Dnia 15 lutego 1793
...Kochana Siostrzenico, jakże mało mogą ludzie na tym świecie! Jakież okropności dzieją się wszędzie! Francja jakże nieszczęśliwa! I Polsce Bóg przez straszne próby przechodzić każe, możeć i do wyjścia z nich dopomoże!
*
Przestać trzeba na tych wyjątkach; są jeszcze niektóre listy, które by całkiem umieścić należało, bo w nich widać, jak rzeczy publiczne mocno ją zajmowały i jak do końca niemal życia karmiła się wyniesienia nadzieją. Dla uzyskania pewnych w tej mierze, a niemogących jej szkodzić wiadomości utworzyła sobie klucz, a niby wypytując się o dobra swoje, badała innych doniesień. Jest dowcip w utworzeniu tego klucza, i tak np. ministrowie byli komisarzami, sejm przezwała sądem gminy, marszałka wójtem, wojnę gradem, pokój pomyślną porą itp. Ojczyzna i jej dobro wielce ją zawsze obchodziły. Prócz wspólnych wszystkim Polkom, miała do tego przywiązania szczególne powody. Na sejmie 1776 roku naród polski, szanujący nie tylko prawych królów swoich, ale i tych nawet, którzy mu królować przestaną, wyznaczył pewne dochody dla synów Augusta III, a żonę królewica Karola księżną polską uznał. W tomie ósmym „Praw i konstytucji Królestwa Polskiego i W. Ks. Litewskiego” na karcie 897 taki względem tego czytać można artykuł:
Upewnienie prawa dożywocia
Dla Najjaśniejszej Franciszki z Krasińskich N. Karola, Królewica Polskiego, Księcia Saskiego, Małżonki
Gdyśmy dla NN. Królewiców Polskich, Książąt Saskich, sumę roczną, ze skarbu obojga narodów w konstytucji wyrażoną, wyznaczyli, z której równa część dla NN. Królewiców Polskich Książąt Saskich przypada, za czym na połowie tegoż N. Królewica Polskiego, Księcia Saskiego, dla Najjaśniejszej Franciszki, z domu starożytnego Krasińskich, Małżonki Jego, dożywocie aż do zgonu życia onej rozciągamy, i że w przypadku zejścia z tego świata N. Karola, Królewica Polskiego, Księcia Saskiego, połowę sumy dla Małżonki Jego skarby obojga narodów wypłacać będą powinny, warujemy388 i postanawiamy.
*
Królewicowa nie doczekała późnego wieku, nie doczekała nawet jedynaczki swojej zamężcia; po dwuletnim cierpieniu umarła w roku 1796 na jedną z najokropniejszych chorób w świecie, na raka w piersi. Oto jest list przyjaciółki jej od serca, Moszyńskiej, do Anieli z Świdzińskich Szymanowskiej, opisujący zgon i chorobę jej znakomitej ciotki.
Dnia 8 czerwca 1796, w Dreźnie
Wypełniam rozkazy Jwwcpani Dobrodziejki, ale nie z małym dla siebie żalem; gdyż jej strata jest także moją i nigdy dosyć w życiu moim nieodżałowaną. Choroba N. Królewicowej od dwóch lat przeszło się zaczęła; w piersi jednej okazały się guz i twardość; jedni to nazywali rakiem, drudzy twierdzili, że to tylko twardość. Operacją czyniła w tej piersi lat temu dwa: po niej dosyć była zdrową, ale to krótko trwało; znowu się guzy pokazały i po tej stronie wielkie w całej ręce boleści; cierpiała ta Pani cierpliwie, ale niezmiernie; kuracją zaczęła i przez dwanaście niedziel nikogo prócz domowych i mnie nie widziała. Doktorowie raz powiadali, że lepiej, drugi raz, że gorzej; nareszcie gorączka codzienna przyszła, z nią zniszczenie... Dysponowała się na śmierć świętobliwie i z wszelką przytomnością: skonała 30 kwietnia w nocy. Pierś się otworzyła kilku niedzielami przed śmiercią. Eksenterowano389 ją i znaleziono tysiączne, jak mówią, przyczyny do śmierci; ja już tego i słuchać nie mogę, bom najlepiej widziała, że innej nad tę pierś nie było... Ale cóż czynić? Ta szkoda nieodżałowana już się stała! Ja na to ledwo żyję i wspomnieć sobie tej Pani bez wielkiego żalu nie mogę. Królewica dotąd nie widziałam; raz mówią, że zdrowszy, drugi raz, że i on niedługo pożyje. Czemu wierzyć, nie wiem! Księżniczkę Marię widuję, kocham ją jak moje życie, ale wszędzie na tym miłym świecie są przeszkody, a więc ja tylko co dzień raz bywam u niej. Jest nieoszacowana, charakter ma wielki. Królewicowa umierając oddała ją szczególnej protekcji królewnej Elżbiety, siostry królewica. Jakoż ta królewna bardzo ją kocha: jest to pani wielkich przymiotów, szczerze żałowała królewicowej i niezmiernie przywiązana do brata... Dopraszając się, abyś mnie Jwwcpani Dobrodziejka przechowała w łasce swojej, zostaję z prawdziwym szacunkiem
Jwwcpani Dobrodziejki najniższą sługą
L. Moszyńska.
Szczególnym prawdziwie zdarzeniem i jakby w dowód oczywisty, ile się przywiązał do żony, królewic, od jej śmierci mocno chory, umarł po niej w kilka miesięcy. Została bez matki i ojca nieszczęśliwa księżniczka Maria390! Bóg wziął ją w opiekę, bo tak zwykł zawsze z sierotami czynić. Ledwie rok od śmierci rodziców upłynął, kiedy goszczący w Dreźnie książę sabaudzki, Karol de Carignan, upodobał ją sobie i pojął za żonę. Ta pani żyje dotąd; weszła w powtórne śluby i zowią ją dzisiaj księżną Monléard. Z dwojga dzieci, które pierwszemu mężowi powiła, córka Maria Elżbieta Franciszka zaślubiła sobie 1820 r. brata cesarza austriackiego, arcyksięcia Rajnera, wicekróla lombardzko-weneckiego; syn zaś Karol Emanuel panuje na tronie sardyńskim. Świdzińska używając przez całe swe życie najczystszego domowego szczęścia i pokoju, sześć córek, z których cztery dotąd żyją, i dwóch synów zostawiła; z tych już dziś do sześciudziesiąt wnuków i prawnuków powstało. Z tych, jako z prawdziwych dzieci swoich, ojczyzna korzysta i korzystać będzie: jedni krew za nią przelewali, drudzy światłem ją bogacą, młodzi rosną na jej posługi i chwałę, a płeć żeńska cnót domowych wzory daje.
Przypisy:
1. Jmć (daw.) — skrót od „jegomość”. [przypis edytorski]
2. manifest — dokument wyrażający czyjeś poglądy i postulaty. [przypis edytorski]
3. uniwersał (daw.) — akt prawny ogłaszany przez króla. [przypis edytorski]
4. paszkwil — utwór wyśmiewający i zniesławiający kogoś. [przypis edytorski]
5. biała głowa (daw.) — kobieta (częściej zapisywane łącznie). [przypis edytorski]
6. sekstern — tu: zeszyt (ogólnie: sześciokrotnie złożony arkusz papieru). [przypis edytorski]
7. tycze — dziś popr.: tyczy, dotyczy. [przypis edytorski]
8. ramota — pisanina bez większej wartości literackiej. [przypis edytorski]
9. nieszpory — katolickie śpiewane nabożeństwo wieczorne, odprawiane w dni świąteczne. [przypis edytorski]
10. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
11. chełpić się (daw.) — przechwalać się. [przypis edytorski]
12. płeć (daw.) — tu: karnacja. [przypis edytorski]
13. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
14. stan — talia. [przypis edytorski]
15. rada (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]
16. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
17. dom — tu: ród. [przypis edytorski]
18. antenat — przodek. [przypis edytorski]
19. starownie — dziś popr.: starannie. [przypis edytorski]
20. de Sevigné, Marie (1626–1696) — francuska arystokratka, w historii literatury znana jako autorka listów do córki. [przypis edytorski]
21. Motteville, Langlois de (1621–1689) — autor wydanych w r. 1723 Pamiętników do dziejów Anny Austriaczki (matki Ludwika XIV). [przypis edytorski]
22. papiloty — kawałki papieru stosowane do zakręcania loków. [przypis edytorski]
23. wystawiać (daw.) — przedstawiać, wyobrażać. [przypis edytorski]
24. Bolesław Wstydliwy (1226–1279) — książę krakowski i sandomierski, ostatni z małopolskiej linii Piastów. [przypis edytorski]
25. familia (z łac.) — rodzina. [przypis edytorski]
26. Jan Olbracht (1459–1501) — syn Kazimierza Jagiellończyka, król Polski od 1492. [przypis edytorski]
27. bawialna sala (daw.) — bawialnia, tj. pokój do przyjmowania gości. [przypis edytorski]
28. drużba — tu: imienniczka. [przypis edytorski]
29. Zygmunt II August (1520–1572) — król Polski od 1548. [przypis edytorski]
30. od niego — dziś: przez niego. [przypis edytorski]
31. synowiec (daw.) — syn brata. [przypis edytorski]
32. Krasiński, Jan (1550–1612) — wychowanek woskiego uniwersytetu w Bolonii (łac. Bononia), wydał tam w r. 1574 geograficzno-polityczny opis Polski pt. „Polonia”. Drukiem wyszły także jego mowa o elekcji Henryka Walezego i elegia na śmierć Zygmunta Augusta. [przypis edytorski]
33. Batory, Stefan (1533–1586) — właśc. Istvan Bathory, książę Siedmiogrodu, od 1571 król Polski, a od 1576 wielki książę litewski; poślubił Annę Jagiellonkę, córkę Zygmunta I Starego, ostatnią przedstawicielkę Piastów na polskim tronie. Jeden z najwybitniejszych polskich królów elekcyjnych. [przypis edytorski]
34. Henryk Walezy (1551–1589) — pierwszy elekcyjny król Polski (1573–1575), następnie król Francji. [przypis edytorski]
35. towarzysz usarski — żołnierz z chorągwi husarii. [przypis edytorski]
36. zagon (daw.) — oddział wojska operujący na obcym terytorium. [przypis edytorski]
37. kurant — umieszczony w zegarze mechanizm grający melodię. [przypis edytorski]
38. Krasiński, Jan Bonawentura (zm. 1717) — wojewoda płocki, inicjator budowy barokowego Pałacu Krasińskich; w r. 1765 ówcześni właściciele, Michał i Adam Krasińscy, sprzedali go państwu. Nosił on odtąd nazwę Pałacu Rzeczypospolitej i mieścił różne urzędy. Po wojennych zniszczeniach pałac został odbudowany i przeznacozny na siedzibę zbiorów specjalnych Biblioteki Narodowej. [przypis edytorski]
39. przejść (daw.) — przekroczyć, wyprzedzić. [przypis edytorski]
40. kondycja — tu: stan, pochodzenie. [przypis edytorski]
41. stan (daw.) — talia. [przypis edytorski]
42. dégagé (fr. ) — sunąc jedną nogę za drugą. [przypis edytorski]
43. dezabilka (daw.) — swobodny strój poranny. [przypis edytorski]
44. patynki a. patenki (daw.) — pantofle, kapcie. [przypis edytorski]
45. cała nasza publika — sens: całe nasze życie publiczne. [przypis edytorski]
46. menuet — dawny taniec francuski z figurami, wprowadzony w połowie XVII w. na dwór Ludwika XVI, nadal modny w w. XVIII. [przypis edytorski]
47. bawiemy — dziś popr. forma 3 os.lm: bawimy. [przypis edytorski]
48. rogówka (daw.) — wkładana pod suknię i usztywniająca ją spódnica rozpięta szeroko na trzech obręczach zrobionych z rogowej substancji pochodzącej z podniebienia wieloryba. [przypis edytorski]
49. A i dworu naszego... — opisywany zamek został zburzony przez Joachima Tarnowskiego. [przypis edytorski]
50. przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
51. czynszowi — drobna szlachta, gospodarująca na nie swojej ziemi i płacąca w zamian czynsz. [przypis edytorski]
52. okoliczna szlachta — drobna szlachta, żyjąca w okolicach, tj. w zaściankach. [przypis edytorski]
53. foremny — dobrze, proporcjonalnie zbudowany. [przypis edytorski]
54. promocja — tu: poparcie, protekcja. [przypis edytorski]
55. masztalerz — służący nadzorujący stajennych i konie. [przypis edytorski]
56. komisarz — administrator dóbr. [przypis edytorski]
57. rękodajny — dworzanin wyznaczony do asystowania pani domu i prowadzenia jej za rękę, gdy gdzieś szła. [przypis autorski]
58. szatny — służący zajmujący się ubraniami. [przypis edytorski]
59. niepodobieństwo (daw.) — coś nieprawdopodobnego a. niemożliwego. [przypis edytorski]
60. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
61. suty — obfity. [przypis edytorski]
62. zasługa (daw.) — zapłata za służbę. [przypis edytorski]
63. barwa — liberia, tj. oficjalny strój służącego. [przypis edytorski]
64. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
65. jurysdykcja — tu: władza. [przypis edytorski]
66. liberia prostej kondycji — służba niemająca szlacheckiego pochodzenia. [przypis edytorski]
67. plagi — chłosta, ogólnie: kara. [przypis edytorski]
68. przystoi (daw.) — należy, wypada. [przypis edytorski]
69. hajduk — służący ubrany w strój węgierski. [przypis edytorski]
70. mantynowy (daw.) — jedwabny. [przypis edytorski]
71. dyrektor (daw.) — tu: nauczyciel domowy. [przypis edytorski]
72. wokabuły (daw.) — słówka. [przypis edytorski]
73. nomenklator (daw.) — rodzaj słownika rzeczowego. [przypis edytorski]
74. Malherbe, François (1555–1628) — poeta francuskiego klasycyzmu. [przypis edytorski]
75. klawicymbał — instrument klawiszowy, poprzednik fortepianu. [przypis edytorski]
76. metr — z fr. maître: mistrz, nauczyciel. [przypis edytorski]
77. podwłośnik — kaftan chroniący odzież przy czesaniu lub pudrowaniu. [przypis edytorski]
78. osobliwie (daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
79. gotowalnia (daw.) — toaletka, czasem też: pomieszczenie do ubierania się. [przypis edytorski]
80. sztuczny (daw.) — wyrafinowany. [przypis edytorski]
81. pukiel (daw.) — lok. [przypis edytorski]
82. funt — dawna jednostka wagi. [przypis edytorski]
83. przysłowiów — dziś popr. forma B.lm: przysłów. [przypis edytorski]
84. Magasin des enfants (fr.) — magazyn dla dzieci. [przypis edytorski]
85. Beaumont, Jeanne-Marie Le Prince de (1711–1780) — francuska autorka umoralniających powieści i opowiadań dla dzieci i młodzieży. [przypis edytorski]
86. elewka (daw.) — uczennica. [przypis edytorski]
87. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
88. pająk — rodzaj ozdobnego, rozgałęzionego świecznika. [przypis edytorski]
89. widny (daw.) — tu: jasny. [przypis edytorski]
90. siatka z pokrzywki — siatka z cieniutkich nici. [przypis edytorski]
91. August III Sas (1696–1763) — król Polski od 1733, elektor saski. [przypis edytorski]
92. August II Mocny (1670–1733) — król Polski w latach 1697–1706 i 1709–1733, elektor Saksonii od 1694. [przypis edytorski]
93. Leszczyński, Stanisław (1677–1766) — król Polski w latach 1705–1709 i 1733–1736, walczył o władzę z przedstawicielami dynastii saskiej, pod koniec życia książę Baru i Lotaryngii (od 1738). [przypis edytorski]
94. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
95. egzekwie — nabożeństwo odprawiane przy trumnie zmarłego. [przypis edytorski]
96. Brühl, Henryk (1700–1763) — pierwszy minister i faworyt króla Augusta III. [przypis edytorski]
97. kurfirszt (z niem.) — kurfirst, elektor. [przypis edytorski]
98. Konarski, Stanisław (1700–1773) — należał do zakonu pijarów; publicysta, poeta, reformator szkolnictwa, założyciel Collegium Nobilium. [przypis edytorski]
99. Poniatowski, Stanisław August (1732–1798) — ostatni król Polski w latach 1764–1795. [przypis edytorski]
100. fawor (z łac.) — łaska. [przypis edytorski]
101. pospolitować się — spoufalać się z ludźmi niżej urodzonymi. [przypis edytorski]
102. nie wytrzymawszy procesu kryminalnego i sądu — nie będąc sądzonym. [przypis edytorski]
103. inwestytura (z łac.) — uroczyste przejęcie władzy. [przypis edytorski]
104. widoki — tu: plany. [przypis edytorski]
105. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
106. mitra — tu: korona książęca. [przypis edytorski]
107. La Journée du chrétien (fr.) — Dzień chrześcijanina. [przypis edytorski]
108. sukces — powodzenie. [przypis edytorski]
109. wystawić (daw.) — wyobrazić, przedstawić. [przypis edytorski]
110. trefniś (daw.) — żartowniś. [przypis edytorski]
111. rej wodzić (daw.) — przewodzić. [przypis edytorski]
112. kredencerz — służący zajmujący się zastawą i podawaniem do stołu. [przypis edytorski]
113. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
114. czerwony złoty — złoty dukat. [przypis edytorski]
115. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
116. Chocim — mowa o bitwie stoczonej w dniach 2 września–9 października 1621 między wojskami polskimi pod dowództwem Chodkiewicza a tureckimi pod dowództwem Osmana II. [przypis edytorski]
117. Chodkiewicz, Jan Karol (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605. [przypis edytorski]
118. kasztelania — urząd kasztelana. [przypis edytorski]
119. fertyczny (daw.) — zwinny, ruchliwy. [przypis edytorski]
120. motek splątanego jedwabiu — rozplątanie go miało stanowić symbol wymaganej w małżeństwie cierpliwości. [przypis edytorski]
121. zwijadełko — kołowrotek do zwijania nici. [przypis edytorski]
122. liberia — tu: służba. [przypis edytorski]
123. afekt (z łac.) — uczucie. [przypis edytorski]
124. Półkozic — herb Świdzińskich. [przypis autorski]
125. konsolacja (z łac.) — pociecha. [przypis edytorski]
126. pakta karłowieckie — pokój zawarty 26 stycznia 1699 między Ligą Świętą, w której skład wchodizła m. in. Polska, a Imperium Osmańskim; Rzeczpospolita odzyskałą wówczas Podole wraz z Kamieńcem Podolskim. [przypis edytorski]
127. sepet — skrzynka zaopatrzona w szuflady. [przypis edytorski]
128. wyprawna panna — osoba zajmująca się wyprawą ślubną. [przypis edytorski]
129. ochędożyć — tu: odnowić, wyczyścić. [przypis edytorski]
130. celniejszy (daw.) — główniejszy, ważniejszy. [przypis edytorski]
131. postanowienie — tu: małżeństwo. [przypis edytorski]
132. blondynowa salopka — okrycie z cienkiej jedwabnej koronki. [przypis edytorski]
133. rząd — uprząż końska. [przypis edytorski]
134. przekonać — tu: pokonać, ujarzmić. [przypis edytorski]
135. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
136. dezabilka linowa z falbanami w robotki — batystowy strój poranny z haftowanymi falbankami. [przypis edytorski]
137. rańtuch (daw.) — chusta lub szal. [przypis edytorski]
138. izabelowy — barwy bladoszarej. [przypis edytorski]
139. wyprawa — rzeczy dane pannie młodej w posagu. [przypis edytorski]
140. sycowy — wykonany z prostej tkaniny bawełnianej. [przypis edytorski]
141. kartonowy — tu: perkalowy. [przypis edytorski]
142. linowy (daw.) — batystowy. [przypis edytorski]
143. wydać (daw.) — tu: wykonać. [przypis edytorski]
144. inwestytura — ceremonia przejęcia władzy. [przypis edytorski]
145. pociot (daw.) — mąż ciotki. [przypis edytorski]
146. diariusz — dziennik; tu: opis. [przypis edytorski]
147. cukry (daw.) — słodycze. [przypis edytorski]
148. przez połowę (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]
149. piernat — pikowany materac wypełniony pierzem. [przypis edytorski]
150. atencja (daw.) — uszanowanie. [przypis edytorski]
151. konkurencja (daw.) — kontury, zaloty. [przypis edytorski]
152. zasuty (daw.) — tu: pokryty. [przypis edytorski]
153. czas (daw.) — tu: pogoda. [przypis edytorski]
154. podniebienie — tu: spodnia strona baldachimu. [przypis edytorski]
155. wyprawa — rzeczy dane pannie młodej w posagu. [przypis edytorski]
156. nowosiedliny — nowe miejsce zamieszkania. [przypis edytorski]
157. roboty knopfsztychowe — hafty wykonywane na specjalnych klockach. [przypis edytorski]
158. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
159. fertyczny (daw.) — zwinny, ruchliwy. [przypis edytorski]
160. zausznik — powiernik i osoba dostarczająca informacji. [przypis edytorski]
161. intercyza — umowa przedmałżeńska, ustalająca sprawy majątkowe. [przypis edytorski]
162. perły uriańskie — wartościowe perły ze Wschodu, cechujące się wyjątkowym blaskiem. [przypis edytorski]
163. egretka [...] z trzęsidłami diamentowymi — kitka z diamentowymi wisiorkami. [przypis edytorski]
164. kanak — rodzaj naszyjnika, tu ogólnie: klejnot. [przypis edytorski]
165. wykostkować — wygładzić haft z pomocą kostki. [przypis edytorski]
166. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
167. grodeturowy (daw.) — wykonany z ciężkiej odmiany jedwabiu. [przypis edytorski]
168. kampanka — rodzaj wzorzystej siateczki. [przypis edytorski]
169. łubek — płytka, do której coś jest przymocowane. [przypis edytorski]
170. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]
171. pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
172. pustota — figlarne, lekkomyślne postępowanie. [przypis edytorski]
173. materialny — tu: jedwabny. [przypis edytorski]
174. Veni Creator (łac.) — najstarszy katolicki hymn do Ducha Św., grany zwykle podczas ślubu. [przypis edytorski]
175. Antygona — bohaterka mitów i tragedii greckich, która towarzyszyła na wygnaniu oślepłemu ojcu i poświęciła życie, aby pochować ciało zabitego brata. [przypis edytorski]
176. Eponina (zm. 78 n.e.) — żona Sabinusa, wodza powstania Galów przeciw panowaniu rzymskiemu, dobrowolnie poszła z mężem na śmierć. [przypis edytorski]
177. modestia (z łac.) — skromność. [przypis edytorski]
178. powolność (daw.) — posłuszeństwo. [przypis edytorski]
179. patyna — właśc. patena, tacka na której kładzie się hostię. [przypis edytorski]
180. Hymen (mit. gr.) — bóg zaślubin i małżeństwa. [przypis edytorski]
181. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
182. puzdro — skrzynka z przegródkami, używana w czasie podróży. [przypis edytorski]
183. po rzymskich Korwinach pamiątka — fantastyczne pomysły genealogiczne tego rodzaju były nader popularne w Polsce szlacheckiej. [przypis edytorski]
184. polski (daw.) — polonez. [przypis edytorski]
185. drabant — staropolski taniec z przyśpiewkami. [przypis edytorski]
186. pryncypał (daw.) — zwierzchnik. [przypis edytorski]
187. kornet — ozdobny czepiec; w okresie opisywanym w książce modna była duża wersja upięta na drutach. [przypis edytorski]
188. mon mari (fr. ) — mój mąż. [przypis edytorski]
189. chudoba (daw.) — dobytek, zwł. zwierzęta gospodarskie. [przypis edytorski]
190. pogorzeć (daw.) — spłonąć, paść ofiarą pożaru. [przypis edytorski]
191. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
192. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
193. trypa — przystrzyżony aksamit. [przypis edytorski]
194. landara — duża i ciężka kareta podróżna. [przypis edytorski]
195. jabłkowity — (o koniu) siwy z ciemnymi plamkami. [przypis edytorski]
196. fraucymer (z niem.) — panny obecne na dworze. [przypis edytorski]
197. staje — daw. miara długości, wynosząca nieco ponad kilometr. [przypis edytorski]
198. wyforować (daw.) — wyrzucić. [przypis edytorski]
199. liberia — tu: służba. [przypis edytorski]
200. odtęschnieć (daw.) — przestać tęsknieć. [przypis edytorski]
201. trunek — napój. [przypis edytorski]
202. Drużbacka, Elżbieta (1695–1768) — poetka czasów saskich; cytowany utwór to satyra przeciw rozwodom Skargi kilku dam w spólnej kampanii będących, dla jakiej racji z mężami swymi żyć nie chcą. [przypis edytorski]
203. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
204. lulka — fajka. [przypis edytorski]
205. lukta (daw.) — walka. [przypis edytorski]
206. kwestarz — zakonnik zbierający datki. [przypis edytorski]
207. zresztą — tu: poza tym. [przypis edytorski]
208. jubka — rodzaj damskiego kaftana. [przypis edytorski]
209. salopka — wierzchnie okrycie damskie. [przypis edytorski]
210. finalna rezolucja (z łac.) — ostateczne postanowienie. [przypis edytorski]
211. żabot — dekoracja ze zmarszczonej tkaniny a. koronki, umieszczana z przodu koszuli bądź sukni. [przypis edytorski]
212. gęś z czarnym sosem — gęś w sosie śliwkowym podana konkurentowi oznaczała odrzucenie oświadczyn; kiedy indziej taki sygnał stanowiła zupa, tzw. czarna polewka. [przypis edytorski]
213. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
214. Scudéry, Madeleine de (1607–1701) — autorka popularnych w czasach Ludwika XIV powieści sentymentalnych, przedstawiających nierealne przygody i uczucia kochanków. [przypis edytorski]
215. La Fayette, Marie Madeleine de (1634–1693) — powieściopisarka, której bohaterki odznaczają się dużą dozą prawdy psychologicznej. [przypis edytorski]
216. słuszny — godny, zacny. [przypis edytorski]
217. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
218. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
219. wystawiać (daw.) — wyobrażać. [przypis edytorski]
220. dworszczyzna — tu: jałowa grzeczność, puste komplementy. [przypis edytorski]
221. wszystko (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]
222. feralny — przynoszący pecha. [przypis edytorski]
223. pensja — prywatna szkoła żeńska, zwykle z internatem. [przypis edytorski]
224. subiekt (daw., z łac.) — tu: osoba, jednostka. [przypis edytorski]
225. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
226. komunikować się — przyjmować komunię. [przypis edytorski]
227. drzwi wchodowe — dziś: drzwi wejściowe. [przypis edytorski]
228. wnijść — dziś popr.: wejść. [przypis edytorski]
229. metr — z fr. maître: mistrz, nauczyciel. [przypis edytorski]
230. szpinet — dawny instrument muzyczny, odmiana klawesynu. [przypis edytorski]
231. półszósta (daw.) — pięć i pół. [przypis edytorski]
232. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
233. cyfra — tu: monogram. [przypis edytorski]
234. malatura (daw.) — obraz, malunek. [przypis edytorski]
235. manier (z fr.) — sposób. [przypis edytorski]
236. moja przepaska trzech ćwierci nie trzyma — sens: jestem wąska w pasie. [przypis edytorski]
237. Mademoiselle la Comtesse (fr. ) — panna hrabianka. [przypis edytorski]
238. intrata (z łac.) — dochód. [przypis edytorski]
239. tynf — drobna moneta polska, bita w latach 1663–1666, nazywana od Andrzeja Tymfa, zarządcy mennic koronnych za czasów Jana Kazimierza. [przypis edytorski]
240. osobliwie (daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
241. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
242. w swoim pałacu na Krakowskim Przedmieściu — pałac Tarnowskich. [przypis edytorski]
243. kompania — tu: przyjęcie, zabawa. [przypis edytorski]
244. a oraz (daw.) — a równocześnie. [przypis edytorski]
245. wujenka — żona wuja. [przypis edytorski]
246. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
247. trajedia — dziś popr.: tragedia. [przypis edytorski]
248. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
249. turkieza — suknia kroju tureckiego, bez rękawów. [przypis edytorski]
250. asambl (z fr.) — zebranie towarzyskie. [przypis edytorski]
251. koleją — dziś: po kolei. [przypis edytorski]
252. reduta (daw.) — bal maskowy. [przypis edytorski]
253. rogówka (daw.) — wkładana pod suknię i usztywniająca ją spódnica rozpięta szeroko na trzech obręczach zrobionych z rogowej substancji pochodzącej z podniebienia wieloryba. [przypis edytorski]
254. welum (z łac.) — welon, zasłona. [przypis edytorski]
255. odurzeć — dziś: zostać odurzonym (od daw. „dur”: szaleństwo). [przypis edytorski]
256. metr — z fr. maître: mistrz, nauczyciel. [przypis edytorski]
257. zausznik — powiernik i osoba dostarczająca informacji. [przypis edytorski]
258. przystosowanie — tu: nawiązanie, aluzja. [przypis edytorski]
259. laufer — sługa biegnący przed karetą i torujący jej drogę. [przypis edytorski]
260. przypadek — tu: wypadek. [przypis edytorski]
261. odpowiedziano mi, że ją dopiero za parę tygodni zobaczę — według ówczesych pojęć pannie nie wypadało odwiedzać młodej matki. [przypis edytorski]
262. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
263. inwitacja (z łac.) — zaproszenie. [przypis edytorski]
264. krzyżmo — tu: koszulka do chrztu, zwyczajowy podarek matki chrzestnej. [przypis edytorski]
265. od kilka czasów (daw.) — od jakiegoś czasu. [przypis edytorski]
266. Szulc — dziś: Solec, dzielnica Warszawy między Powiślem a Ujazdowem. [przypis edytorski]
267. równe pole — dziś Łazienki (przyp. aut.). [przypis edytorski]
268. Wpośród tego pola wystawiono zieloną altanę — Tę altanę do r. 1823 widzieć było można w łazienkowskim lasku. [przypis autorski]
269. krzyżak — cenne futro litewskiego lisa z dwoma krzyżującymi się czarnymi pasami. [przypis edytorski]
270. niedźwiedziami zasłane — wyścielone niedźwiedzimi skórami. [przypis edytorski]
271. wilia — wigilia, dzień poprzedzający święto. [przypis edytorski]
272. niewczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]
273. płochość (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]
274. kosz (daw.) — odmowa na propozycję zawarcia związku. [przypis edytorski]
275. kadryl — kontredans tańczony w cztery pary. [przypis edytorski]
276. kapituła — rada przełożonych zakonu, tu ogólnie: zgromadzenie. [przypis edytorski]
277. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
278. klauzura (z łac.) — przepisy prawa kanonicznego ograniczające zakonnikom i zakonnicom kontakt ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski]
279. wstępna środa — Popielec, środa rozpoczynająca Wielki Post. [przypis edytorski]
280. asambl (z fr.) — zebranie towarzyskie. [przypis edytorski]
281. powodować (daw.) — kierować. [przypis edytorski]
282. sepet — skrzynka zaopatrzona w szuflady. [przypis edytorski]
283. kantorek — mebel z pochyłym pulpitem, przeznaczony do pisania na stojąco. [przypis edytorski]
284. w altanie umyślnie na to wystawionej przy drodze — miejsce, gdzie była ta altana, jeszcze jest widoczne. [przypis autorski]
285. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
286. Bodue — właśc. ks. Gabriel Piotr Baudouin (1689–1768), misjonarz francuski osiadły w Polsce od r. 1717, filantrop, twórca szpitala Dzieciątka Jezus, wzniesionego w Warszawie dzięki jego wysiłkom w latach 1754–1762 między dzisiejszymi ulicami Marszałkowską, Świętokrzyską i Przeskok. [przypis edytorski]
287. skwapliwie (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]
288. szara siostra — szarytka, siostra Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo, założonego w 1633 we Francji, a zajmującego się opieką nad chorymi. [przypis edytorski]
289. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
290. rezurekcja — wielkanocne nabożeństwo z procesją. [przypis edytorski]
291. wcale z suchotami — całkiem postnie, tj. bez pokarmów gotowanych. [przypis edytorski]
292. guwernantka (daw.) — prywatna nauczycielka. [przypis edytorski]
293. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
294. klawicymbał — instrument klawiszowy, poprzednik fortepianu. [przypis edytorski]
295. odstrojony — dziś: rozstrojony. [przypis edytorski]
296. Wolter — spolszczone: Voltaire, pseudonim François-Marie Aroueta (1694–1778), fr. pisarza i filozofa epoki oświecenia (autora m.in. powiastki filoz. Kandyd); zwolennika liberalizmu, krytyka wszelkich ideologii, hierarchii kościelnej i zabobonnych wierzeń (uznano go za patrona ateizmu i rewolucji). Voltaire był niezwykle wpływową osobistością swego czasu (korespondował m.in. z carycą Rosji, Katarzyną). [przypis edytorski]
297. Nowa Heloiza — słynny romans, Julie, ou la Nouvelle Héloise Jean-Jacques’a Rousseau, ukazał się dopiero w r. 1761. [przypis edytorski]
298. Russeau, Jean Jacques (1712–1778) — francuski pisarz oraz filozof; postulował powrót do natury, odrzucał zdobycze cywilizacji, w tym pojęcie własności prywatnej; swój model człowieka idealnego, dobrego, wychowywanego w naturze przedstawił w dziele z 1762: Emil, czyli o wychowaniu. [przypis edytorski]
299. zakazała mi ją — dziś popr.: zakazała mi jej. [przypis edytorski]
300. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]
301. palestra — grono adwokatów, pełnomocników sądowych; w Lublinie od końca XVI w. funkcjonował trybunał koronny, najwyższy sąd szlachecki, rozstrzygający corocznie sprawy z terenu Małopolski i Rusi. [przypis edytorski]
302. krysa — kreska, tu: zmarszczka. [przypis edytorski]
303. eksdywizja — podział obciążonego długami majątku pomiędzy wierzycieli. [przypis edytorski]
304. kondemnata (z łac.) — wydany zaocznie wyrok za niestawienie się w sądzie. [przypis edytorski]
305. kaduk — tu: majątek pozostawiony bez prawnego spadkobiercy. [przypis edytorski]
306. perspektywa — tu: oś widokowa. [przypis edytorski]
307. heroina — bohaterka. [przypis edytorski]
308. Wenera a. Wenus — rzymska bogini miłości i piękna, odpowiednik gr. Afrodyty. [przypis edytorski]
309. al fresco (wł.) — malując wprost na świeżym tynku. [przypis edytorski]
310. naddziad (daw.) — pradziad, przodek. [przypis edytorski]
311. Kazimierz Mnich — Kazimierz Odnowiciel (1016–1058), książę rządzący Polską od ok. 1039, według przekazów kronikarzkich pierwotnie przeznaczony do stanu duchownego. [przypis edytorski]
312. My Sieciech itd. — wierny przekład fałszywego dokumentu, wpisanego do krakowskich akt grodzkich w r. 1682 przez komisję powołaną do rewizji archiwum skarbca koronnego; Sieciech był możnowładcą z czasów Władysława Hermana, a pismo sfabrykował zapewne przewodniczący komisji, bp kamieniecki Stanisław dla uczczenia swych protektorów — Lubomirskich. [przypis edytorski]
313. grzywna — śdw. miara wagi kruszcu bądź wartości pieniądza, do XVIII w. wyrażano w niej wysokość kar sądowych. [przypis edytorski]
314. dzień przed Oczyszczeniem N. Marii Panny — 1 lutego. [przypis edytorski]
315. w kilka czasów (daw.) — niedługo. [przypis edytorski]
316. z pracą (daw.) — z wysiłkiem. [przypis edytorski]
317. Chodkiewicz, Jan Karol (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605. [przypis edytorski]
318. zabawa (daw.) — tu: zajęcie. [przypis edytorski]
319. zawiśni — dziś popr.: zawistni. [przypis edytorski]
320. Lubomirski, Stanisław Herakliusz (1639–1702) — marszałek wielki koronny, wybitny pisarz i poeta późnego baroku, zwany Salomonem sarmackim. [przypis edytorski]
321. hajduk — służący ubrany w strój węgierski. [przypis edytorski]
322. krócica — pistolet, broń palna o krótkiej lufie. [przypis edytorski]
323. osobliwie (daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
324. starownie — dziś popr.: starannie. [przypis edytorski]
325. sztafeta — tu: posłaniec konny. [przypis edytorski]
326. czczy — marny, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
327. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski]
328. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]
329. mienić — tu: nazywać, określać jako. [przypis edytorski]
330. przedonegdaj (daw.) — przedwczoraj. [przypis edytorski]
331. niewczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]
332. ekwipaż (daw.) — powóz. [przypis edytorski]
333. trosków — dziś popr. forma D.lm: trosk. [przypis edytorski]
334. asambl (z fr.) — zebranie towarzyskie. [przypis edytorski]
335. na doręczu (daw.) — gotowy. [przypis edytorski]
336. wiązanie (daw.) — podarek imieninowy. [przypis edytorski]
337. indult — zezwolenie na ślub z pomminięciem zapowiedzi. [przypis edytorski]
338. spaszować (daw.) — tu: zmizernieć. [przypis edytorski]
339. fluksja (daw.) — opuchlizna twarzy spowodowana przez zapalenie zębów a. okostnej. [przypis edytorski]
340. płochy (daw.) — lekkomyślny. [przypis edytorski]
341. Pour ma bienaimeé (fr.) — dla mojej ukochanej. [przypis edytorski]
342. przystoi (daw.) — wypada. [przypis edytorski]
343. imaginacja (z łac.) — tu: wyobrażenie, pomysł. [przypis edytorski]
344. przedziwny — tu: cudowny, śliczny. [przypis edytorski]
345. gościniec (daw.) — prezent. [przypis edytorski]
346. tynf — drobna moneta polska, bita w latach 1663–1666, nazywana od Andrzeja Tymfa, zarządcy mennic koronnych za czasów Jana Kazimierza. [przypis edytorski]
347. opatrzony (daw.) — wyposażony, zaopatrzony. [przypis edytorski]
348. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
349. szpak (daw., pot.) — sprzyciarz. [przypis edytorski]
350. bufoński — nadęty, zarozumiały. [przypis edytorski]
351. zadosyć — dziś popr.: zadość. [przypis edytorski]
352. przedać — dziś popr.: sprzedać. [przypis edytorski]
353. smutną po sobie zostawiam pamiątkę — Ten świerk dotąd cieni tę starożytną budowlę. [przypis autorski]
354. atencja (daw.) — uszanowanie. [przypis edytorski]
355. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
356. spełznąć — (zwykle o tkaninie) wyblaknąć. [przypis edytorski]
357. elektor Fryderyk — Fryderyk August III (1750–1827), wnuk Augusta III, od r. 1806 król saski jako Fryderyk August I. Uznaniu Franciszki sprzeciwił się zapewne nie on, lecz jego matka, Maria Antonina, córka cesarza Karola VII. [przypis edytorski]
358. od której — dziś popr.: przez którą. [przypis edytorski]
359. gotowe pieniądze — gotówka. [przypis edytorski]
360. ogniepiór a. ogniopiór (daw.) — wysypka na twarzy. [przypis edytorski]
361. Małachowski, Stanisław (1736–1809) — brat cioteczny Franciszki, marszałek Sejmu Wielkiego, zwany Arystydesem za sprawą prawości. [przypis edytorski]
362. cesarzowa — Maria Teresa Habsburg, władczyni Austrii, królowa Czech i Węgier. [przypis edytorski]
363. ambaras (daw.) — trudność, kłopot. [przypis edytorski]
364. awantaż (daw., z fr.) — korzyść. [przypis edytorski]
365. odezwa — tu: odezwanie się. [przypis edytorski]
366. adieu (fr.) — żegnaj. [przypis edytorski]
367. artykuł — tu: temat, kwestia. [przypis edytorski]
368. rezolucja (z łac.) — tu: wynik. [przypis edytorski]
369. felczer — osoba wykonująca proste zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
370. Bóg zabrał Ci męża — Michał Szymanowski starosta wyszogrodzki, pełen cnót domowych i obywatelskich, umarł 15 sierpnia 1789 r. [przypis autorski]
371. czynność (daw.) — aktywność. [przypis edytorski]
372. straciłaś najlepszą matkę — Barbara z Krasińskich Świdzińska, naprzód starościna, potem kasztelanowa radomska, umarła 8 września 1789 roku, zostawiwszy sześć córek: Anielę, Franciszkę. Mariannę, Zofię, Bonę, Krystynę, i dwóch synów: Jana i Kajetana. [przypis autorski]
373. Donieś mi, kogo nieboszczka opiekunem mianowała — Michał Świdziński umarł przed żoną, 17 sierpnia 1788 roku. [przypis autorski]
374. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
375. od wszystkich — dziś popr.: przez wszystkich. [przypis edytorski]
376. miecznikowa — mowa o pani Humleckiej. [przypis edytorski]
377. grzybowska — Zofia z Krasińskich Wodzicka, starościna grzybowska, siostra królewiczowej. [przypis autorski]
378. Kuszlowa — Franciszka z Świdzińskich Kuszlowa, druga córka Barbary Świdzińskiej. [przypis autorski]
379. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
380. Krzeszowice — wieś niedaleko Krakowa, wówczas własność Elżbiety Lubomirskiej, znana z zakładu kąpielowego przy źródłach siarczanych i żelazistych, otwartego w 1780, popularnego też w w. XIX. [przypis edytorski]
381. książę Antoni — dzisiejszy król saski. [przypis autorski]
382. Jakżeż to wiele od dwóch lat ciosów — księżna Lubomirska, naprzód wojewodzina lubelska, potem kasztelanowa krakowska, umarła w tym czasie. [przypis autorski]
383. Graaf, Anton (1736–1813) — portrecista, od 1766 malarz dworu drezdeńskiego i członek tamtejszej akademii sztuk pięknych. [przypis edytorski]
384. Te dwa obrazy są dotąd, pierwszy w domu Krasińskich, drugi w domu Wodzickich. [przypis autorski]
385. hrabianka Dembińska — starsza to córka Urszuli z Morsztynów Dembińskiej, starościny wolbromsklej, która w 1792 toną Tadeusza Czackiego została. Jan Świdziński ożenił się parę lat później z hrabianką Jabłonowską. [przypis autorski]
386. Szymanowski, Józef (1746–1801) — poeta, szambelan Stanisława Augusta, zaprzyjaźniony z Czartoryskimi, przez współczesnych uważany za wyrocznię dobrego smaku literackiego. [przypis edytorski]
387. sylwetki — portrety lub inne obrazy wykonywane przez odrysowywanie cienia głowy bądź postac, szczególnie popularne w latach 1775–1785; w Dreźnie specjalizował się w nich malarz nadworny J.E. Schenau. [przypis edytorski]
388. warować (daw.) — gwarantować. [przypis edytorski]
389. eksenterować (daw.) — dokonać sekcji zwłok. [przypis edytorski]
390. księżniczka Maria — Maria Krystyna Albertyna (1779–1851), jedyna córka księstwa, od 1797 żona Karola Emanuela (1770–1800) ks. Carignano, babka Wiktora Emanuela IX (1820–1878), pierwszego króla zjednoczonych Włoch. [przypis edytorski]