Rozdział trzydziesty szósty
jako Hieronima wszystkim przyrodzona śmierć spotkała i jak z nim raz autorowi uczyniła spokój. Rozdział tak dobry, jak najlepsze nad grobem kazanie.
Niejedną wiosnę prześpiewali ptacy,
Gdy pierwszy z Ojców Kościoła, Horacy260,
Wyrzekł, iż w zamki pyszne śmierć
Tak samo puka jak i w żerdź.
Ów tekst trza w takim rozumieć sposobie:
Co żyje, wszystko kiedyś legnie w grobie.
Tak król jak żebrak i tak pan
Jak sługa musi z śmiercią w tan!
Śmierć dawno oczy zgubiła w kostnicy
I między dwojgiem nie czyni różnicy,
A tak bezstronny jest jej sąd,
Że sławy już nabrała stąd.
Śmierć dzieli równo uśmiechy i względy
Na chłopskie chaty i dworskie urzędy,
Czy żebrak, czyli261 sułtan jest —
Jeden dla wszystkich miewa gest.
Śmierć idzie prosto z ostrą swoją kosą,
Czy masz ostrogi, czyli chodzisz boso,
Czy jasna pani, czy od krów
Dziewka — jednaki dla niej łów.
Niczym potęga dla niej, ni nauki,
Korony zdziera i zdziera peruki;
Doktorski biret262, ośli łeb —
Wszystko to dla niej jeden kiep.
Czy to żelazo, czy uczta, czy dżuma,
Sto ma sposobów, sto przyczyn wyduma:
Czy miłość, czyli wściekły pies —
Zawsze uczyni z nami kres.
To nagły przestrach, to długa choroba,
Doktor, aptekarz, to razem znów oba,
To radość, to trucizny jad,
Choć nie wie, służy śmierci rad.
To proces, wyrok, to zmysłów utrata,
To popędliwa żona, to armata,
To stryczek, to znów dziki zwierz
(Od czego nas tu, Boże, strzeż!).
Nic nie obroni nas od tej mizerii:
Proch ni reduty, ni setki baterii,
Bo czy to twierdza, wał czy miecz,
Śmierć nie dba, czyni swoją rzecz.
Komendant siedmiu otoczon murami
I wielki wezyr263 stu odaliskami264,
Jak Diogenes265 w beczce swej —
Wszyscy się godzą na ząb jej.
Tak było zawsze za ludzkiej pamięci
I w księgach stoi, że śmierć karki kręci:
Czy Jakub Bohme266 jest, czy znów
Z arystotelskich267 która głów.
Poczwarny Ezop268 w równej idzie cenie
Przy Endymionie269 i pięknej Helenie270,
A król Salomon271, tak jak Job272,
Musi, gdy śmierć nań krzyknie: hop!
Toż Jobs senator z cesarzem Henrykiem
I Hans-Sachs273, co był moim poprzednikiem,
I Dawid, tak jak Goliat drab,
Darmo się bronią, gdy śmierć chap!
Tak wariat, jak i Marek Aureli274,
Tak błazen, jako przeor w swojej celi,
Tak Samson275, jak i Don Kiszot276,
Musieli przez jej skakać płot.
Tak Kartusz277, jak i Aleksander Wielki
(Jeden drugiego wart jak dwie kropelki),
I Cezar, tak jak Hannibal278,
Musieli wszyscy na ten bal.
Toż August Mocny, król Polski i Sasów,
Też nolens volens279 swych wyrzec się wczasów280
Tak musiał, jak i perski szach,
Kiedy prosiła ich w swój gmach.
Podobnie Kserkses281 z wojskiem swoim wiernym,
Także Putyfar282 z żoną i koszernym
Mięsem, i pani de Chantal283,
I mchem porosły Matuzal284.
Wszyscy musieli iść na czarne mary:
Kalwin285 i przeor ów od Świętej Klary,
I patriarcha Abraham,
I Erazm286 (patrzaj Rotterdam).
I młynarz Miarka, i adwokat Fapke,
I junkier287 pruski — poszli w tę pułapkę,
I nawet stary rejent Schratt,
Co w Regensburgu z schodów spadł.
Wszyscy polegli pod jej kosą ostrą:
Albertus Magnus288, Hipokrat289, Cagliostro290,
Galen291, doktorzy obu praw
Z salernitańskich spadli ław.
Żaden nie uszedł niezbędnego drzewca:
Ni Nostradamus292, ni chłopak od szewca,
I tak Swedenborg293, jak i Faust294
Musieli do niej wypić haust.
Orfeusz295 poszedł razem z muzykanty,
Z Germany Tacyt296, Molier297 z komedianty,
Apelles298, Fidiasz299, rad nie rad,
Musiał, gdy chciała, iść w jej ślad.
I Midas poszedł z uszami wielkiemi,
I Homer, piewca Olimpu300 i ziemi,
Tancerz powietrzny, pan Vestri.
Ach, czytelniku! Straszydło to szpetne
Pożera nawet i damy szlachetne!
Typa305 w ten z śmiercią idą tan.
Miły Demokryt306, hipochondryk Tymon307,
Herod, Pilatus308 i czarownik Symon309,
Sokrates, co miał tęgi łeb,
Poszli — ten mądry, a ten kiep!
Rosynant310 nawet razem z Bucefałem311,
Abul-Abassa312 słoń z bogactwem całem,
Osieł Baalamów313, Bayarda koń314 —
Padły, gdy ich ta sięgła dłoń.
Summa summarum315, gdy z tyłu i z przodu
Tyle zacnego poległo narodu
I żadna z kronik wprzód czy w tył
Nie piszę, by wyjątek był —
Wnioskować z tego najlogiczniej mogę,
Że wszyscy pójdziem kiedyś w ową drogę,
Co, czytelniku, ani cię
Nie minie, ni — co gorsza — mnie.
Takim to właśnie porządkiem i ładem
I Hieronimus za ojców szedł śladem,
I jego śmierć przybyła zgnieść,
Gdy lat czterdzieści miał, dni sześć.
Dostał on kiedyś, trąbiąc dżdżystej nocy,
Febry316 i byłby pewno bez pomocy
Niczyjej w tydzień jaki, zdrów,
Chodził i nocą trąbił znów.
Lecz na nieszczęście doktor pewien słynny
Dał mu eliksir życia, czy też inny,
I artis lege317 wysłał go,
Gdzie wymienieni wyżej są.
Wielki się na to lament podniósł w mieście,
Domów żałobą okryło się dwieście,
Gdyż od dawnego czasu już
Nie był w Schildburgu taki stróż.
Przypisy:
1. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
2. regestr — rejestr, spis. [przypis edytorski]
3. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]
4. Apollo (mit. gr.) — przewodnik dziewięciu muz, bóg sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]
5. luźny burlesk — określenie konstrukcji rytmicznej niemieckiego oryginału. [przypis edytorski]
6. Sachs, Hans (1494–1576) — niemiecki poeta z Norymbergi, syn rzemieślnika, zwolennik reformacji. [przypis edytorski]
7. praszczur — przodek. [przypis edytorski]
8. Baka, Józef (1707–1780) — jezuita, polski poeta późnego baroku; na temat wartości jego dorobku wciąż toczą się ożywione dyskusje. [przypis edytorski]
9. Chodowiecki, Daniel (1726–1801) — malarz i rysownik polsko-niemieckiego pochodzenia. [przypis edytorski]
10. fidybus — kilkakrotnie złożony kawałek papieru, stosowany do zapalania fajki. [przypis edytorski]
11. et cetera a. et caetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]
12. kancista — zwolennik filozofii Immanuela Kanta. [przypis edytorski]
13. fant — przedmiot oddany w zastaw. [przypis edytorski]
14. dziesięć od sta — dziesięć procent. [przypis edytorski]
15. podagra — choroba pociągająca za sobą bóle stawów, zwł. wielkiego palca u nogi. [przypis edytorski]
16. Atlas (mit.gr.) — tytan podtrzymujący sklepienie niebieskie. [przypis edytorski]
17. progenitura (z łac.) — potomstwo. [przypis edytorski]
18. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
19. kaducznie — diabelnie. [przypis edytorski]
20. kum — ojciec chrzestny. [przypis edytorski]
21. fizys (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
22. drzymać — dziś popr.: drzemać. [przypis edytorski]
23. ampułka — dzbanuszek, w którym w czasie mszy podaje się kapłanowi wino i wodę. [przypis edytorski]
24. trybularz — kadzielnica. [przypis edytorski]
25. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
26. in pleno (łac.) — w pełnym składzie. [przypis edytorski]
27. bene (łac.) — dobrze. [przypis edytorski]
28. nadobny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
29. rozterka — tu w dawnym znaczeniu: spór, konflikt. [przypis edytorski]
30. staje — dawna miara odległości. [przypis edytorski]
31. preceptor — nauczyciel. [przypis edytorski]
32. mensa (łac.) — stół. [przypis edytorski]
33. wokabuły (z łac.) — słówka. [przypis edytorski]
34. verbum (łac.) — czasownik. [przypis edytorski]
35. koniugować — odmieniać przez osoby, czasy, tryby itp. [przypis edytorski]
36. koza — areszt (bądź przypominające go pomieszczenie w szkole). [przypis edytorski]
37. pensum — tu: zadanie domowe. [przypis edytorski]
38. harcap — warkocz przy peruce. [przypis edytorski]
39. incognito (łac.) — tu: bez ujawniania osoby sprawcy. [przypis edytorski]
40. prosto — po prostu. [przypis edytorski]
41. parać się — zajmować się czymś. [przypis edytorski]
42. pro (łac.) — za. [przypis edytorski]
43. contra (łac.) — przeciw. [przypis edytorski]
44. chiromancja — wróżenie z ręki. [przypis edytorski]
45. scheda — spadek. [przypis edytorski]
46. golec — biedak. [przypis edytorski]
47. Sybilla (mit. gr.) — wieszczka przepowiadająca przyszłość. [przypis edytorski]
48. kabała — tu ogólnie: wróżba. [przypis edytorski]
49. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
50. vale (łac.) — żegnaj. [przypis edytorski]
51. zwłóczyć — zwlekać. [przypis edytorski]
52. troki — rzemienie do przywiązywania bagażu. [przypis edytorski]
53. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
54. podjezdek — mały a. marny koń. [przypis edytorski]
55. strawne (daw.) — pieniądze przeznaczone na posiłek. [przypis edytorski]
56. studiosus (łac.) — student. [przypis edytorski]
57. ad parnassum grade — zniekszt. łac. gradus ad Parnassum, tj. krok na Parnas. [przypis edytorski]
58. kosterski (daw.) — typowy dla graczy w kości, hazardzistów. [przypis edytorski]
59. fryc — tu: nowicjusz. [przypis edytorski]
60. przynuka (daw, gw.) — zachęta. [przypis edytorski]
61. sak — worek, tu: trzos. [przypis edytorski]
62. matrykuła (daw.) — legitymacja studencka. [przypis edytorski]
63. stante pede (łac.) — natychmiast (dosł.: na jednej nodze). [przypis edytorski]
64. in primo (łac.) — po pierwsze. [przypis edytorski]
65. item (łac.) — również, także. [przypis edytorski]
66. jurysta (daw.) — prawnik. [przypis edytorski]
67. obu praw — tj. prawa świeckiego i kanonicznego. [przypis edytorski]
68. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
69. bursz — członek korporacji studenckiej. [przypis edytorski]
70. in floribus (łac.) — pośród kwiatów. [przypis edytorski]
71. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
72. zdzierżyć (daw.) — wytrzymać. [przypis edytorski]
73. Gaudeamus igitur (łac.) — cieszmy się więc (początek popularnej pieśni studenckiej). [przypis edytorski]
74. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
75. pereat (łac.) — niech zginie. [przypis edytorski]
76. fuchs a. fuks— tu: początkujący student. [przypis edytorski]
77. łyk (pogardl.) — mieszczanin. [przypis edytorski]
78. lak — topliwa substancja stosowana do pieczętowania listów. [przypis edytorski]
79. folgować (daw.) — pozwalać sobie na coś. [przypis edytorski]
80. luidor (daw.) — złota moneta francuska. [przypis edytorski]
81. et altra (łac.) — i inne. [przypis edytorski]
82. summa summarum (łac.) — uwzględniając wszystko razem. [przypis edytorski]
83. burgund — wino z Burgundii. [przypis edytorski]
84. muszkat a. muszkatel — rodzaj słodkiego wina. [przypis edytorski]
85. ukontentować (daw.) — zadowolić. [przypis edytorski]
86. mitręga (daw.) — ciężka praca, trud. [przypis edytorski]
87. part — płótno parciane. [przypis edytorski]
88. balwierz (daw.) — fryzjer a. cyrulik. [przypis edytorski]
89. cząty (daw.) — czerwony złoty. [przypis edytorski]
90. sedenteria — prawdop. pseudonaukowe określenie biegunki, z łac. sedere, tj. siedzieć. [przypis edytorski]
91. łokciowy (daw.) — długi. [przypis edytorski]
92. ekspensować (daw.) — wydawać. [przypis edytorski]
93. dalipan — dalibóg (zwrot oznaczający: słowo daję, na pewno). [przypis edytorski]
94. in pleno (łac.) — w pełnym składzie. [przypis edytorski]
95. gościniec (daw.) — prezent, zwł. przywieziony z podróży. [przypis edytorski]
96. pro tempore (łac.) — tymczasowo. [przypis edytorski]
97. forbot (daw.) — frędzel. [przypis edytorski]
98. skrypta (daw.) — pisma. [przypis edytorski]
99. mantelzak — worek troczony z tyłu siodła, zwykle służący do przewożenia płaszcza. [przypis edytorski]
100. vale (łac.) — żegnaj. [przypis edytorski]
101. lektor — tu: czytelnik. [przypis edytorski]
102. sztylpy — wysokie, skórzane buty do jazdy konnej. [przypis edytorski]
103. przysuć (daw.) — przysypać. [przypis edytorski]
104. febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]
105. by (daw.) — tu: jak. [przypis edytorski]
106. westa (daw.) — kamizelka. [przypis edytorski]
107. kolet — obcisły, skórzany kaftan męski. [przypis edytorski]
108. marsowy (daw.) — groźny, wojowniczy. [przypis edytorski]
109. na stronę — na bok. [przypis edytorski]
110. kapciuch (daw.) — woreczek, w którym trzymany jest tytoń. [przypis edytorski]
111. szarawary — rodzaj szerokich, bufiastych spodni. [przypis edytorski]
112. kirasjer — żołnierz ciężkiej jazdy. [przypis edytorski]
113. copf — z niem. Zopf, tj. warkocz. [przypis edytorski]
114. kurancik — tu: piosenka bądź aria. [przypis edytorski]
115. przeperswadować — wytłumaczyć. [przypis edytorski]
116. fryc — tu: nowicjusz. [przypis edytorski]
117. comber — pieczeń z kością. [przypis edytorski]
118. mosanie (daw., pot.) — mości panie. [przypis edytorski]
119. Demostenes (384–322 p.n.e.) — mówca i polityk grecki, przeciwnik dominacji dynastii macedońskiej. [przypis edytorski]
120. optima forma (łac.) — najlepsza forma. [przypis edytorski]
121. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
122. na kuraż (daw.) — dla odwagi. [przypis edytorski]
123. Hektor — bohater Iliady Homera, syn Priama i Hekaby, króla Troi, brat Parysa i Helena, najdzielniejszy obrońca Troi. [przypis edytorski]
124. kruż — dzban. [przypis edytorski]
125. facjenda (daw., z łac.) — interes. [przypis edytorski]
126. postylla (daw.) — zbiór kazań (z łac. zwrotu nawiązującego do czytania z Pisma św. post illa verba, tj. po tych słowach). [przypis edytorski]
127. Adamów (daw.) — Adamowy, Adama. [przypis edytorski]
128. spektator (z łac.) — widz. [przypis edytorski]
129. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
130. zbór — tu: zgromadzenie. [przypis edytorski]
131. coram populo (łac.) — w obliczu ludu. [przypis edytorski]
132. praw (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]
133. Lectori [...] Salutem (łac.) — pozdowienia dla czytelnika. [przypis edytorski]
134. privatim (łac.) — prywatnie. [przypis edytorski]
135. ad rem (łac.) — do rzeczy. [przypis edytorski]
136. quid episcopus sit (łac.) — kim byłby biskup? [przypis edytorski]
137. secundum ordinem (łac.) — w dalszej kolejności. [przypis edytorski]
138. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
139. manichejczyk — zwolennik manicheizmu, gnostyckiej doktryny popularne w III w. n.e., której wyznawcą był przez pewnien czas św. Augustyn. [przypis edytorski]
140. kacerz (z niem.) — heretyk. [przypis edytorski]
141. argumentum — tu: streszczenie. [przypis edytorski]
142. strofować — udzielać nagany. [przypis edytorski]
143. alteracja (daw.) — niepokój, wzburzenie. [przypis edytorski]
144. afekt (daw.) — uczucie. [przypis edytorski]
145. podagra — choroba pociągająca za sobą bóle stawów, zwł. wielkiego palca u nogi. [przypis edytorski]
146. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]
147. cząty (daw.) — czerwony złoty. [przypis edytorski]
148. et cetera a. et caetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]
149. antenat — przodek. [przypis edytorski]
150. skrybent — tu: sekretarz. [przypis edytorski]
151. kondycja (daw.) — stan. [przypis edytorski]
152. statek — tu: stabilność. [przypis edytorski]
153. trawić (daw.) — zużywać. [przypis edytorski]
154. rejterada — odwrót, ucieczka. [przypis edytorski]
155. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
156. burgund — wino z Burgundii. [przypis edytorski]
157. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
158. skrybent — tu: sekretarz. [przypis edytorski]
159. socjusz (z łac.) — towarzysz. [przypis edytorski]
160. ad patres (łac.) — do ojców. [przypis edytorski]
161. en bloc (fr.) — w całości. [przypis edytorski]
162. in persona (łac.) — osobiście. [przypis edytorski]
163. antecessor (łac.) — poprzednik. [przypis edytorski]
164. cherlak (daw.) — słabeusz. [przypis edytorski]
165. umizgi — zaloty. [przypis edytorski]
166. fiat (łac.) — niech się stanie. [przypis edytorski]
167. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
168. ukontentować — zadowolić. [przypis edytorski]
169. przystojny (daw.) — tu: odpowiedni. [przypis edytorski]
170. akcydens — tu: dodatkowa premia. [przypis edytorski]
171. miarkować (daw.) — orientować się. [przypis edytorski]
172. regestr — rejestr, spis. [przypis edytorski]
173. pachciarski (daw.) — dotyczący dzierżawców. [przypis edytorski]
174. myto — tu ogólnie: opłata. [przypis edytorski]
175. felczer — osoba wykonująca proste zabiegu medyczne. [przypis edytorski]
176. responsować (z łac.) — odpowiadać na. [przypis edytorski]
177. praszczur — przodek. [przypis edytorski]
178. lustr (daw.) — blask. [przypis edytorski]
179. skrupić się (daw.) — (o karze, przekrości itp.) spaść na kogoś, skupić się na kimś. [przypis edytorski]
180. obrok — tu: wyżywienie. [przypis edytorski]
181. afekt (daw.) — uczucie. [przypis edytorski]
182. fryc (pogardl.) — Niemiec. [przypis edytorski]
183. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
184. żabot — ozdoba ze zmarszczonego materiału, umieszczana zwykle na froncie koszuli. [przypis edytorski]
185. forbot (daw.) — frędzel. [przypis edytorski]
186. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
187. maślacz — rodzaj słodkiego wina węgierskiego. [przypis edytorski]
188. trafunek (daw.) — traf, przypadek. [przypis edytorski]
189. tercjarka — członkini stowarzyszenia świeckich powiązanego z jednym z katolickich zakonów. [przypis edytorski]
190. zrejterować — uciec. [przypis edytorski]
191. ratafia — nalewka owocowa na spirytusie. [przypis edytorski]
192. zyz — zezowaty. [przypis edytorski]
193. kuternoga — kulawy. [przypis edytorski]
194. dyszkant — wysoki i piskliwy głos. [przypis edytorski]
195. postylla (daw.) — zbiór kazań (z łac. zwrotu nawiązującego do czytania z Pisma św. post illa verba, tj. po tych słowach). [przypis edytorski]
196. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]
197. Hekate (mit. rzym.) — bogini czarów; tu przen.: wiedźma. [przypis edytorski]
198. podwójną kredą — prawdop.: zawyżając ceny. [przypis edytorski]
199. ekspens (z łac.) — wydatek. [przypis edytorski]
200. tynf (daw.) — drobna moneta polska. [przypis edytorski]
201. prospekt (daw.) — widok. [przypis edytorski]
202. westa (daw.) — kamizelka. [przypis edytorski]
203. delia (daw.) — wierzchnie okrycie męskie, podbite futrem. [przypis edytorski]
204. cum krzakis, boris — z krzakami i borami (makaronizm). [przypis edytorski]
205. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
206. traktament (daw.) — poczęstunek. [przypis edytorski]
207. kolatorstwo — status spadkobiercy fundatora kościoła, dający wpływ na obsadę stanowisk. [przypis edytorski]
208. kopa — 60 sztuk. [przypis edytorski]
209. deliberować (daw.) — rozważać. [przypis edytorski]
210. zoil — surowy, złośliwy krytyk. [przypis edytorski]
211. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
212. zmiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]
213. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
214. suplikacja — prośba, błaganie. [przypis edytorski]
215. kuna — żelazna obręcz na głowę lub rękę skazanego, przypinanego nią do słupa. [przypis edytorski]
216. primo (łac.) — po pierwsze. [przypis edytorski]
217. kapłon — wykastrowany kogut. [przypis edytorski]
218. pro secundo (łac.) — po drugie. [przypis edytorski]
219. tertio (łac.) — po trzecie. [przypis edytorski]
220. pro quarto (łac.) — po czwarte. [przypis edytorski]
221. pro quinto (łac.) — po piąte. [przypis edytorski]
222. pro sexto (łac.) — po szóste. [przypis edytorski]
223. kuna — żelazna obręcz na głowę lub rękę skazanego, przypinanego nią do słupa. [przypis edytorski]
224. igrać — bawić się. [przypis edytorski]
225. półdrabek (daw., gw.) — belka w drabinie, podtrzymująca szczeble. [przypis edytorski]
226. kańczug — rzemienny bicz na krótkim trzonku. [przypis edytorski]
227. kłonica — element konstrukcyjny wozu drabiniastego. [przypis edytorski]
228. ożóg — pogrzebacz. [przypis edytorski]
229. pludry (daw.) — rodzaj krótkich spodni. [przypis edytorski]
230. ożóg — pogrzebacz. [przypis edytorski]
231. turzyca — tu: sierść. [przypis edytorski]
232. kozera (daw.) — kolor atutowy w grach karcianych. [przypis edytorski]
233. tuz (daw.) — as w talii kart. [przypis edytorski]
234. paradyz — najwyższa galeria w teatrze. [przypis edytorski]
235. mizdrzyć się (pot.) — przymilać się do kogoś, zwł. w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]
236. kaleta (daw.) — skórzany woreczek na pieniądze, mocowany do pasa. [przypis edytorski]
237. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
238. apolog — dziś popr.: apologia. [przypis edytorski]
239. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]
240. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]
241. czerstwy (daw.) — zdrowy, silny. [przypis edytorski]
242. roztrucharz (daw.) — handlarz końmi. [przypis edytorski]
243. balwierz (daw.) — fryzjer a. cyrulik. [przypis edytorski]
244. szambelan — wysoki urzędnik dworski. [przypis edytorski]
245. polihistor — człowiek wszechstronnie wykształcony. [przypis edytorski]
246. kiep (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]
247. kostera — gracz w kości, hazardzista. [przypis edytorski]
248. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
249. Filon — konwencjonalne imię pasterza z sielanki. [przypis edytorski]
250. huzar — kawalerzysta z lekkiej jazdy. [przypis edytorski]
251. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
252. zapał — tu: zapalnik. [przypis edytorski]
253. kurek — element zamka broni palnej, odpowiedzialny za odpalenie naboju. [przypis edytorski]
254. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
255. ad patres (łac.) — do ojców. [przypis edytorski]
256. rejent (daw.) — notariusz. [przypis edytorski]
257. beneficjum — tu: stanowisko przynoszące zyski. [przypis edytorski]
258. gałka — głos (od ówczesnej metody głosowania tajnego z pomocą białych i czarnych gałek). [przypis edytorski]
259. pro publico bono (łac.) — dla dobra publicznego. [przypis edytorski]
260. Horacy — właśc. Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.), poeta rzymski, znany głównie jako autor czterech ksiąg pieśni. [przypis edytorski]
261. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
262. biret — sztywna czapka bez daszka, stosowana obecnie przez uczonych i prawników w sytuacjach oficjalnych. [przypis edytorski]
263. wielki wezyr — naczelny dowódca armii tureckiej. [przypis edytorski]
264. odaliska — niewolnica w haremie sułtana. [przypis edytorski]
265. Diogenes z Synopy ok. (413–323 p.n.e) — filozof grecki, przedstawiciel cynizmu. [przypis edytorski]
266. Böhme, Jakub (1575–1624) — mistyk i filozof religii, jego najważniejsze dzieło to Aurora. [przypis edytorski]
267. arystotelski — tu: mądry jak Arystoteles. [przypis edytorski]
268. Ezop — legendarny grecki autor bajek zwierzęcych. [przypis edytorski]
269. Endymion (mit. gr.) — syn bogini Selene, słynny z pięknego wyglądu. [przypis edytorski]
270. Helena — bohaterka Iliady Homera. najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty. Z jej powodu toczyła się wojna trojańska. Została porwana przez Parysa, który rozsądził między Herą, Ateną i Afrodytą na korzyść tej ostatniej, ogłaszając ją najpiękniejszą z bogiń. Ręka Heleny miała być jego nagrodą. [przypis edytorski]
271. Salomon (bibl.) — syn Dawida, słynny z mądrości król Izraela. [przypis edytorski]
272. Job a. Hiob (bibl.) — człowiek doświadczony przez Boga nieszczęściami w celu wypróbowania jego wiary, główny bohater Księgi Hioba. [przypis edytorski]
273. Sachs, Hans (1494–1576) — niemiecki poeta z Norymbergi, syn rzemieślnika, zwolennik reformacji. [przypis edytorski]
274. Marek Aureliusz (121–180) — cesarz rzymski, filozof, zwolennik stoicyzmu. [przypis edytorski]
275. Samson (bibl.) — siłacz i wojownik izraelski, walczący z Filistynami, usidlony przez kochankę Dalilę. [przypis edytorski]
276. Don Kiszot a. Don Kichote — błędny rycerz, bohater powieści Miguela de Cervantesa. [przypis edytorski]
277. Kartusz — niejasne. [przypis edytorski]
278. Hannibal Barkas (247–183 p.n.e) — kartagiński dowódca wojskowy, wsławiony serią ostatecznie przegranych wojen z Rzymem. [przypis edytorski]
279. nolens volens (łac.) — chcąc niechcąc. [przypis edytorski]
280. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
281. Kserkses (ok. 517–465 p.n.e) — władca Persji, wsławiony dwoma nieudanymi kampaniami przeciw Grecji. [przypis edytorski]
282. Putyfar (bibl.) — Egipcjanin, który kupił Józefa jako niewolnika. [przypis edytorski]
283. de Chantal (1572–1641) — zakonnica francuska, jedna z założycielek zakonu wizytek. [przypis edytorski]
284. Matuzal — właśc. Matuzalem, postać biblijna sławna z długiego życia. [przypis edytorski]
285. Kalwin, Jan (1509–1564) — teolog szwajcarski, twórca jednej z ważniejszych gałęzi protestantyzmu (zwanej kalwinizmem lub ewangelizmem reformowanym). [przypis edytorski]
286. Erazm z Rotterdamu — własc. Gerrit Gerritszoon, zm. 1536, filozof, filolog i pedagog, jeden z czołowych przedstawicieli renesansowego humanizmu. [przypis edytorski]
287. junkier — pruski właściciel ziemski. [przypis edytorski]
288. Albertus Magnus — Albert Wielki, zm. 1280, dominikanin, teolog i filozof scholastyczny. [przypis edytorski]
289. Hipokrates z Kos (ok. 460–ok. 370 p.n.e.) — lekarz grecki, jeden z pionierów medycyny naukowej. [przypis edytorski]
290. Cagliostro — właśc. Giuseppe Balsamo (1743–1795) włoski awanturnik, alchemik i okultysta. [przypis edytorski]
291. Galen — właśc. Claudius Galenus (ok. 130–200 n.e.), rzymski lekarz greckiego pochodzenia, postać ważna dla rozwoju naukowej medycyny. [przypis edytorski]
292. Nostradamus (1503–1566) — fr. lekarz, matematyk i astrolog, najbardziej znany jednak jako autor wierszowanych proroctw. [przypis edytorski]
293. Swedenborg (1688–1772) — szwedzki naukowiec i mistyk mający wizje Sądu Ostatecznego. [przypis edytorski]
294. Faust — postać literacka, naukowiec sprzedający diabłu duszę w zamian za wiedzę, bohater tytułowy dramatu J. W. Goethego. [przypis edytorski]
295. Orfeusz (mit. gr.) — śpiewak i poeta, który odważył się zejść do Hadesu, próbując uratować swą żonę, Eurydykę. [przypis edytorski]
296. Tacyt (ok. 55–120) — najwybitniejszy historyk rzymski, jego główne dzieła to Dzieje i Roczniki. [przypis edytorski]
297. Molier — właśc. Jean Baptiste Poquelin (1622–1673), aktor i najwybitniejszy komediopisarz francuski. [przypis edytorski]
298. Apelles (ok. 370–ok. 300 p.n.e) — najsłynniejszy malarz starożytnej Grecji, nadworny portecista Filipa Macedońskiego i Aleksandra Wielkiego. [przypis edytorski]
299. Fidiasz (ok. 490–ok. 430 p.n.e.) — rzeźbiarz grecki. [przypis edytorski]
300. Olimp — góra w Grecji, tradycyjnie uważana za siedzibę bogów. [przypis edytorski]
301. Tamerlanus — właśc. Timur Chromy (1336–1405), wódz mongolski, twórca imperium i założyciel dynastii Timurydów. [przypis edytorski]
302. kusztyk (daw.) — kulawy. [przypis edytorski]
303. Penelopa — opisywana w Odeysei Homera żona Odyseusza, znana z wierności. [przypis edytorski]
304. Dido — Dydona, założycielka i pierwsza królowa Kartaginy wg Eneidy Wergiliusza. [przypis edytorski]
305. Ksantypa — legendarna żona Sokratesa, której przypisywano złośliwość i brzydotę. [przypis edytorski]
306. Demokryt z Abdery (ok. 460 p.n.e.–ok. 370 p.n.e.) — filozof grecki, jako pierwszy wprowadził hipotezę istnienia atomów. [przypis edytorski]
307. Tymon — prawdop. bohater sztuki Williama Shakespeare’a Tymon Ateńczyk, który był jednak mizantropem, nie hipochondrykiem. [przypis edytorski]
308. Pilatus — Piłat. [przypis edytorski]
309. Symon — Szymon Mag, wg Dziejów Apostolskich usiłował kupić dar udzielania Ducha św., od czego pochodzi współczesne pojęcie symonii (kupczenia godnościami kościelnymi). [przypis edytorski]
310. Rosynant — koń Don Kichota. [przypis edytorski]
311. Bucefał — koń Aleksandra Wielkiego. [przypis edytorski]
312. Abul-Abassa — słoń podarowany Karolowi Wielkiemu przez kalifa Harun-al Raszida. [przypis edytorski]
313. Osieł Baalamów (bibl.) — oślica Balaama przemówiła do swego właściciela, by nakłonić go do spełnienia woli Bożej. [przypis edytorski]
314. Bayarda koń — Bayard był legendarnym koniem, zmieniającym rozmiar, gdy przyszło mu dźwigać więcej jeźdźców. [przypis edytorski]
315. summa summarum (łac.) — uwzględniając wszystko razem. [przypis edytorski]
316. febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]
317. artis lege a. częściej lege artis (łac.) — zgodnie z regułami sztuki. [przypis edytorski]