADIANKA
My ze stepu popadianki
Przyszły z srebrnym darem w ręku,
Szczob tebe o brata Semenku
Prosyły467...
REGIMENTARZ
Na tom ja skałą.
Semenko, wasz brat, nie żyje.
POPADIANKI
odkrywając z prześcieradła śpiącą Salomeę.
Witże468, daj ciało za ciało.
REGIMENTARZ
Co widzę...? Białe lilije!
Moja szlachcianeczka trusia?
W srebrnem prześcieradle Salusia!
Patrzaj, Lwie... dzieciątko miłe!
Ach! mogiła za mogiłę!
Oddać im zwłoki kozacze.
LEON
Ojcze! Puść... Niech ją zobaczę.
REGIMENTARZ
Trzymajcie go! Panie Boże!
On na to patrzeć nie może.
POPADIANKI
Bud’ szczasływ469... że ty nam ciała
Nie odmówił... My szczęśliwe...
No choć twa ręka wspaniała,
To my wspanialej wyrosły,
Bo wam dały ciało żywe
A od was trupa wyniosły.
Wychodzą.
REGIMENTARZ
Co mówicie? Synu! synu!
Patrzaj, kolorek rubinu
Wystąpił z ust bladziuteńki...
Jeden paluszek u ręki
Ruszył się... Słońce w nią wpływa...
Patrzajcie! ach! żywa, żywa!
Żywa w moich rękach... o! widzicie!
Podnosi ją w rękach.
Moje ukochane dziecię!
W rękach moich żyć zaczyna
Bijąca sercem ptaszyna.
SALOMEA
Co się ze mną biedną stało?
Czy ja w gorączce, czy chora?
Wczora usnęłam z wieczora
I śniłam coś biało... biało...
Przez te dziewczyny spojona,
W krainie jakiejś bez brzegu,
Gdzie jedna tylko na śniegu
Plama... okropna... czerwona...
Ach! strach mówić, com ja śniła!
REGIMENTARZ
W naszycheś ty rękach była,
Ciągleśmy widzieli śpiącą,
Duszkę twoję latającą
Ciągleśmy, panno, widzieli;
Teraz jaśniej nam, weseléj470,
Że jesteś z nami, dziewczyno!
A nim dwie pory przeminą,
Na świętego klnę Franciszka.
Z weselnego pociągniem kieliszka.
LEON
klękając przed Salomeą.
Narcysie mój...
REGIMENTARZ
Już różowy!
Już nie narcyz, ale róża.
SALOMEA
Dla mego Anioła stróża
Ten wianuszek zdejmę z głowy,
Bo mię skrzydłami osłonił,
Stał ciągle nad mojem łożem
I narcysem łoża bronił,
Kiedym ja tam spała — z nożem
Skrytym pod moją poduszką.
REGIMENTARZ
Nie myśl o tem, moja duszko...
Wszystko dobrze się skończyło.
A kto tam już pod mogiłą,
Dowiesz się... Jesteś sierotą...
Aleś moją gwiazdą złotą,
Jesteś moją córką drugą,
A syn mój będzie twym sługą,
Choćby na lat sto tysięcy;
Lecz jeśli zechcesz, czem więcéj
Tobie mój chłopczyna będzie.
Ot, daj mu rękę, bo prosi.
Salomea rzuca się klęczącemu Leonowi na ramiona.
O, tak! Jako dwa łabędzie,
Jeden na swym grzbiecie nosi
Drugiego głowę w upały;
Tak mi dziatek471 tych dwie pary
Szczęsne za ręce pobrały,
A ja w środku jak dziad stary.
LEON
Błogosław mi, ojcze, z żoną.
REGIMENTARZ
Chodźcie tu na moje łono.
A za te przestrachy senne,
Dziatki, odprawcie nowennę472
Za dusze w czyścu będące;
A potem niechaj wam płyną
Słodko miodowe miesiące
I raj utracony winą
Odkwitnie; a ja odnowię
Przez obchody bardzo świetne
Te dwa małżeństwa sekretne,
Które wczoraj bym surowie
Karcił, a dzisiaj pochwalam.
SAWA
do Księżniczki.
Więc nie jeszcze?
KSIĘŻNICZKA
Nie pozwalam,
Aż tę nowennę odprawię.
SAWA
Gołąbku z tęczowym pasem!
To ja pójdę ku Warszawie
I porwę króla tymczasem?
REGIMENTARZ
A wy się już tam kłócicie?
Sawa czegoś jak dziad żebrze!
KSIĘŻNICZKA
Chce mu się miesiąca w cebrze,
Chce się gwiazdy na błękicie.
REGIMENTARZ
do Sawy.
Nie znasz jej — a nie proś ładnie,
To sama ci na nos spadnie.
Sawo, chodźmy do kielicha,
Spłukać z ust proch i krwawiznę.
A weźmy i tego mnicha,
Który się bił za ojczyznę;
Obaczym, czy dobrze pije...
Pierwsze zdrowie: Salomea niech żyje!
A polećmy kraj i siebie
Tej Salomei na niebie,
Której święto nam przypada
W przedostatnim listopada.
1843.
Przypisy:
1. regimentarz — w daw. wojsku polskim zastępca hetmana. [przypis edytorski]
2. waćpan — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]
3. wici — dawny sposób zwoływania wojowników na wyprawę wojenną. [przypis edytorski]
4. Moskal (daw., pogard.) — Rosjanin; obywatel państwa moskiewskiego, szczególnie urzędnik a. żołnierz. [przypis edytorski]
5. pierwej (daw.) — najpierw; tu: prędzej. [przypis edytorski]
6. mocanie — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: mości panie, waszmość panie. [przypis edytorski]
7. wacan — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]
8. dziadowski — należący do dziada (przodka), odziedziczony po nim. [przypis edytorski]
9. krwawnik — daw. określenie ozdobnego kamienia barwy czerwonej, rubinu a. granatu. [przypis edytorski]
10. kurhan — rodzaj daw. mogiły. [przypis edytorski]
11. hajdamacki — związany z hajdamakami, tj. uczestnikami zbrojnych i krwawych rebelii przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1730–1770. [przypis edytorski]
12. czerń — chłopstwo. [przypis edytorski]
13. przydybać — złapać; zaczaić się na kogoś i spotkać go. [przypis edytorski]
14. mentes (łac.) — umysły. [przypis edytorski]
15. kord — krótka szabla, używana zazwyczaj przez niższe warstwy społeczeństwa. [przypis edytorski]
16. żupan — staropolska szata męska w kształcie długiej sukni z długimi rękawami, zapinana na rząd guzików. [przypis edytorski]
17. lama — tu: ozdobny materiał. [przypis edytorski]
18. kontusz — staropolska szata wierzchnia z rękawami rozciętymi od pach do łokci, tak aby widać było żupan. [przypis edytorski]
19. kapający — dziś: kapiący. [przypis edytorski]
20. berberys — krzew o opadających gałęziach, w okresie dojrzewania cały pokryty podłużnymi, czerwonymi jagodami. [przypis edytorski]
21. tanquam drago (łac.) — jak smok. [przypis edytorski]
22. de caeteris (łac.) — o innym; o czym innym; o innych sprawach a. pozostałych osobach. [przypis edytorski]
23. popy — dziś popr. forma D.lm: popów. [przypis edytorski]
24. proskura — chleb pszenny pełniący w cerkwiach rolę hostii (ofiary). [przypis edytorski]
25. aurora — jutrzenka, zorza, brzask. [przypis edytorski]
26. Wernyhora — lirnik kozacki z XVIII w., który przepowiedział rozbiory Rzeczypospolitej, a następnie jej odrodzenie się. [przypis edytorski]
27. futor a. chutor — przysiółek stanicy kozackiej na ukraińskich stepach. [przypis edytorski]
28. fama — sława. [przypis edytorski]
29. czem — dziś popr.: czym. [przypis edytorski]
30. augur — starożytny kapłan, który wnioskował wolę bogów z lotu dużych ptaków drapieżnych. [przypis edytorski]
31. Trofoniuszowa jama — Trofoniusz był murarzem, który miał wybudować niezwykle bogatemu człowiekowi jamę, w której będzie on mógł trzymać złoto; wiedząc o tym, pozostawił jeden kamień na tyle luźno, że nocami zakradał się tam i kradł cenny kruszec. [przypis edytorski]
32. nie umył się — nie umywa się; jest bez porównania gorszy. [przypis edytorski]
33. lira — instrument muzyczny szarpany. [przypis edytorski]
34. Doroszenko — hetman ukraiński w latach 1665–1676. [przypis edytorski]
35. de propriis (łac.) — własne; tu: o rzeczy mnie dotyczące. [przypis edytorski]
36. szlaga (z niem. schlagen: bić, uderzać) — rębajło; por. szlagon: prowincjonalny, zasiedziały na wsi, niewykształcony szlachcic, hreczkosiej. [przypis edytorski]
37. afekt (daw.) — miłość, uczucie. [przypis edytorski]
38. na respekcie (...) służy — być na utrzymaniu; por. panna respektowa: kobieta niezamężna, mieszkająca stale u bogatszego krewnego lub u pracodawcy i będąca na jego utrzymaniu. [przypis edytorski]
39. huf (daw.) — zastęp, hufiec. [przypis edytorski]
40. Lew — dosł. tłumaczenie z łac. i wschodniosłowiański odpowiednik imienia Leon. [przypis edytorski]
41. Kozak Sawa — Józef Sawa-Caliński, wybitny dowódca konfederacji barskiej. [przypis edytorski]
42. wczora — dziś popr.: wczoraj. [przypis edytorski]
43. ekspedycja — tu: wysłanie listu, przesyłki. [przypis edytorski]
44. Złotyj Lach — tu: iron. o bogatym Polaku. [przypis edytorski]
45. bodiak — roślina stepowa o kolczastych łodygach i liściach. [przypis edytorski]
46. toj — ten. [przypis edytorski]
47. chłopy — dziś popr. forma B.lm: chłopów. [przypis edytorski]
48. nahaj — skórzany bicz. [przypis edytorski]
49. porać — tu: bić. [przypis edytorski]
50. graf — tytuł arystokratyczny. [przypis edytorski]
51. szczyglic — syn szczygła; tu: ptaszek. [przypis edytorski]
52. gach (daw., gw.) — kochanek [przypis edytorski]
53. barwinek — roślina o niebieskich kwiatach; tu: bukiet ślubny. [przypis edytorski]
54. rzezuń (z ukr. rezun) — zabijaka, hajdamak. [przypis edytorski]
55. rom — rum. [przypis edytorski]
56. skoczywby — dziś popr.: skoczyłby. [przypis edytorski]
57. wyrezać — wyrżnąć. [przypis edytorski]
58. alkowa — ustronna izba; sypialnia. [przypis edytorski]
59. widun — szaman, jasnowidz, opowiadacz baśni. [przypis edytorski]
60. oblask — odblask. [przypis edytorski]
61. bohaterny — dziś: bohaterski. [przypis edytorski]
62. czasza — tu: kielich. [przypis edytorski]
63. laszy — polski. [przypis edytorski]
64. pany Lachy — panowie Polacy. [przypis edytorski]
65. taj — toć; przecież. [przypis edytorski]
66. szczo panna (z ukr.) — co, panienko; słucham panienko. [przypis edytorski]
67. każdem — dziś popr.: każdym. [przypis edytorski]
68. czart — diabeł. [przypis edytorski]
69. Laszka — Polka. [przypis edytorski]
70. spanoszyć się — stać się panem; zyskać bogactwo, władzę, panowanie. [przypis edytorski]
71. acan (daw.) — skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]
72. twojem rozwidnionem licem — daw. formy dla r.ż. i r.n.; dziś: twoim rozwidnionym licem. [przypis edytorski]
73. iść zapaśnie — iść w zapasy, stawać do walki. [przypis edytorski]
74. śmiecie — dziś popr. forma B.lm: śmieci. [przypis edytorski]
75. acanna (daw.) — skrót od zwrotu grzecznościowego: miłościwa panna. [przypis edytorski]
76. hymen — tu: płomień zapalany podczas uroczystości zaślubin. [przypis edytorski]
77. o tem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: o tym. [przypis edytorski]
78. kropla z Dejaniry koszuli (mit. gr.) — Dejanira nieświadomie podarowała swojemu mężowi, Heraklesowi, zatrutą jadem (umoczoną we krwi centaura Nessosa) koszulę, przez którą heros zginął. [przypis edytorski]
79. wiosczana ulica — wiejska droga; droga przez wioskę. [przypis edytorski]
80. lewada (daw.) — łąka, polana. [przypis edytorski]
81. rozczuchać się — rozczmuchać się, otrząsnąć się z senności, rozbudzić. [przypis edytorski]
82. czyli — konstrukcja z partykułą pytajną -li; czy też. [przypis edytorski]
83. popowicz — syn popa (kapłana Cerkwi prawosławnej). [przypis edytorski]
84. proklaty (z ukr.) — przeklęty. [przypis edytorski]
85. zadławić — tu: udusić. [przypis edytorski]
86. budesz ty sto hroszy warta (z ukr.) — Będziesz ty sto groszy warta. [przypis edytorski]
87. lewada (daw.) — łąka, polana. [przypis edytorski]
88. pałasz — broń do walki wręcz z prostą, długą i szeroką głownią (częścią broni służącą do zadawania ciosów). [przypis edytorski]
89. powstański — powstańczy. [przypis edytorski]
90. krucy — dziś popr. forma M.lm: kruki. [przypis edytorski]
91. eksord (z łac.) — wstęp. [przypis edytorski]
92. Dominus vobiscum (łac.) — Pan z tobą; zwyczajowe słowa powitania używane przez osoby duchowne w kościele katolickim. [przypis edytorski]
93. hasło konfederackie — chodzi o konfederację barską, zbrojny związek szlachty polskiej w latach 1768–1772, zawiązany w Barze na Podolu pod hasłem obrony wiary katolickiej i niepodległości Rzeczypospolitej, skierowany przeciwko królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu i popierającym go wojskom rosyjskim; jednym z gł. celów konfederacji było zniesienie narzuconych przez Rosję ustaw dających równouprawnienie innowiercom. [przypis edytorski]
94. rozparać — rozpierać. [przypis edytorski]
95. o odwrócenie kielicha modli się — nawiązanie do Ewangelii, według której Jezus miał tuż przed uwięzieniem, które w efekcie doprowadziło do jego męczeńskiej śmierci, modlić się do Boga tymi słowami („odwróć ode mnie ten kielich”) o uniknięcie okrutnego losu, który przeczuwał. [przypis edytorski]
96. aści — skrót od daw. formy grzecznościowej: waszmości. [przypis edytorski]
97. waść — skrót od daw. formy grzecznościowej: wasza miłość; używany popularnie między szlachtą i mający wydźwięk poufałości. [przypis edytorski]
98. pasu — dziś popr. forma D.lp: pasa. [przypis edytorski]
99. widomie — w sposób oczywisty; widocznie, widzialnie. [przypis edytorski]
100. na domie — dziś popr. forma Msc.lp: domu. [przypis edytorski]
101. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski]
102. patrzały — popr.: patrzyły. [przypis edytorski]
103. świécę — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
104. niespokoić — niepokoić. [przypis edytorski]
105. zmaluchleć (neol.) — zmaleć. [przypis edytorski]
106. toć (przest.) — wszakże, przecież. [przypis edytorski]
107. rosochaty — rozgałęziony. [przypis edytorski]
108. roztruchan — wielki, ozdobny kielich w kształcie zwierzęcia, służył do wznoszenia toastów. [przypis edytorski]
109. chimera (mit.) — potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża. [przypis edytorski]
110. cugi — dziś popr. forma N.lm: cugami; cug tu: zaprzęg. [przypis edytorski]
111. Psyche (mit. gr.) — personifikacja duszy ludzkiej. [przypis edytorski]
112. Kupid właśc. Kupidyn (mit. rzym.) — bóg miłości. [przypis edytorski]
113. selenit — kamień księżycowy o specyficznym połysku. [przypis edytorski]
114. wzroki — dziś tylko forma lp: wzrok. [przypis edytorski]
115. płeć (daw.) — cera; twarz. [przypis edytorski]
116. gors (daw.) — dekolt. [przypis edytorski]
117. Włochy — dziś popr. forma M.lm: Włosi. [przypis edytorski]
118. matrona — tu: zamężna i niemłoda kobieta. [przypis edytorski]
119. robron — szeroka, kloszowa suknia. [przypis edytorski]
120. kornet — daw. kobiece nakrycie głowy; wysoki czepiec o dwóch rogach (stąd nazwa), zwykle bogato zdobiony koronkami, woalkami itp. [przypis edytorski]
121. kobiétach — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
122. ślipie — oko; zazwyczaj rzeczownik ten występuje w lm: ślipia. [przypis edytorski]
123. witrom (z ukr.) — wiatrem. [przypis edytorski]
124. urągać — drwić, szydzić. [przypis edytorski]
125. charaktery — tu: litery. [przypis edytorski]
126. aść (daw.) — skrót od zwrotu grzecznościowego: waść; waszmość (ten zaś od: wasza miłość). [przypis edytorski]
127. Acheront (mit. gr.) — jedna z rzek Hadesu. [przypis edytorski]
128. jar — dolina, wąwóz. [przypis edytorski]
129. obuszek (zdr.) — obuch, tępa część siekiery; pałka. [przypis edytorski]
130. głębokiem — dziś popr.: głębokim. [przypis edytorski]
131. nezabudka — niezapominajka (kwiat). [przypis edytorski]
132. najprościejszy — dziś popr.: najprostszy. [przypis edytorski]
133. kałkuł — kalkulacje, rachuba. [przypis edytorski]
134. ewikcjonować (z łac.) — gwarantować. [przypis edytorski]
135. giesty — dziś popr. forma N.lm: gestami. [przypis edytorski]
136. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]
137. kobiéty — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
138. gwiaździe — dziś popr.: gwieździe. [przypis edytorski]
139. widny — wyraźny, widoczny. [przypis edytorski]
140. biédna — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
141. ty jest narzędzie — dziś popr. forma N.lp: (...) narzędziem. [przypis edytorski]
142. którem — dziś popr.: którym. [przypis edytorski]
143. najwyraźniéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
144. wsiękła — dziś popr.: wsiąkła a. wsiąknęła. [przypis edytorski]
145. krocie (daw.) — wielka ilość czegoś. [przypis edytorski]
146. patrzała — dziś popr.: patrzyła. [przypis edytorski]
147. siejo-hreczka (reg.) — ktoś kto sieje hreczkę, czyli grykę; hreczkosiej; ubogi, pospolity szlachcic. [przypis edytorski]
148. atłas — błyszcząca tkanina. [przypis edytorski]
149. boskiéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
150. zaranie — chwila wschodu słońca. [przypis edytorski]
151. stecka — ścieżka. [przypis edytorski]
152. druta — dziś popr. forma D.lp: drutu. [przypis edytorski]
153. twem — dziś popr.: twym. [przypis edytorski]
154. węda — linka zakończona haczykiem z umocowaną na nim przynętą; dziś raczej zdr.: wędka. [przypis edytorski]
155. udarowany — tu: obdarzony. [przypis edytorski]
156. aktorskiem — dziś popr.: aktorskim. [przypis edytorski]
157. skaży (z ukr.) — powiedz (raczej). [przypis edytorski]
158. niéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
159. dumka — ludowa pieśń ukraińska w formie ballady. [przypis edytorski]
160. torban — teorban, bandurka; instrument strunowy szarpany, pochodny od liry, o strunach basowych i sopranowych, używany od XVIII w. w muzyce dworskiej; uważany za ukraiński instrument narodowy. [przypis edytorski]
161. zapłonić się — oblać się rumieńcem. [przypis edytorski]
162. adamaszek — tkanina jedwabna o błyszczącym wzorze na matowym tle; tu: znak zamożności i luksusu. [przypis edytorski]
163. chwat — człowiek energiczny, dzielny, śmiały. [przypis edytorski]
164. asawulstwo — pełnienie służby oficerskiej u Kozaków zaporskich. [przypis edytorski]
165. kontent — zadowolony. [przypis edytorski]
166. chudoba — skromny dobytek, ubogie gospodarstwo. [przypis edytorski]
167. liman — płytka zatoka rzeczna a. morska. [przypis edytorski]
168. Nech tobi Boh! (z ukr.) — Niech ci Bóg (w domyśle: błogosławi). [przypis edytorski]
169. klawikord — prototyp fortepianu. [przypis edytorski]
170. krwawnik (daw.) — ozdobny kamień czerwonej barwy; rubin a. granat. [przypis edytorski]
171. horrendum — coś przerażającego; okropność. [przypis edytorski]
172. zachcenie — zachcianka. [przypis edytorski]
173. poziewać — ziewać. [przypis edytorski]
174. krosno — maszyna włókiennicza do wytwarzania tkanin. [przypis edytorski]
175. nieśmiertelniczka — tu: kwiat. [przypis edytorski]
176. adonis — tu: kwiat o żółtych lub czerwonych płatkach. [przypis edytorski]
177. malwa — roślina o dużych barwnych kwiatach. [przypis edytorski]
178. opal — kamień szlachetny o charakterystycznym, mieniącym się połysku; dziś popr. forma D.lm: opali. [przypis edytorski]
179. koralów — dziś popr. forma D.lm: korali. [przypis edytorski]
180. Oceanidy (mit. gr.) — nimfy morskie. [przypis edytorski]
181. zawarować — zastrzec; zapewnić coś komuś lub sobie. [przypis edytorski]
182. zarzewie — żarzące się węgle. [przypis edytorski]
183. pohaniec (z rus.) — poganin; nazwa członków oddziałów tatarskich (a więc muzułmańskich); z czasem obraźliwa nazwa, znacząca tyle co: nikczemnik. [przypis edytorski]
184. kaganiec (daw.) — kaganek; oświetlenie. [przypis edytorski]
185. trzy koronek — dziś popr. forma B.lm: trzy koronki. [przypis edytorski]
186. panięcie — panicz, panienka. [przypis edytorski]
187. Cypryda (mit. gr.) — jeden z przydomków Afrodyty, bogini miłości, piękna i płodności. [przypis edytorski]
188. Hebe (mit. gr.) — bogini młodości. [przypis edytorski]
189. stągiew — naczynie o szerokim dnie, służące do przechowywania np. wody. [przypis edytorski]
190. ukusić — ugryźć, skosztować. [przypis edytorski]
191. hardy — dumny, wyniosły. [przypis edytorski]
192. słowy — dziś popr. forma C.lm: słowom. [przypis edytorski]
193. febra — gorączka połączona z silnym dreszczami, malaria; dziś popr. forma D.lm: febr. [przypis edytorski]
194. kobiéto — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
195. liszka (daw.) — lis. [przypis edytorski]
196. fantastka — marzycielka, idealistka. [przypis edytorski]
197. wasan (daw.) — asan, waćpan. [przypis edytorski]
198. rozpasan — skrócone od: rozpasany; nieokiełznany. [przypis edytorski]
199. podżegnięty — namówiony do zrobienia czegoś złego. [przypis edytorski]
200. surowie — dziś popr.: surowo. [przypis edytorski]
201. jary — tu: jarzący się. [przypis edytorski]
202. słonecznem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: słonecznym. [przypis edytorski]
203. kwietna miedza — pas ziemi oddzielający pola uprawne, zasiany kwiatami. [przypis edytorski]
204. wróblów — dziś popr. forma D.lm: wróbli. [przypis edytorski]
205. czerech — drzewo będące połączeniem czereśni i wiśni. [przypis edytorski]
206. suplikacja — katolicka pieśń błagalna. [przypis edytorski]
207. rajtaria — lekka jazda. [przypis edytorski]
208. rekonesans — rozpoznanie sił nieprzyjaciela na jakimś terenie. [przypis edytorski]
209. czereda — gromada, grupa. [przypis edytorski]
210. spisa — włócznia. [przypis edytorski]
211. kanonier — żołnierz mający najniższy stopień wojskowy w artylerii; dziś popr. forma B.lm: kanonierów. [przypis edytorski]
212. nimfa (mit. gr.) — boginka mająca postać młodej, pięknej dziewczyny, uosabiała żywotne siły przyrody. [przypis edytorski]
213. rusałka — nimfa wodna. [przypis edytorski]
214. świątnica — świątynia. [przypis edytorski]
215. biorę was za krwawe świadki — dziś popr. forma B.lm: krwawych świadków. [przypis edytorski]
216. sotkiem — setką. [przypis edytorski]
217. podchmielać (pot.) — upijać. [przypis edytorski]
218. miesiąców — dziś popr. forma D.lm: miesięcy. [przypis edytorski]
219. votum — tu: ofiara składana (dziękczynna, przebłagalna) na ołtarzu a. uroczyste zobowiązanie. [przypis edytorski]
220. alkowa — wnęka sypialniana bez okna. [przypis edytorski]
221. z włoski — dziś popr. forma N.lm: z włoskami. [przypis edytorski]
222. ciecza — dziś popr. forma M.lp: ciecz. [przypis edytorski]
223. torban — teorban; instrument muzyczny strunowy. [przypis edytorski]
224. owe straszne napisy ogniowe u Babilonii mocarza — nawiązanie do opowieści z Księgi Daniela z Biblii; napis „mane tekel fares”, tłumaczony jako: „policzone, zważone, rozdzielone”, będący zapowiedzią śmierci oraz rychłego upadku państwa, ukazał się ognistymi literami na ścianie podczas uczty wydanej przez władcę babilońskiego Baltazara. [przypis edytorski]
225. dokumenta — dziś popr. forma M.lm: dokumenty. [przypis edytorski]
226. jurysta — człowiek znający prawo. [przypis edytorski]
227. zmażem — skrócone od: zmażemy. [przypis edytorski]
228. bandura — ukraiński instrument strunowy szarpany; teorban. [przypis edytorski]
229. Bajda — Dymitr Wiśniowiecki, zwany przez Kozaków Bajdą; sławny awanturnik. [przypis edytorski]
230. dwie gwiazdek — dziś popr. forma M.lm: dwie gwiazdki; tu: łzy. [przypis edytorski]
231. ferezja — męskie okrycie wierzchnie noszone w Polsce w XVII w. [przypis edytorski]
232. narcys — dziś popr.: narcyz. [przypis edytorski]
233. zakisy — zakisły; skwaśniały. [przypis edytorski]
234. naszem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: naszym. [przypis edytorski]
235. statek (daw.) — stateczność, stałość, niezmienność (uczuć itp.). [przypis edytorski]
236. kredytor — wierzyciel. [przypis edytorski]
237. diabelskiem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: diabelskim. [przypis edytorski]
238. bachur — młodzieniec żydowski. [przypis edytorski]
239. bohomaz — tu w pierwotnym znaczeniu: wizerunek bóstwa; dziś: nieudolnie namalowany obraz. [przypis edytorski]
240. utyski — utyskiwania, narzekania, lamenty. [przypis edytorski]
241. kornalina — klejnot. [przypis edytorski]
242. Sybilla (mit. gr.) — wieszczka przepowiadająca przyszłość pod wpływem środków odurzających. [przypis edytorski]
243. ojce — dziś popr. forma M.lm: ojcowie. [przypis edytorski]
244. poosobno (neol.) — osobno. [przypis edytorski]
245. saskiéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
246. Meduza (mit. gr.) — kobieta, która swoim spojrzeniem zamieniała ludzi w kamień, miała węże zamiast włosów. Została pokonana przez Perseusza, który odciął jej głowę, która następnie została umieszczona na tarczy Zeusa. [przypis edytorski]
247. szelma — osoba sprytna, umiejąca sobie poradzić z trudnymi sytuacjami, nie zawsze w uczciwy sposób; tu: nikczemnik. [przypis edytorski]
248. wrzasła — dziś popr.: wrzasnęła. [przypis edytorski]
249. bielmo — zmętniona rogówka w oku. [przypis edytorski]
250. Panie Leon! — dziś popr. forma W.lp: Panie Leonie! [przypis edytorski]
251. wieszli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; czy wiesz. [przypis edytorski]
252. wierutny — prawdziwy, całkowity, odznaczający się daną cechą w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
253. obrótny — dziś: obrotny; zwinny, sprytny, zaradny. [przypis edytorski]
254. moję — dziś: moją. [przypis edytorski]
255. pomięszanie — dziś: pomieszanie. [przypis edytorski]
256. mospan (daw.) — forma grzecznościowa, skrót od: mości pan (miłościwy pan), równoważna dzisiejszemu zwrotowi pan. [przypis edytorski]
257. kirys — pancerz okrywający sam korpus rycerza. [przypis edytorski]
258. erudycją — dziś popr. forma B.lp: erudycję. [przypis edytorski]
259. szablica — szabla. [przypis edytorski]
260. Parka (mit. rzym.) — bogini przeznaczenia. [przypis edytorski]
261. przędziwo — przędza. [przypis edytorski]
262. okolny — dziś: okólny, czyli okoliczny, sąsiedni. [przypis edytorski]
263. kiep (daw.) — człowiek nierozgarnięty, dureń. [przypis edytorski]
264. spozierać — spoglądać. [przypis edytorski]
265. rozpoznawać — tu: rozpatrywać, zastanawiać się nad czymś. [przypis edytorski]
266. lichtarz — świecznik. [przypis edytorski]
267. swem — dziś popr.: swym. [przypis edytorski]
268. świegotanie — świergotanie, ćwierkanie. [przypis edytorski]
269. talenta — dziś popr. forma B.lm: talenty. [przypis edytorski]
270. rotmistrz — dowódca szwadronu. [przypis edytorski]
271. na uboczy — dziś popr.: na uboczu. [przypis edytorski]
272. omen — znak, wróżba. [przypis edytorski]
273. czeladź (daw.) — służba we dworze. [przypis edytorski]
274. werbunek — powoływanie do służby wojskowej. [przypis edytorski]
275. wczora — dziś popr.: wczoraj. [przypis edytorski]
276. swoję — dziś popr.: swoją. [przypis edytorski]
277. dwora — dziś popr. forma D.lp: dworu. [przypis edytorski]
278. irdyniecki bród — mowa o Irdyniu, lewym dopływie rzeki Taśminy na Ukrainie, który płynie przez ogromne bagna. [przypis edytorski]
279. kwietnem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: kwietnym. [przypis edytorski]
280. rozłóg — tu: rozległy obszar. [przypis edytorski]
281. szulak (gw.) — jastrząb. [przypis edytorski]
282. rota — daw. jednostka piechoty polskiej, licząca do trzystu żołnierzy. [przypis edytorski]
283. karabela — szabla z rękojeścią w kształcie głowy orła. [przypis edytorski]
284. furie (mit. rzym.) — demony świata podziemnego, z czasem utożsamione z greckimi boginiami zemsty (Eryniami). [przypis edytorski]
285. prześcieradły — dziś popr. forma N.lm: prześcieradłami. [przypis edytorski]
286. stecki — dziś popr. forma N.lm: steckami; stecka a. steczka: dróżka. [przypis edytorski]
287. ogrojec — ogród. [przypis edytorski]
288. spisa — broń drzewcowa kawalerii; włócznia. [przypis edytorski]
289. zbójce — dziś popr. forma B.lm: zbójców. [przypis edytorski]
290. wyreżą się wzajemnie — tu: wytną się wzajemnie. [przypis edytorski]
291. teatrum (z łac.) — teatr; przedstawienie teatralne. [przypis edytorski]
292. ciały — dziś popr. forma N.lm: ciałami. [przypis edytorski]
293. wiekuistem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: wiekuistym. [przypis edytorski]
294. próżnem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: próżnym. [przypis edytorski]
295. swojem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: swoim. [przypis edytorski]
296. wrogi — dziś popr. forma B.lm: wrogów. [przypis edytorski]
297. klinga — ostrze. [przypis edytorski]
298. rusy (daw.) — jasny. [przypis edytorski]
299. skamieniony — skamieniały. [przypis edytorski]
300. rozogniścić (neol.) — tu: sprawić, że las będzie wyglądał, jakby płonął. [przypis edytorski]
301. świéce — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
302. lilije — dziś popr.: lilie. [przypis edytorski]
303. tem wielkiem — dziś popr.: tym wielkim. [przypis edytorski]
304. mogilnik (daw.) — cmentarz. [przypis edytorski]
305. więcéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski]
306. poruczyć — powierzyć wykonanie czegoś. [przypis edytorski]
307. bliżéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski]
308. zlężenie (daw.) — poród. [przypis edytorski]
309. pudor (łac.) — wstyd. [przypis edytorski]
310. sotnik — kozacki dowódca pułku konnego. [przypis edytorski]
311. szczob tyje huzary (z ukr.) — żeby ci husarze. [przypis edytorski]
312. moje husarze — dziś popr. forma B.lm: moich husarzy. [przypis edytorski]
313. pika — daw. bardzo długa broń drzewcowa, o drzewcach sięgających sześciu metrów, zakończonych metalowymi grotami. [przypis edytorski]
314. dawne męczenniki — dziś popr. forma M.lm: dawni męczennicy. [przypis edytorski]
315. czarnem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: czarnym. [przypis edytorski]
316. trąby (...) z Jozafatowej doliny — Dolina Jozafata w Biblii (por. Księga Joela) ma być miejscem kaźni, ostatecznej zagłady, która rozpocznie się na głos trąby podczas Sądu Ostatecznego. [przypis edytorski]
317. walka nierządna — tu: niedowodzona przez nikogo; taka, podczas której nikt nie sprawował rządów nad oddziałami. [przypis edytorski]
318. stawią — stawiają (zwykle). [przypis edytorski]
319. zasieki — rodzaj zapory. [przypis edytorski]
320. Sałynka — ukr. zdr. od imienia Salomea. [przypis edytorski]
321. boleśne — dziś popr.: bolesne. [przypis edytorski]
322. chor — dziś popr.: chór. [przypis edytorski]
323. współką — dziś popr.: spółką. [przypis edytorski]
324. kontrefekt — wizerunek, portret, obraz. [przypis edytorski]
325. rapt — napad, najazd, porwanie, zdarzenie gwałtowne. [przypis edytorski]
326. mojem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: moim. [przypis edytorski]
327. Gonta, Iwan (1705–1768) — chłop ukraiński, w 1768 r. sprawował funkcję setnika nadwornej milicji wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego; pod Humaniem (skąd pochodził) przeszedł wraz ze swoim pułkiem na stronę hajdamaków Maksyma Żeleźniaka i wziął udział w rzezi humańskiej, stając się jednym z przywódców koliszczyzny; chłopi ukraińscy obwołali go księciem humańskim; został schwytany podstępem przez wojska rosyjskie i wydany w ręce wojewody halickiego Franciszka Ksawerego Branickiego, na jego rozkaz torturowany (obdzierany żywcem ze skóry) i stracony we wsi Serby k. Mohylowa; jest bohaterem poematu Tarasa Szewczenki Hajdamacy z 1841 r. [przypis edytorski]
328. rozczarować — tu: odczarować. [przypis edytorski]
329. proskura — chleb ofiarowany podczas mszy w kościele prawosławnym; hostia. [przypis edytorski]
330. łysnąć — błysnąć. [przypis edytorski]
331. budem (ukr.) — będziemy. [przypis edytorski]
332. szczo bude (ukr.) — co będzie. [przypis edytorski]
333. Rizat’! Taj że bude strach to na te pany (z ukr.) — Wyrżnijcie! Tak, żeby padł strach na panów. [przypis edytorski]
334. zaniespokoić — zaniepokoić. [przypis edytorski]
335. szczob (ukr.) — żeby. [przypis edytorski]
336. kryła (z ukr.) — skrzydła. [przypis edytorski]
337. czuhunny (gw.) — żelazny. [przypis edytorski]
338. Idte sotniki (z ukr.) — Idźcie sotnicy. [przypis edytorski]
339. popadianka — córka popa. [przypis edytorski]
340. kokosznik (daw.) — nakrycie głowy noszone na Ukrainie i w Rosji przez kobiety. [przypis edytorski]
341. przekinie — tu: przemieni się. [przypis edytorski]
342. nie kłopota — dziś popr. forma: nie kłopocze. [przypis edytorski]
343. zbędzie malowania — straci barwy. [przypis edytorski]
344. senne znachory — dziś popr. forma M.lm: senni znachorzy. [przypis edytorski]
345. mary — tu: miejsce, w którym kładzie się zmarłych, katafalk. [przypis edytorski]
346. lubo — z lubością, z upodobaniem, chętnie. [przypis edytorski]
347. ślozy (daw., rus., gw.) — łzy. [przypis edytorski]
348. Trzy Króle — dziś popr. forma B.lm: Trzech Króli. [przypis edytorski]
349. na Trzy Króle Święcicie wodę Jordanu — szóstego stycznia w kościele prawosławnym święci się wodę, na pamiątkę chrztu Jezusa w rzece Jordan. [przypis edytorski]
350. by — tu: niby. [przypis edytorski]
351. runo — tu: wełna owcza. [przypis edytorski]
352. łuno — łuna, poświata. [przypis edytorski]
353. takiem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: takim. [przypis edytorski]
354. o dzieciątku (...) rozpytując się — dziś popr. z B.: rozpytując się o dzieciątko. [przypis edytorski]
355. by — tu: niby. [przypis edytorski]
356. kolesa właśc. kolasa — odkryty powóz ciągnięty przez konie. [przypis edytorski]
357. liberia — strój służby będącej na posłudze u szlachty. [przypis edytorski]
358. Laszok — Polaczek. [przypis edytorski]
359. przepędzić — tu: spędzić. [przypis edytorski]
360. znitować — tu: połączyć coś za pomocą ołowiu. [przypis edytorski]
361. połonka — polanka, łączka. [przypis edytorski]
362. korowaj — ciasto weselne wypiekane tradycyjnie na Ukrainie. [przypis edytorski]
363. laszy — polski. [przypis edytorski]
364. niepardonowany — tu: nie prosząc o litość a. bez litości, bez ulgi. [przypis edytorski]
365. spowinowacony — tu: powiązany więzią podobną do rodzinnej. [przypis edytorski]
366. weźmijcie — dziś popr.: weźcie. [przypis edytorski]
367. chłopy — dziś popr. forma B.lm: chłopów. [przypis edytorski]
368. czworogranny — czworoboczny. [przypis edytorski]
369. działy — dziś popr. forma N.lm: działami. [przypis edytorski]
370. negocjatory — dziś popr. forma M.lm: negocjatorzy. [przypis edytorski]
371. diak — tu: prawosławny kleryk. [przypis edytorski]
372. wertep — tu: szopka. [przypis edytorski]
373. jasełka — tu: figury przedstawiające postaci związane z narodzinami Jezusa. [przypis edytorski]
374. węgrzyn — słodkie wino. [przypis edytorski]
375. hospodarzanka — gospodyni. [przypis edytorski]
376. Zaporożów — dziś popr.: Zaporoża. Chodzi o krainę położoną na Ukrainie nad Dnieprem. [przypis edytorski]
377. nożów — dziś popr. forma D.lm: noży. [przypis edytorski]
378. olśnia — dziś popr.: olśniewa. [przypis edytorski]
379. żywem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś popr.: żywym. [przypis edytorski]
380. horodyszcze — miejsce, w którym stał gród. [przypis edytorski]
381. truna — tu: trumna. [przypis edytorski]
382. jucha (pot.) — krew. [przypis edytorski]
383. bladéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski]
384. smutniéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
385. wyżéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski]
386. mglistem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś popr.: mglistym. [przypis edytorski]
387. hakownica — rodzaj daw. broni palnej. [przypis edytorski]
388. gont — mała, odpowiednio uformowana deska; z gontów sporządzano dawniej pokrycia dachów. [przypis edytorski]
389. afront — zniewaga. [przypis edytorski]
390. kobiétom — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
391. panienka — dziś popr. forma W.lp: panienko. [przypis edytorski]
392. blech — miejsce, w którym bieli się płótno. [przypis edytorski]
393. szturmak — strzelba z rozszerzaną lufą. [przypis edytorski]
394. Szczo ty za duch (z ukr.) — Co ty za duch. [przypis edytorski]
395. czerwonem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś popr.: czerwonym. [przypis edytorski]
396. puskać (daw., gw.) — puścić. [przypis edytorski]
397. dusysz mene, panyczu (z ukr.) — dusisz mnie, paniczu. [przypis edytorski]
398. brwie — dziś popr. forma M.lm: brwi. [przypis edytorski]
399. charchocą (pot.) — dziś popr.: charkoczą a. charkocą. [przypis edytorski]
400. aniwersarz (z łac.) — rocznica. [przypis edytorski]
401. trąd — zakaźna choroba skóry. [przypis edytorski]
402. beze — bez. [przypis edytorski]
403. kurenny — oddziałowy, należący do oddziału; por. kureń: oddział kozacki, pułk; stanica kozacka. [przypis edytorski]
404. jarzącem — dziś popr.: jarzącym. [przypis edytorski]
405. mołodyca — młoda mężatka na Ukrainie. [przypis edytorski]
406. gwoździki — goździki. [przypis edytorski]
407. herszt — przywódca. [przypis edytorski]
408. waszę — dziś popr.: waszą. [przypis edytorski]
409. Taj szczob (...) czarny (z ukr.) — A żeby diabły przeklęły twój dom czarny. [przypis edytorski]
410. egzekwować — tu: zastosować tortury. [przypis edytorski]
411. ambaras — kłopot. [przypis edytorski]
412. znałem cię za — tu: miałem cię za. [przypis edytorski]
413. Pawołocz — wieś na Ukrainie. [przypis edytorski]
414. sicz — rodzaj obozu kozackiego zakładanego nad Dnieprem; tu: Sicz Zaporoska, Zaporoże; wolne osady Kozaków nad dolnym Dnieprem. [przypis edytorski]
415. tabuńczyk — człowiek strzegący stada koni. [przypis edytorski]
416. majdan — tu: plac. [przypis edytorski]
417. cherubin — potężny anioł. [przypis edytorski]
418. kir — czarny materiał zakładany jako symbol żałoby. [przypis edytorski]
419. świéca — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
420. zadawalniać (daw.) — zadowalać. [przypis edytorski]
421. istynni — istotni, rzeczywiści. [przypis edytorski]
422. zabójce — dziś popr. forma M.lm: zabójcy. [przypis edytorski]
423. szruba — śruba. [przypis edytorski]
424. delinkwent (daw.) — dziś popr.: delikwent; osoba, której los jest od kogoś zależny a. przestępca oczekujący na wyrok. [przypis edytorski]
425. szlachetniéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
426. kum (pot.) — kolega a. powinowaty. [przypis edytorski]
427. butny — pewny siebie. [przypis edytorski]
428. świadki — dziś popr. forma B.lm: świadków. [przypis edytorski]
429. niéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
430. rekuza — odmowna odpowiedź na oświadczyny. [przypis edytorski]
431. odezwała’ś — tu: odezwała się. [przypis edytorski]
432. zasmętnić — zasmucić. [przypis edytorski]
433. Wże ja teraz ne zahraju, Pany (z ukr.) — już teraz nie zagram, panowie! [przypis edytorski]
434. chyży — szybki. [przypis edytorski]
435. posążnica — pieśń ludowa, dumka. [przypis edytorski]
436. jaśniéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
437. Teraz, pane, Boh ze mnoju (z ukr.) — Teraz, panie, Bóg ze mną. [przypis edytorski]
438. duchom, szczo was proklinaje — duchem, który was przeklina. [przypis edytorski]
439. Szczo? Ja, bat’ku? (z ukr.) — Co? Ja, ojcze? [przypis edytorski]
440. poswetył (ukr.) — poświecił; poprowadził. [przypis edytorski]
441. Szczo heto za Anhełyca? (z ukr.) — co to za anielica. [przypis edytorski]
442. świéca — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
443. daléj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
444. gromnica — duża świeca zapalana podczas ważnych uroczystości religijnych, w tym pogrzebowych. [przypis edytorski]
445. Franciszkan — dziś popr.: franciszkanin. [przypis edytorski]
446. szczéra — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski]
447. wszystkiem — dziś popr.: wszystkim. [przypis edytorski]
448. rubinowem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: rubinowym. [przypis edytorski]
449. skra — iskra. [przypis edytorski]
450. czaprak — podkładka pod siodło. [przypis edytorski]
451. pryde — przyjdę. [przypis edytorski]
452. sorokówka — czterdziestka; pieniądz. [przypis edytorski]
453. Taj słuchajte, gdy z was panów budut’ trupy, budut’ hłazy (z ukr.) — więc posłuchajcie, gdy z was panów będą trupy, będą głazy. [przypis edytorski]
454. spaty budu (z ukr.) — spać będę. [przypis edytorski]
455. harap — bicz o długim rzemieniu. [przypis edytorski]
456. krasić — ozdabiać, upiększać. [przypis edytorski]
457. jarzęce — jarzące. [przypis edytorski]
458. prześwięte Y Jezusowe — taki kształt przybrało ciało Jezusa przybite do krzyża. [przypis edytorski]
459. siłęm uronił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: siłę uroniłem; straciłem siłę. [przypis edytorski]
460. tonsura — charakterystyczne dla mnichów kółko wygolone na czubku głowy. [przypis edytorski]
461. by — tu: niby, jak. [przypis edytorski]
462. nagoście — dziś popr. forma B.lm: nagości. [przypis edytorski]
463. usiędą — dziś popr.: usiądą. [przypis edytorski]
464. katownie — tu: katusze. [przypis edytorski]
465. świécą — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
466. zżymać się — tu: niecierpliwie się poruszać, wzdragać się gniewnie. [przypis edytorski]
467. szczob tebe o brata Semenku prosyły (z ukr.) — żeby poprosić cię o brata Semenkę. [przypis edytorski]
468. witże — tu: więc. [przypis edytorski]
469. Bud’ szczasływ... (z ukr.) — bądź szczęśliwy. [przypis edytorski]
470. weseléj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]
471. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski]
472. nowenna — nabożeństwo poprzedzające ważne święta, zawsze rozłożone na dziewięć dni (rzadziej dziewięć tygodni). [przypis edytorski]