Orland szalony, tom I

by Ludovico Ariosto; Piotr Kochanowski

XVI. Pieśń szesnasta

Argument

Gryfon się Orygille szukać wyprawuje,

Którą z marnem Martanem nakoniec najduje

Niedaleko Damaszku. W boju chrześcijanie

Tysiącami padają, także i poganie.

Ale jeśli pogaństwo odnosi w bój srogi.

Wielką klęskę za miastem, tak wielkie pożogi

Rodomont czyni w mieście, tak wiele krwie leje,

Że nie łatwie rozeznać, gdzie się gorzej dzieje.

Allegorye

W tej szesnastej pieśni w Gryfonie, który się zaraz dał zwieść i oszukać niewiernej Orygilli, widzi się na oko, jako serce, opanowane od miłości, jest w mocy tego, którego miłuje, że je wiedzie i obraca, gdzie chce według wolej swojej, nie inaczej, jako jeździec obraca konia munsztukiem tam, gdzie mu się zda. W Karle potem i w Agramancie jest rzadki przykład dwu wielkich królów, z których jeden z wielką dzielnością dobywa, drugi broni miasta swojego.

1. Skład pierwszy

Ciężkie i wielkie męki bywają w miłości,

Którychem i ja siła ucierpiał w młodości

I wszytkiem na swą szkodę tak zebrał, strapiony,

Że mogę o nich mówić, jako wyuczony.

Jeślim kiedy co mówił, i dziś mówię szczerze

Tak w potocznej rozmowie, jako na papierze,

Że jedno jest złe lżejsze, niż drugie: mojemu

Wierzać w tem rozsądkowi możecie dobremu.

2

Mówiłem to i mówię: kto jest poimany

W godnem sidle i godnem węzłem uwiązany,

Chocia tej, do której się z sercem swem udawa,

We wszytkiem żądzej swojej przeciwnej doznawa,

Choć żadnej nie odnosi w miłości nagrody,

Choć w swej pracy i służbie ma widome szkody,

Kiedy on miejsce sercu wysokie obiera,

Nie ma płakać, choć mdleje i chocia umiera.

3

Niech ten płacze, kogo wzrok wesoły i włosy

Uwiązały potężnie pięknej, złotej kosy,

Pod któremi się kryje złe serce, zdradliwe,

Serce chytre, obłudne, plugawe, fałszywe.

Chciałby uciec, lecz jako jeleń postrzelony,

Gdzie bieży, strzałę w sobie niesie utrapiony,

Miłości swej i siebie wstydzi się samego

I inszem nie śmie odkryć przypadku swojego.

4

Tak się właśnie i teraz stało Gryfonowi,

Co nie może dać swemu poprawy błędowi,

Choć widzi, jako w miejsce obrócił niegodne

Do złośliwej Orgille⁹⁵⁰ swe serce swobodne;

Ale i wolna wola żądzej postaremu

I rozum ustępuje zwyczajowi złemu:

Choć zła, choć niecnotliwa, choć pełna obłudy,

Szukać jej musi z pracą i z wielkiemi trudy.

5

Powiedziałem wam przedtem, jako z wielkiem żalem

Cicho i potajemnie jachał z Jeruzalem

I bratu się, kiedy miał jachać, nie ukazał,

Który mu często z serca tę miłość wyrażał,

I śpiesznie, konia często zajmując ostrogą,

Udał się w lewo lepszą i równiejszą drogą.

Za sześć dni do Damaszku przyjachał w Syryej,

Stamtąd się dalej udał ku Antyochiej.

6

Tam się potkał z rycerzem od Damaszku mila,

Któremu była dała serce Orygilla;

A zgadzali się dobrze obyczajmi złemi,

Jako się zioła z kwiaty zgadzają swojemi;

Oboje miało serce obłudne, zdradliwe,

Chytre, nieustawiczne, odmienne, fałszywe,

I oboje wejźrzeniem kryli i twarzami

Pięknemi swoje złości z cudzemi szkodami.

7

Jakom powiedział, jechał on rycerz, sam strojny

I na koniu przybranem pyszno, wszytek zbrojny.

Z niem zdradliwa Orgilla pospołu jechała,

Która się była w modry złotogłów ubrała;

Przy niem szli dwaj lokaje, którzy mu służyli,

I jeden szyszak za niem, drugi tarcz nosili,

Chcąc się pięknie w gonitwie w Damaszku ukazać,

Pewien, że go tak miano tem więcej poważać.

8

Bo od króla z Damaszku wielkie wywołane

Gonitwy pobudziły rycerze wybrane

Ze wszytkich stron, którzy się na to gotowali,

Aby jako najstrojniej na nie przyjachali.

Skoro zła nierządnica Gryfona ujźrzała,

Bojąc się słusznej kaźni, od strachu zmartwiała,

Wiedząc, że jej miłośnik nie jest tak ćwiczonem

I tak mężnem, aby miał porównać z Gryfonem.

9

Ale jako bezpieczna⁹⁵¹, śmiała i wprawiona,

Chocia wszytka drży strachem wielkiem przerażona

Twarz, przedsię głosu wzmaga, tak że w onej dobie

Nie pokazuje strachu żadnego po sobie;

I już się z swem gamratem⁹⁵² zmówiwszy, zmyślając

Niewymowne wesele i ręce ściągając,

Bieży ku Gryfonowi i w bok konia bije

I ściska go i chwilę wisi mu u szyje.

10

I z podchlebstwem postawy zwierzchniej słodkie słowa

Złączając, mówi z płaczem chytra białagłowa:

»Takli płacisz, miły mój, tej — skarżyć się muszę —

»Co cię barziej miłuję, niżli własną duszę,

»Że bez ciebia strapiona trwam już całe lato

»I drugie się poczyna, a ty nie dbasz na to?

»I bym beła wrócenia twojego czekała,

»Nie wiem, jeślibym była ten dzień oglądała.

11

»Gdym czekała, żebyś się z Nikozyej⁹⁵³ wrócił,

»Dokądeś się odemnie do dworu obrócił,

»Gdyś mię w srogiej gorączce zostawił leżącą

»I na śmierć niewątpliwą widomie bieżącą,

»W ten czasem się, nieszczęsna, tego dowiedziała,

»Żeś do Syryej jachał; na com tak bolała,

»Że nie tusząc cię naleść, na tom się puściła,

»Żem się swą własną ręką mało nie zabiła.

12

»Ale fortuna przez swój dar niespodziewanie

»Pokazuje, że o mnie pilne ma staranie:

»Naprzód mi tego brata mojego posłała,

»Z któremem tu bezpieczna mej czci przyjachała;

»A teraz, co za szczęście najwiętsze poczytam,

»Zdarza mi, że się z tobą potykam i witam

»Prawie na czas; bo by kęs beła omieszkała,

»Umrzećbym była z wielkiej tęsknicę musiała«.

13

I dalej zła niewiasta słowy łagodnemi,

Chytrością niesłychaną wynalezionemi,

Tak dobrze one skargi swoje prowadziła,

Że na Gryfona wszytkę winę obróciła.

Wierzy, że ów nie tylko brat, jako udawa,

Ale jest jako ociec, ani zdrad poznawa,

Tak weń wszytko Orgilla złośliwa wmówiwszy,

Że mu się sam święty Jan ledwie zda prawdziwszy.

14

Nie tylko, że jej o on uczynek szkarady⁹⁵⁴

Nie strofuje, nie tylko nie karze jej zdrady

I nie tylko się nie mści nad jej miłośnikiem

O to, że się uczynił jej cudzołożnikiem,

Ale mniema, że sprawi i uczyni siła,

Jeśli się jej obroni, żeby nie włożyła

Wszytkiej winy na niego, i waży onego

Rycerza tak, jako jej brata prawdziwego.

15

I z niem do damaskich bram jedzie, rozmawiając,

I słyszy go na drodze sobie powiadając⁹⁵⁵,

Jako tamże gonitwy beły zawołane

Na dworze syryjskiego króla wywołane,

Że każdemu bez braku, lub chrześcijaninem,

Lub inszego zakonu, lub jest poganinem,

Bezpieczeństwo i w państwie i w mieście dawają,

Póki one gonitwy na dworze trwać mają.

16

Ale tą historyą nie tak się zabawię,

Bo chytrą Orygillę do czasu zostawię,

Która nie jednej zdrady, ale tak ich siła

Na miłośniki swoje za swych dni użyła,

Abym się nie miał wrócić do wojska możnego

Na dwa kroć sto tysięcy, owszem tak wielkiego,

Że iskier nie ma więcej ogień poruszony,

Od którego beł Paryż szturmem uderzony.

17

Stanąłem beł u bramy, kędy z wielkiem trudem

Agramant szturm przypuścił z niezliczonem ludem,

Mniemając, że ten tam mur mniej beł opatrzony;

Ale nigdziej nie było mocniejszej obrony,

Bo tam beł cesarz Karzeł w swej własnej osobie,

Mając pierwsze rycerze i wodze przy sobie,

Dwu Gwidów, Angelinów i Angeliera,

Anina i Ottona i Berlingiera.

18

I ta i tamta strona przed pany swojemi

Chcą się dobrze popisać, na bój patrzącemi,

Gdzie i sławy i hojnych nagród dostawają

Ci, którzy krew i zdrowie w odwagę puszczają.

Ale nie tak się przecię poganie stawili,

Aby byli tak barzo nagrodę ważyli,

Bo ci, którzy pobici pod mury zostali,

Inszem wściekłej śmiałości zwierciadłem zostali.

19

Zda się, że grady z murów z gęstych strzał spadają,

Które na szturmujące pogany puszczają;

Huk się straszny po rządkiem powietrzu rozlega,

Od tej i owej strony aż nieba dosięga. —

Ale niech z Karłem czeka Agramant, o którem

Indziej powiem, a teraz obrócę się z piórem

Za strasznem Rodomontem, Marsem afrykańskiem,

Co krew leje w Paryżu w ludzie chrześcijańskiem.

20

Nie wiem, jeśli pomnicie, jako ten zuchwały

Poganin ludzie swoje wszytkie między wały

Wtóremi, a pierwszemi zostawił murami,

Łakomemi do szczętu pożarte ogniami,

Nad które straszniejszego nigdy pogorzenia

I sroższego na świecie nie było widzenia;

Wiecie, jako skok w miasto uczynił szalony

Przez ten przykop, którem jest Paryż obtoczony.

21

Skoro po smoczej skórze on tak zawołany

Poganin i po strasznem mieczu beł poznany,

Tam gdzie starzy i słabe i niemężne gminy

Piły wyciągnionemi uszami nowiny,

Taki płacz, wrzask i takie wołanie powstało

Z rąk łamaniem, że do gwiazd wysokich sięgało;

Nikt nie został na placu, wszyscy zuciekali⁹⁵⁶,

Ci w kościołach, a ci się w domach zawierali.

22

Ale tego nie wszytkiem chce miecz piorunowy

Dozwolić, którem kręci Sarracen surowy;

Tu noga po kolana, tu po ud⁹⁵⁷ ucięta,

Tu głowa od pnia leży swojego odcięta,

Tego poprzek przecina, temu ciężkiem razem

Głowę z piersiami dzieli stalonem żelazem;

A żaden mu z tak wielu, których siecze, goni,

Twarzy nie pokazuje ani mu się broni.

23

To, co lwica hirkańska⁹⁵⁸ czyni mdłemu stadu,

To, co wilk przemorzony, szukając obiadu,

Pospolicie z owcami lub czyni z kozami

Na paszy pod wielkiego Krępaka górami,

To właśnie czynił srogi poganin i onem

Nie rotom, hufcom, pułkom do bojów zwiedzionem,

Ale mdłemu pospólstwu, słabemu, marnemu,

Pierwej umrzeć, niżli się urodzić, godnemu.

24

Między tak wielą rannych i zabitych zgoła

Jeden nie chce obrócić nań śmiałego czoła.

Ulicą, co tak pełna i ludna bywała,

Która idzie do mostu świętego Michała⁹⁵⁹,

Bieży pędem okrutny król, krew rozlewając,

I piorunowem mieczem nakoło ciskając;

Nie patrzy, jeśli kto jest sługą, jeśli jaki

Zacny pan, dobry lub zły: u niego jednaki.

25

Nie pomaga pobożność jego kapłanowi,

Nie pomaga niewinność nic niemowiątkowi,

Oczy piękne i gładka twarz nie ma obrony,

Włos złotawy obfitą krwią jest splugawiony;

Bije starość dojźrzałą i tak swej dzielności

Poganin próbę czyni, jako i srogości,

Bo bez braku⁹⁶⁰, bez względu żadnego w człowieku

Nie rozeznawa stanu i płci ani wieku.

26

Nie tylko się na ludzką krew zapędzonego

Gniew i wściekłość rozciąga króla niezbożnego,

Ale domy i bogom oddane kościoły

Ogniami pożercami⁹⁶¹ obraca w popioły.

Domy nie beły w one czasy murowane,

Ale, jako słychamy, znać wszytkie drzewiane;

I wielkie podobieństwo, bo w Paryżu jeszcze

Z dziesiąci części część jest takich na to miejsce.

27

Zda się, że straszne ognie z tak wielką pożogą

Tak wielkiej nienawiści nasycić nie mogą:

Gdzie się ujmie rękami, z wielkiem podziwieniem

Dom obali, a tylko za jednem trząśnieniem.

Wierzcież mi, żeście jeszcze działa nie widzieli

Tak wielkiego, któreby, kiedy je wystrzeli,

Tak uderzone mury i ściany waliło,

Jako tam jego jedno trząśnienie czyniło.

28

Kiedy tam król okrutny wewnątrz jednem razem

Tak wielką szkodę czynił ogniem i żelazem,

By się było powiodło spół Agramantowi,

Szedłby beł Paryż na łup nieprzyjacielowi.

Ale nie mógł, bo nalazł wstręty i zawady

Od Rynalda, który mu z Angliej na zady

Przyszedł z ludem angielskiem i z szkockiem ćwiczonem,

Od anioła z Milczeniem tam przyprowadzonem.

29

Bóg chciał, że właśnie w ten czas, gdy Rodomont srogi

Wpadł do miasta i takie uczynił pożogi,

Z możnem wojskiem angielskiem pod paryskie mury

Przybliżył się przesławny rycerz z Białej Góry.

Trzy mile wyszszej ujął Sekwanę mostami

I poszedł w lewą rękę krzywemi drogami,

Bo mając na pogany uderzyć, od wody

I od rzeki nie chciał mieć wstrętu i przeszkody.

30

Sześć tysięcy piechoty przeprawił przebranej,

A jezdy zaś tysiąca dwa lekko ubranej;

Piechotę pod chorągiew dał Odoardową,

A jezdę chciał pod sprawą mieć Arymanową,

Chcąc, aby się chorągwie drogami puściły,

Które od pikardzkiego morza prowadziły,

I żeby przez świętego bramę Dyoniza⁹⁶²

I świętego Marcina⁹⁶³ weszli do Paryża.

31

Z temi ludźmi tąż drogą wysłał z dobrej rady

Wozy, juki i insze wojskowe zawady;

Sam wzwysz poszedł z inszemi wojskami nakoło,

Ubezpieczywszy dobrze i boki i czoło;

Miał i mosty i łodzie, nie chcąc się na brody

Spuszczać, chcąc prześć bezpiecznie Sekwanine wody;

Mosty zrzucił za sobą, skoro lud przeprawił

I w piękny, szyk Angliki i Szoty postawił.

32

Ale około siebie pierwej zgromadziwszy

Rotmistrze i rycerstwo pierwsze i wstąpiwszy

Na pagórek, przy brzegu z równiny wydany,

Że od wszytkich widziany i mógł być słyszany,

Tak mówił: »Macie za co dziękować wiecznemu,

»Że was tu przyprowadził, Twórcy niebieskiemu,

»Co wam śle za mały trud tak wielkie nagrody:

»Sławę i cześć nad wszytkie na świecie narody.

33

»Wy dziś wielkich monarchów dwu⁹⁶⁴ wyswobodzicie,

»Jeśli to z obleżenia miasto wyzwolicie:

»Naprzód króla waszego; temu do wolności

»I do swobody pomódz macie z powinności;

»Więc cesarza, którego między co lepszemi

»Kłaść może⁹⁶⁵, co kiedy rząd czynili na ziemi,

»I z niemi insze króle i wielkie książęta,

»Rycerze z różnych krajów i przednie panięta.

34

»Nie tylko dobrodziejstwo samem Paryżanom,

»Jeśli ich obronicie miasto złem poganom,

»Uczynicie, co teraz będąc w obleżeniu,

»Nie tak się o się boją i są w utrapieniu,

»Jako o miłe syny i żony strwożone,

»W temże niebezpieczeństwie z niemi położone,

»I o panny, oddane ślubem Chrystusowi,

»Aby nie szły na hańbę nieprzyjacielowi.

35

»Mówię, że jeśli przez was ustąpią poganie,

»Nie tylko wam sam Paryż powinny zostanie,

»Ale i wszytkie kraje nakoło przyległe,

»Nie tylko blizkie, ale daleko odległe;

»Bo niemasz w chrześcijaństwie nigdziej tego kraju,

»Coby tu nie miał ludzi swojego rodzaju,

»Tak, że jeśli zwycięstwa męstwem dostaniecie,

»Tak wiele sobie krajów tem obowiążecie.

36

»I jeśli tem Rzymianie koronę dawali,

»Co jednego ojczyca⁹⁶⁶ tylko wybawiali,

»Wy jakicheście godni nagród i korony,

»Wybawiając tak wielki, tak lud niezliczony!

»Ale jeśli tak święty uczynek z zazdrości

»Skutku swego nie weźmie albo z nikczemności,

»Tak, że nieprzyjaciele Paryża dobędą,

»Niemcy pewnie i Włoszy bezpieczni nie będą.

37

»I wszytkie insze państwa pójdą na łup pewnie,

»Gdzie Tego chwalą, który za nasze na drewnie

»Grzechy umarł. — I na to ponno się spusczacie,

»Że od tego pogaństwa przez morze mieszkacie. —

»Lecz jeśli z Zybeltery wyszli w insze czasy

»Od Alcydowych znaków⁹⁶⁷, jako piszą waszy,

»I odnieśli zdobyczy i łupy z Angliej,

»Co będą czynić, jeśli dostaną Francyej?

38

»Ale, choćby was sława sama nie ruszała,

»Choćby was do tej sprawy cześć nie zagrzewała,

»Pospolita powinność jest jeden drugiego

»Ratować, co słuchamy kościoła jednego.

»Ja upewniam, że jeśli siły przyłożycie

»Jaką trochę, przeciwną stronę zwyciężycie:

»Widzę ludzie nikczemne, marne, potrwożone,

»Bez serca i bez siły, nagie⁹⁶⁸, niećwiczone«.

39

Takiemi w one czasy i lepszemi słowy,

Będąc dobrego głosu i dobrej wymowy,

Cny Rynald jeszcze więcej do boju onemu

Przydał żądzej i chęci rycerstwu zacnemu,

Co było, jako mówi przypowieść, koniowi

Przydać bojca, co rączo bieży ku kresowi.

Skoro skończył przemowę, pod rozwinionemi

Chorągwiami się hufce ruszały swojemi.

40

Cicho i bez wołania, w piękny szyk sprawione,

Szło mocne wojsko, na trzy części rozdzielone.

Nad Sekwaną ozdobę dał królewicowi

Pierwszą wprzód się z pogaństwem potkać Zerbinowi;

Ludziom z Irlandy kazał rozciągnionem czołem

Więcej pola zajmować i iść więtszem kołem,

We śrzodku lud angielski zawiera ochotny

Z cnem książęciem z Linkastru, jezny i piechotny.

41

Kiedy tak w drogę ruszył hufce za hufcami,

Sam wprzód poszedł nad rzeką, zawsze nad brzegami,

Z ludem szkockim książęcia Zerbina mijając

I wszytko wojsko, co z niem było, wyprzedzając,

Aż na króla z Oranu i króla Sobryna

Trafił, z któremi była i insza drużyna,

Ćwierć mile od Hiszpanów straży odprawując⁹⁶⁹

I z tamtej strony i dróg i pola pilnując⁹⁷⁰.

42

Wtem wojsko chrześcijańskie, które z tak wiernemi

I z tak przewodnikami podeszło dobremi,

Bo anioła za wodza i Milczenie miało,

Więcej cichem i niemem zostawać nie chciało;

Czując nieprzyjaciela, okrzyk uczyniło

Jednostajny i w głośne trąby uderzyło,

I strasznemi, co nieba tykały, dźwiękami

Przeraziło pogaństwo zimnemi mrozami.

43

Rynald wprzód przed wszytkiemi ostrogą po boku

Konia kole i bieży, drzewo niosąc w toku,

I na strzelenie z łuku zostawuje roty

Za sobą, do Marsowej kwapiąc się roboty.

Jako więc wicher z szumem zmieszany przychodzi

I straszną niepogodę za sobą przywodzi,

Z takiemi zawołany rycerz z hufca pędy

Biegł na nieprzyjacielskie zastawione rzędy.

44

Ujźrzawszy Sarraceny na się następ⁹⁷¹ taki,

Strachu i przyszłej klęski ukazują znaki;

Widać, że jem drżą drzewa pochylone w ręku,

Nogi w strzemionach, wodza trzymane u łęku.

Sam Pulian nie znając Rynalda mężnego,

Strachu nie pokazuje po sobie żadnego

I tak tęgiego wstrętu się nie spodziewając,

Bieży przeciwko niemu, na cwał popuszczając.

45

I w poskoku składa się za drzewem i zbiera

Wszytko ciało do kupy jednej, potem zwiera

Zawodnika⁹⁷² obiema zaraz ostrogami

I wypuszcza mu na bieg rzeźwiejszy wodzami.

Drugi męstwa nie zmyśla, ale uderzeniem

Pokazuje, że się w niem zgadza rzecz z imieniem

I że kopią także kształtnie złożyć umie

I że się na tem, jako ćwiczony, rozumie.

46

Obadwa uderzeniem równi sobie byli,

Bo tak, jako mierzyli, w głowy się trafili,

Ale bardzo nierówni męstwem i żelazem.

Tamten przebił przez szyszak, a ten zdechł zarazem.

Nie po tem męstwa poznać, kiedy kto w poskoku

Dobrze zmierzy i kształtnie drzewo niesie w toku,

Ale i szczęścia trzeba; bo nic nie pomoże

I nic męstwo bez niego albo mało może.

47

Zabiwszy Puliana Rynald z temże drzewem

Na króla orańskiego bieży z wielkiem gniewem,

Który w serce ubogi i barzo beł mały,

W kości i w mięso wielki i zbyt okazały.

Beł godny on raz, chocia nizko go wymierzył,

Choć go w koniec paiże⁹⁷³ u spodku uderzył;

I jeśli go kto gani i oń mu przymówi,

Że nie mógł wyszszej dosiądź, Rynald się wymówi⁹⁷⁴.

48

Nie mogła żadną miarą tak ciężkiego raza

Wytrzymać tarcz, choć beła z twardego żelaza;

Na dwa łokcia i więcej przez nię tak przepadła,

Że dusza przez brzuch skłóty z olbrzyma wypadła.

Rozumiejąc, że ciężar ciała swego pana

On cały dzień miał nosić koń króla z Orana,

Rynaldowi w myśli swej cicho czynił dzięki,

Że go wyzwolił z prącej i z tak wielkiej męki.

49

Złamawszy drzewo Rynald, koń obraca, który

Tak lekki jest, jakby miał skrzydła jakie z pióry,

I gdzie najwiętszą gęstwę obaczy i kędy

Nacieśniejszy huf, wpada i przerywa rzędy

I nakoło Fusbertą⁹⁷⁵ ukrwawioną siecze

I przecina ją zbroje, pancerze i miecze;

Żadne żelazo, żaden blach⁹⁷⁶ jej nie hamuje,

Wszędzie ostrzem przepada i ciało najduje.

50

Ale nie na wiele zbrój i blachów trafiała,

Na którychby się ostra broń bawić musiała,

Więcej pawęz⁹⁷⁷ skórzanych i tarczy drzewianych

I kaftanów, bawełną gęstą przetykanych;

Dla tego niemasz dziwu, że gdziekolwiek spada,

Siecze, psuje, dziurawi, kole i przepada;

Tak się jej wszytko broni, jako gradom kłosy,

Albo tak, jako trawy zębom ostrej kosy.

51

Już beł wszytek on wielki hufiec rozgromiony,

Kiedy pierwszy pułk szkocki nastąpił sprawiony;

Przed nim Zerbin królewic z drzewem wymierzonem

Ukazował tor hufcom sobie powierzonem;

Za niem z niemniejszem pędem Szotowie bieżeli

W tamtę stronę, gdzie swego hetmana widzieli,

I nie inaczej wszyscy biegli na pogany,

Jeno, jako zgłodzeni wilcy na barany.

52

Wtem wszyscy rączem koniom rzeźwiej popuścili,

A skoro się do siebie wzajem przybliżyli

I on tak mały rozdział i pole zginęło,

Które strony dzieliło i nagle zniknęło,

Począł się taniec, mało podomno widziany,

Bo sami tylko siekli Szotowie pogany,

Sami tylko poganie byli tak strwożeni,

Jakoby byli na śmierć tam byli zwiedzieni.

53

Każdy się Szot zdał, jako ogniem zapalony,

Każdy poganin zhnnem mrozem przerażony,

Mniemając — taki ból z ran, taką mieli mękę —

Że każdy z naszych miał mieć Rynaldowę rękę.

Wtem począł następować król Sobryn z swojemi,

Niżli pierwszy, bez chyby daleko lepszemi;

Bo i ćwiczeńszy byli i lepiej ubrani

I od lepszego wodza beli sprawowani.

54

Między afrykańskiemi, jako powiadali,

O Sobrynowych ludziach najwięcej trzymali.

Dardynel, król z Zumary potem ruszył swoje,

Gorzej ubrane i mniej doświadczone w boje,

Chocia się na niem szyszak lśniał bogaty, nowy,

I sam beł zbrojny wszytek od stopy do głowy.

Czwarty hufiec, już lepszy, za Dardynelowem

Szedł w bój z Izolierem, bratem Feratowem.

55

Skoro Izoliera z rycerstwem z Nawarry,

Wchodzącego w bój, ujźrzał Trazon, książę Marry⁹⁷⁸,

Rad, że się w onej zacnej najduje potrzebie,

Swem rycerzom, których miał bliżej koło siebie,

Przykład niewymownego męstwa pokazuje

I w czyn straszny Marsowy ochotnie wstępuje;

Aryodant swe ludzie ruszył za Trazonem,

Co nowo był książęciem z Alby uczynionem!

56

Z różnych muzyk, to bębnów, to dźwięk trąb krzykliwych,

To z cymbałów pogańskich i z surm przeraźliwych,

Złączał się z inszem z łuków i kusz wystrzelanych

I z kamieni, z wojennych czynów⁹⁷⁹ wyciskanych,

I co najwięcej biły nieba, z narzekaniem

Bitych ludzi i z rannych stękaniem, wołaniem;

I beł taki, jaki jest Nila, gdy spadając,

Szumi, strasznem sąsiady hukiem ogłuszając.

57

Wielki cień od strzelania tej i owej strony

Niebo kryje nakoło nad wojski skupiony;

Dychanie, para z potów z prochem się mieszają

I na powietrze chmury czarne posyłają.

Jedno tam, a drugie sam wojsko następuje,

Widać, jako to goni, to w zad ustępuje;

W temże miejscu lub blizko ci, co zabijają,

Przy zabitych od siebie sami umierają.

58

Gdzie jeden hufiec, wielkiem spracowany trudem,

Ustąpi, drugi z świeżem następuje ludem;

I tej i owej stronie ludzie przybywają,

Tu jezdy, a tu lekkie piechoty puszczają.

Ziemia, co wojska dźwiga, wszytka sczerwieniała

I zielony, piękny płaszcz w krwawy odmieniała;

Gdzie było pierwej różnych barw kwiecie obfite,

Leżą na pował ludzie i konie zabite.

59

Jeśli kto jeszcze kiedy w niedoszłej młodości

Ukazał próbę męstwa i swojej dzielności,

Tedy Zerbin królewic, który niesłychane

Dzieła w on czas poczynił i ledwie widziane.

Ale i Aryodant znak serca wielkiego

Ukazał w oczach ludu swojego nowego,

Uderzywszy się mocno o Kastylijczyki

I o Izoliera z jego Nawarczyki.

60

Trafiło się tem czasem: Moskin, rycerz młody,

I Kalinder, brat jego, mąż pięknej urody,

Bękarci Kalabruna, króla z Aragony,

I trzeci, Kalamidor, rodem z Barcelony,

Żądzą sławy zagrzani, pozad zostawiali

Swe chorągwie i z swych się hufców wysadzali

I wszyscy na Zerbina oraz uderzyli;

Ale jego nie, tylko koń pod niem zabili.

61

Koń, trzema kopiami na wylot przebity,

Padł na ziemię przez dusze; ale niepożyty

Zerbin prętko na nogi niestrwożony wstawa

I na tych się, co mu koń zabili, udawa.

Napierwej Moskinowi, zbyt nieostrożnemu

I na koniu nad sobą w miejscu stojącemu,

Bo go Moskin poimać i wziąć myślił w troki,

Ze spodku strasznem sztychem przebił oba boki.

62

Skoro Kalinder ujźrzał nędznego Moskina,

Zabitego, jakoby ukradkiem Zerbina

Chce potrącić ze wszystkiej mocy zwartem koniem.

Ale nie tak beł słaby, jako trzymał o niem;

Porwał konia za munsztuk Zerbin, uskoczywszy,

Na ziemię go, skąd nie wstał nigdy, obaliwszy,

Że się więcej nie karmił owsem ani sianem,

Bo go zabił pospołu jednem cięciem z panem.

63

Widząc to, Kalamidor nie miał czego czekać

I nawróciwszy konia, chce na zad uciekać;

Ale go ściga Zerbin i za niem się puszcza

I na niego srogi raz cięty z góry spuszcza.

Cięcie straszne tam, gdzie wzrok mierzył, nie doniosło,

Jednak wymierzonego miejsca blizko doszło;

Bo królewic samego nie mógł dosiądź pana,

Ale konia ciął, że padł i ściągnął kolana.

64

Lazł, zbywszy Kalamidor konia, na bałuku,

Aby uciekł; wtem na głos tak. wielkiego huku

Książę z Marry ratować Zerbina pośpieszał

I koniem go podeptał i z ziemią pomieszał.

Aryodant z Lurkaniem, gdzie beł obtoczony

I od nieprzyjaciela królewic ściśniony,

I inszy cni rycerze zewsząd się zbiegają

I aby konia dosiadł, pomoc mu dawają.

65

Aryodant miecz straszny kręcił wielkiem kołem,

Oczem umie Artalik powiedzieć z Mirkołem,

Ale jeszcze Kazimierz lepiej i Arbali

Siłę jego i rękę potężną poznali:

Pierwszy dwa żywo uszli z ranami wielkiemi,

Pośledniejszy⁹⁸⁰ zabici, zostali na ziemi.

Niemniej mężnie Lurkani z mieczem się uwija,

Siecze, rąbie, obala i na śmierć zabija.

66

Ale nie wierzcie, aby bój między polami

Mniejszy beł, niż nad rzeką z nieprzyjaciołami;

Nie mniemajcie, aby te wojska próżnowały,

Co pod sprawą książęcia z Linkastru zostały.

Te na hufce hiszpańskie mężnie uderzyły

I chwilę równe sobie obie stronie były,

Bo i jeźni i pieszy i sami wodzowie

Z obu stron dali sobie jednako po głowie.

67

Oldrat, książę z Glocestry, naprzód poszedł śmiały

I książę z Eboraku, Fieramunt wspaniały,

Więc cne książę z Klarence, Henryk zawołany,

Więc grabia z Warwecyej, Rykardus nazwany,

Na czoło Mataliście i Follikonowi

Z ich pułkami wielkiemi i Barykundowi;

Pierwszy miał Almeryą, a drugi sprawował

Granatę, w Majoryce Barykund panował.

68

Wielką chwilę straszliwa bitwa w równi trwała

I jedna strona więcej nad drugą nie miała.

To szły, to się wracały wojska zapędzone,

Jako zboża majowem wiatrem uderzone,

Albo morze przy brzegu, które to przychodzi,

Nigdy w miejscu nie stojąc, to zasię odchodzi;

Nakoniec, gdy fortuna chwilę poigrała,

Od prawdy się na szkody pogańskie wracała.

69

Trafiony od książęcia z Glocestry do czysta,

Wypadł z siodła na ziemię śmiały Matalista;

W tenże czas i Fieramunt wielką ranę drzewem

Zadał Follikonowi pod ramieniem lewem;

Obudwu poimano, obadwa więźniami

Pod strażami zostali między Anglikami.

Tamże i Henryk wpadszy między gęste szyki,

Książę z Klarence, zabił króla z Majoryki.

70

Odtąd się zaraz trwożyć poczęli poganie,

A brać za tem zdarzeniem serce chrześcijanie.

Tamci lękliwe tyły wszędzie obracali,

A naznaczone swoje miejsca zostawiali;

Ci zasię nic inszego prawie nie czynili,

Jeno pomykając się, bili i gonili,

I by nie świeża pomoc, wojsko rozgromione

Już było w tamtej stronie pogańskie stracone.

71

Ale Ferat, który się od króla swojego

Nie chciał nigdy oddalić barzo, Marsylego,

Widząc zbite chorągwie przez nieprzyjacioły

I wojsko porażone mało nie na poły,

Bijąc konia ostrogą w oba boki, bieżał

Z wielkiem pędem i właśnie w ten czas tam przybieżał,

Gdy Olympius z Serry⁹⁸¹, kopią przebity,

Prawie na jego oczu z konia spadł, zabity.

72

Olympius młodzieńczyk, który głos pieszczony,

Głos łagodny zgadzając z dźwiękiem słodkiej strony,

Miał tę sławę, że serca nawiętszej twardości

Umiał miękczyć: takiej beł głos jego wdzięczności;

Szczęśliwy, kiedyby beł na tej czci przestawał,

I w boje się i w czyny marsowe nie wdawał

I dał pokój łukowi, szabli i kopiej,

Dla których w młodem wieku umarł we Francyej.

73

Skoro tego, którego tak barzo miłował,

Ujźrzał Ferat zabitem, poczuł, że żałował

Barziej tego jednego, niż inszych tak wiele

Tysięcy, porażonych przez nieprzyjaciele;

I tego, co go zabił, z góry ciężkiem razem

Przeciął nieuchronionem przez szyszak żelazem,

Przez czoło i przez piersi; a temu na oczy

Wpada sen nieprzespany wiekuistej nocy.

74

Ale nie na tem stanął; kręci miecz nakoło,

Miecz ostry, miecz śmiertelny, tego zatnie w czoło,

Tego w piersi, to głowy, to ręce ucina,

I im dalej, tem więcej srożyć się poczyna,

Krew z duszami wylewa i swe ku bojowi

Nawraca i lękliwe chorągwie stanowi;

Tak wojsko, już po wielkiej części nachylone,

Wspiera znowu, do boju strasznego wrócone.

75

Tem czasem król Agramant, sławy i czci chciwy

I krwie nieprzyjacielskiej, wchodzi w bój straszliwy.

Ma z sobą Faruranta, przywojcę wielkiego,

Sorydana, Balwerca nieokróconego,

I z mężnem Bambiragiem króla Pruzyona

I inszych, których trudno mianować imiona,

Tak wiele, żeby łatwiej mógł zliczyć obfite

Liście z drzew, mroźnem wiatrem w jesieni obite.

76

Agramant król, bojąc się o swoje namioty,

Wziąwszy od murów lżejszej jazdy i piechoty

Przebrany wielki hufiec, tam go wyprawuje,

Kędy niebezpieczeństwo wielkie upatruje,

I fezkiemu go daje i zleca królowi

I każe z niem wstręt czynić z Irlandy ludowi,

Który wielkiem zachodził kołem, chcąc na wozy

I na źle opatrzone uderzyć obozy.

77

Król z Fezy przypadł prętko, gdzie beł wyprawiony;

By beł namniej omieszkał, obóz beł stracony.

Ostatek król Agramant do kupy gromadzi

I dzieli go na hufce i w bój go wprowadzi;

Sam się, gdzie go najpilniej, nad rzekę udawa,

Tam, gdzie lękliwe tyły lud jego podawa

I skąd poseł Sobrynów przyszedł przeciw mocy

Nieprzyjacielskiej prosić o prędkie pomocy.

78

W jednem pułku za sobą wiódł wojska swojego

Połowicę, że Szoci od huku samego

Zadrżeli i tak jem strach serca opanował,

Że każdy już swe miejsce i cześć zostawował;

Zerbin i Aryodant tylko w onej chwili

I Lurkani się wielkiej mocy zastawili⁹⁸²,

I Zerbin, co beł pieszo zewsząd ogarniony,

Zginąłby beł bez prętkiej i wczesnej obrony.

79

Ale Rynald, który się był za pogańskiemi

Zagonił chorągwiami uciekającemi,

Stąd, gdzie go niewesoła zastała nowina,

Że z konia królewica zwalono Zerbina

I że w niebezpieczeństwie wielkiem, obtoczony

Od pogaństwa nakoło, bardzo beł ściśniony,

Wypuściwszy wodzami na Bajardzie rączem,

Bieży i Szotom czyni wstręt uciekającem.

80

Zawraca ich i woła głosem: »Gdzie bieżycie?

»Co to jest, że się teraz tak barzo boicie

»Nikczemnego pogaństwa, miejsc swych odbiegając

»I na cześć, na powinność swą nie pamiętając?

»Tenli to łup wydarty jest nieprzyjaciołom,

»Na ozdobę ojczystem oddany kościołom?

»Piękna zaprawdę sława, tak na sztych wydany

»Króla naszego syn, sam pieszo odbieżany!«

81

Drzewo od giermka wziąwszy, gdzie przeciwna strona

Śmiele następowała, widzi Pruzyona,

Króla alwarackiego, i tak weń zawadza,

Że go z siodła daleko od konia wysadza;

Agrykalta zabija, łeb Bambiragowi

Ucina, ranę wielką dał Sorydanowi;

I tegoby był zabił, ale nie wytrwało

I kruche w uderzeniu drzewo się złamało.

82

Zbywszy drzewa, dobywa szable doświadczonej

I tnie ją Serpentyna po zbroi stalonej;

Sczarowanemu szkodzić nie może żelazu,

Ale on spada z siodła od ciężkiego razu.

Tak Zerbinowi, który beł zewsząd ściśniony

Od gęstych nieprzyjaciół, czyni plac przestrony,

Że łatwie konia dosieść mógł między onemi,

Co samopas biegały z siodłami próżnemi.

83

Prawie na czas; bo by był namniej omieszkanie

Uczynił, nie miałby beł czasu na wsiadanie,

Bo Agramant i Sobryn właśnie w onej chwili

I Dardanel z Balastrem królem nastąpili.

Ale już beł na koniu i nieuchroniony

To tam, to sam nakoło kręcił miecz skrwawiony,

To tego, to owego w piekło posyłając,

Nowinami tamten świat z tego obsyłając.

84

Pan z Białej Góry⁹⁸³, który zawżdy taki bywał,

Aby swej broni na co najwiętszych używaj

Widząc, jakie Agramant próby swej śmiałości

Na chrześcijanach czynił i jakie dzielności,

Wszędzie, gdzie się obrócił, gęsty szyk mieszając,

Bieży nań wielkiem pędem, wodze wypuszczając,

I przypadszy tak mocno trąca go Bajardem,

Że i z koniem uderzył ziemię bokiem twardem.

85

Kiedy tak obie wojska w polu się mieszały

I jedno drugie bojem straszliwem nękały,

Rodomont słabe gminy siecze i w popioły

Obraca pyszne dwory i piękne kościoły.

Cesarz do tego czasu nie ma żadnej sprawy

O tej klęsce i indziej ma swoje zabawy,

Przyjmując z Odoardem w miasto Arymana

Z posiłkami, które słał kraj króla Brytana.

86

A wtem jeden na twarzy wybladły, strwożony,

Że ledwie mógł odetchnąć, w biegu umęczony,

Niż począł co inszego, na sercu ujęty

Strachem wielkiem, powtarza: »Niestetyż! niestety!

»Dziś upadnie, cesarzu wielki, rzymskie państwo,

»Dziś opuścił i w zgubę dał Bóg chrześcijaństwo:

»Dyabelstwo dżdżem podomno z góry pospadało,

»Aby się już w tem mieście więcej nie mieszkało.

87

»Nikt inszy być nie może, jeno czart złośliwy,

»Co miasto z gruntu niszczy i lud nieszczęśliwy.

»Patrzaj na gęste dymy z ogniów podnieconych

»I perzyny z kościołów i domów spalonych!

»Jeśli, cesarzu, słudze nie wierzysz twojemu,

»Uwierz ludu twojego płaczowi wielkiemu

»I narzekaniu, które niebiosa przechodzi,

»A jeden tego tylko wszytkiego dowodzi⁹⁸⁴«.

88

Jaki ten bywa, który pierwej pospolicie

Usłyszy zgiełk i wielkich dzwonów gęste bicie,

Niżli ogień obaczy, od wszytkich widziany,

Okrom niego, co go ma nabliżej swej ściany:

Taki beł właśnie cesarz, słysząc te nowiny

I widząc gęste dymy i lekkie perzyny,

Obraca się z swojemi ludźmi, gdzie wołanie

I zgiełk słyszy i ono wielkie narzekanie.

89

Więtszą część wojewodów swoich i przedniejsze

Rycerze cesarz z sobą bierze i godniejsze

1chorągwie obraca prosto ku rynkowi,

Gdzie Rodomont dogrzewał płochemu gminowi;

Okrucieństwa straszliwe znaki wyrażone,

Wszędzie widzi ciał ludzkich sztuki rozprószone —

Ale się nie chcę więcej przykrzyć uszom waszem:

Kto chce ostatka słuchać, wróć się inszem czasem.

Koniec pieśni szesnastej.

Przypisy:

1. Orland szalony — Orland szalony Ariosta jest niejako dalszym ciągiem poematu Orland zakochany, którego autor, Mateusz Maria Bojardo, nie zdołał do końca doprowadzić. Tym się tłumaczą liczne wzmianki i napomknienia, same przez się niezrozumiałe, dla tych jednak, co czytali poemat Bojarda, zupełnie jasne, i dlatego poeta nasz nie przytacza potrzebnych do zrozumienia ich okoliczności. U czytelnika polskiego nie można przypuszczać znajomości Bojardowego Orlanda, gdyż nawet tłumaczenia tego olbrzymiego poematu literatura nasza dotąd nie posiada. Podane poniżej objaśnienia mają tedy na celu oświetlić przede wszystkim owe szczegóły naszego poematu, których zrozumienie zależy od znajomości Bojardowej epopei, a następnie wytłumaczyć te niejasne wyrazy i zwroty, których pod imionami własnymi umieścić i wyjaśnić się nie dało. [przypis redakcyjny]

2. naturalny syn — syn ze związku pozamałżeńskiego. [przypis edytorski]

3. nieustawiczność — niestateczność, zmienność. [przypis edytorski]

4. ponik (daw.) — strumyk. [przypis edytorski]

5. Bibiena właśc. Bernardo Dovizi da Bibbiena (1470–1520) — włoski pisarz, dyplomata, kardynał (od 1513 r.), przyjaciel poety. Autor pierwszej włoskiej komedii prozą Calandra. [przypis redakcyjny]

6. płókać (daw.) — dziś popr.: płukać. [przypis edytorski]

7. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

8. chceli — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chce. [przypis edytorski]

9. dochodny — dziś popr.: dochodowy. [przypis edytorski]

10. pierwszego i aż do ostatnich czasów jedynego tłumaczenia Orlanda — w 1901 r. dzieło Ariosta ukazało się w Warszawie, pod tytułem Orland oszalały w tłumaczeniu Felicjana Medarda Faleńskiego (1825–1910); wydanie tłumaczenia Piotra Kochanowskiego, w naukowym opracowaniu prof. Jana Czubka wyszło nakładem Akademii Umiejętności w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 1905 r.; wydanie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich z 1965 r. w oprac. Romana Pollaka (BN seria II, nr 150) opiera się również na przekładzie Piotra Kochanowskiego. [przypis edytorski]

11. synowiec (daw.) — syn brata; bratanek. [przypis edytorski]

12. Już samo pochodzenie naszego Piotra zmieniało się — [tj. domniemania o tymże pochodzeniu; por.] Wielka encyklopedya illustrowana pod hasłem Kochanowski Piotr. [przypis edytorski]

13. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity gruntownie naprzód przez Aleksandra Krasickiego — [por.] Biblioteka nauk. Zakładu Ossol[ińskich], t. VI. [przypis redakcyjny]

14. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity (...) przez (...) Przyborowskiego — [por. tegoż] Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, Poznań 1857. [przypis redakcyjny]

15. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity (...) przez (...) ks. Gackiego — [por.] O rodzinie Jana Kochanowskiego, Warszawa 1869. [przypis redakcyjny]

16. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity (...) przez (...) Plenkiewicza — [por.] Dzieła Jana Kochanowskiego, Wyd. pomn., t. IV, cz. I, Warszawa 1884. [przypis redakcyjny]

17. akt prawny (...) Petrus Kochanowski miles ordinis S. Iohannis Hierosolymitani (...) — [por.] Materyały do dziejów piśmiennictwa polskiego t. II. Warszawa 1904, s. 46. [przypis redakcyjny]

18. Piotr Kochanowski (...) wznosi około r. 1615 razem z bratem Adamem pomnik matce, Katarzynie z Jasieńca, Mikołaja z Sycyny małżonce — [por.] ks. Gacki: O rodzinie Jana Kochanowskiego, Warszawa 1869, s. 147; Przyborowski, Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, Poznań 1857, s. 54. [przypis redakcyjny]

19. Twierdzenie o maltaństwie Piotra tłumacza (...) puścił w świat niebaczny Krasicki — [por. J. I. Krasicki] O rymotwórstwie i rymotwórcach. [przypis redakcyjny]

20. list Próchnickiego — znajduje się obecnie [1905; red. WL] w archiwum w Frauenburgu. Wiadomość o nim, jako też o liście do biskupa płockiego, Szyszkowskiego, z r. 1608 i wierny odpis zawdzięczam koleżeńskiej uczynności Dra A. M. Kurpiela. [przypis redakcyjny]

21. Podział Sycyny między obu dotąd „niedzielnych” braci — w r. 1563 (f. 2. p. octavas ss. Corp. Christi). R. Plenkiewicz: Jan Kochanowski (Dzieła, wyd. pomn. t. IV. cz. I. Warszawa 1884), s. 27. Ks. Gacki (O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 41) wziął mylnie datę oblatowania (1572) za rok sporządzenia (1563) dokumentu podziałowego. [przypis redakcyjny]

22. widzimy pana Mikołaja przez lat 13 (od r. 1569 do śmierci) na skromnym, lecz dochodnym urzędzie podstarościego radomskiego — [por.] ks. Gacki: O rodzinie (...), s. 51. [przypis redakcyjny]

23. Niech mi ogień wielki gore (...) w cnocie ćwiczyli — [por.] Rotuły Mikołaja Kochanowskiego do synów swoich. W Krakowie. W drukarni Andrzeja Piotrkowczyka 1611. [przypis redakcyjny]

24. chyz a. chyż (daw., starop.) — uboga, niska chałupa. [przypis edytorski]

25. Widziałem (...) Prozną pracą — [por.] Prozna praca wyd. z r. 1611. [przypis redakcyjny]

26. Za pobytem na dworze Zamojskiego przemawiałyby ścisłe i zażyłe stosunki z wielkim hetmanem dwu stryjów, Jana i Andrzeja; jakoż istotnie jeden z synów tłumacza Eneidy przebywał jakiś czas w otoczeniu Zamojskiego. — [por.] ks. Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 54; [Wacław Aleksander] Maciejowski, Piśm[iennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830], D. 212. [przypis redakcyjny]

27. Dowiadujemy się tedy pod r. 1598, że wtedy nastąpił pomiędzy 6 braci podział ojcowizny, połowy Sycyny (...) — [por.] ks. Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 51. [przypis redakcyjny]

28. W następnym roku (1599) widzimy przyszłego tłumacza w Padwie (...) — [por.] Stanisław Windakiewicz, Księgi nacyi polskiej w Padwie (Archiwum do dziejów i literatury w Polsce, t. VI, s. 32). [przypis redakcyjny]

29. skarga Jana Gniewosza, wuja i opiekuna trzech sióstr: Krystyny, Elżbiety i Heleny Kochanowskich po Mikołaju Kochanowskim z Czarnolasu (...) — [por.] ks. Gacki: O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 105. [przypis redakcyjny]

30. w maju następnego roku (1603) jedzie już jako sekretarz do Rawy (...) — [por.] Wierzbowski, Materyały (...), s. 43. [przypis redakcyjny]

31. W tym też roku [1603] (...) umarła 15 czerwca (...) Katarzyna z Tymińskich (...) Kaplicę wyposażył nasz Piotr Kochanowski (...) wystawili obaj bracia, Adam i Piotr, w tejże kaplicy pomnik przekazujący potomności pamięć tej dobrej matki — [por.] ks. Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 131 i n. [przypis redakcyjny]

32. 27 października 1603 (...) zostaje trzeci z kolei brat Jan (...) kanonikiem krakowskim — [por.] Stanisław Windakiewicz, Nieznane szczegóły o rodzinie Jana Kochanowskiego (Prace filolog. 1885). [przypis redakcyjny]

33. umiera jeden z młodszych braci Eremian czy też Hieremiasz (...) 13 października 1604 w Lublinie — [por.] Przyborowski, Wiadomość (...), s. 56. [przypis redakcyjny]

34. O Piotrze (...), że jako sekretarz królewski miał „zatrzymanego zasłużonego” 609 zł (...) wypłacić z arendy starostwa samborskiego i żup ruskich Jerzy Mniszek — [por.] Wierzbowski, Materyały (...), s. 44. [przypis redakcyjny]

35. jeździł (...) z polecenia królewskiego do Łomży (...) pod datą 30 marca 1605 poświadcza nasz Kochanowski, jako administrator starostwa łomżyńskiego (...) — [por.] Wierzbowski, Materyały, s. 45 (z podobizną podpisu Piotra Kochanowskiego). [przypis redakcyjny]

36. ślad tej administracji dochował się w rekognicji Jana Izdbickiego (...) jako „od IMP. Piotra Kochanowskiego, sekretarza JKMci, administratora natenczas Usczkiego (...) jurgielt odebrał” — [por.] Wierzbowski, Materyały, s. 47. [przypis redakcyjny]

37. (...) Kochanowski razem z Stanisławem Bykowskim, kasztelanem łęczyckim, od senatu i Pawłem Chocimowskim od rycerstwa, był przeznaczony do rewizji królewszczyzn na Rusi i na Wołyniu — [por.] Volumina Legum pod r. 1607 (wyd. pijarskie, t. II, s. 1611). Przy nazwisku Kochanowskiego nie dodano wprawdzie sekretarstwa; ale nie ulega wątpliwości, że to jest nasz tłumacz. W konstytucjach niekiedy dopisywano tytuł, często jednak opuszczano; tak np. w tejże konstytucji (s. 1611) wymieniony bez żadnego tytułu Wojciech Sękowski, jest już w r. 1601 w innej konstytucji (s. 1493) sekretarzem królewskim. [przypis redakcyjny]

38. ks. Gackiego O rodzinie Jana Kochanowskiego (s. 52) — [por.] Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, Warszawa 1869. [przypis edytorski]

39. [szczegóły dotyczące dzierżawy dóbr Balice, Burów, Szczeglice i Niegoszowice od Jana Firleja Piotrowi Kochanowskiemu] znajdowały się zapewne oznaczone w nieznanej nam intercyzie, ze znanej do akt grodu lubelskiego, na którą się relacja intromisyjna woźnego powołuje — [por.] Rel. castri crac., t. 541, s. 752. [przypis redakcyjny]

40. oto, co czytamy w księdze nacji polskiej pod r. 1609 (...) — [por.] Windakiewicz: Księgi nacyi polskiej, s. 36. [przypis redakcyjny]

41. do znanego już starożytnym fons Aponi, dzisiejszego Abano — do Abano (thermae Patavinae) jeździli w XVI w. dość często Polacy. Tak wedle Acta actorum ven. capit. crac., vol. IV, r. 1545, f. 103 towarzyszył chirurg Jakub Janowi Gamratowi, wojewodzie mazowieckiemu, „ad thermas Patavinas”; (z notatek Dra J. Lachsa); w r. 1555 (20 marca) przejeżdżała królowa Bona przez pewną miejscowość w „paese Stigliano” „per andar alli bagni di Padova” (ks. Jan Warchał, Materyały padewskie, rps.). W Ksiegach nacyi pol. w Padwie Windakiewicza spotykamy się też przy nazwiskach dawców dość często z dodatkiem, że ten lub ów był w Padwie „causa recuperandae valetudinis”. W słono-jodo-bromo-siarczanych cieplicach (24–66°R) abańskich leczono się w XVI w. na przymiot, podagrę i rozmaite reumatyzmy; która z tych chorób trapiła Kochanowskiego, nie podobna rozstrzygnąć. Ponieważ jednak współczesny Oczko niewiele sobie dla francy po cieplicach obiecuje (wyd. warszawskie 1881, s. 538), przeto większe prawdopodobieństwo przemawia za podagrą lub reumatyzmem. [przypis redakcyjny]

42. 23 sierpnia t.r. staje przed aktami ławniczymi krakowskimi ur. Marcin z Chrząstowa Chrząstowski, właściciel kamienicy przy ul. Brackiej, Eforynowską zwanej, i zeznaje na rzecz Piotra Kochanowskiego, sekretarza J. K. M., dług 650 zł (...) — [por.] Scabinalia crac. 1164, p. 317. Poczuwam się na tym miejscu do miłego obowiązku złożyć p. Dr. St. Tomkowiczowi szczere podziękowanie za udzielenie mi notatki z podaniem miejsc w księgach miejskich krakowskich, gdzie się znajdują wiadomości o Piotrze Kochanowskim. [przypis redakcyjny]

43. 16 maja 1615 sprzedali odłączoną już kamienicę przy Psim Rynku Piotr, Przecław i Jan, synowie śp. Marcina, Chrząstowscy (...) panu Melchiorowi Michałowskiemu — [por.] Scab. crac, 1165, p. 240. [przypis redakcyjny]

44. [Melchior Michałowski odsprzedał kamienicę 8 sierpnia] 1617 r. Piotrowi Kochanowskiemu — [por.] Scab. crac, 1166, p. 114. [przypis redakcyjny]

45. Widzieliśmy też, zeznają dalej wiertelnicy (...) jakiego niebezpieczeństwa — [por.] Acta relat. quartual. crac. II, p. 181. [przypis redakcyjny]

46. Widzieliśmy na tyle (...) których okien IMć pan Kochanowski cierpieć nie chceActa relat. quartual. crac. II, — p. 249. [przypis redakcyjny]

47. w r. 1613 widzimy go po raz trzeci we Włoszech, jak świadczy księga nacji polskiej — [por.] St. Windakiewicz, Księgi nacji poi. w Padwie, s. 38. [przypis redakcyjny]

48. pozew (z 9 marca 1615 r.) Andrzeja i Henryka Firlejów (...) — [por.] Rel. castri crac. t. 546, p. 341. [przypis redakcyjny]

49. w Lublinie, gdzie (...) kanonik, wysłany przez kapitułę na trybunał, „z wielką pilnością swój urząd spełniał” — [por.] Nagrobek w Przyborowskiego: Wiadomości o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, s. 56. [przypis redakcyjny]

50. w ostatecznym gładzeniu i polerowaniu tego poematu ostatni z Tęczyńskich [Jan] brał udział wybitny — myśl tę wypowiedział pierwszy prof. A. Brückner w Wielkiej, encyklopedyi illustr pod wyrazem [tj. hasłem] Kochanowski Piotr. [przypis redakcyjny]

51. w r. 1618 (...) na łożu, do którego go przykuła uporczywa słabość (...) z tej choroby już się (...) podnieść nie miał — „In lecto aegritudinis decumbens gen. Petrus de Sycyna Kochanowski S. R. M. secr.” wyraża się akt urzędowy, a niżej: „licet corpore aliquantum debilis” (Scab. crac. 1165, p. 1127). [przypis redakcyjny]

52. obowiązują się zakonnicy (...) co tydzień odprawiać w swoim kościele przed ołtarzem Poczęcia N. M. P., przy grobie fundatora mszę św., a w dniu zejścia aniwersarz cum officio pro defunctis — [por.] Scab. crac. 1165, p. 1127. [przypis redakcyjny]

53. Urząd ławniczy (...) przybył osobiście do kamienicy (...) Piotra Kochanowskiego, IKM. sekretarza, a pan sekretarz (...) zeznał odpowiednią rekognicję — [por.] Scab. crac. 1166, p. 101. [przypis redakcyjny]

54. w rzeczywistości był nasz Kochanowski już śmiertelnie chory, gdyż w niecały miesiąc potem (2 sierpnia) wedle napisu na nagrobku już nie żył — mówię „wedle napisu na nagrobku”, gdyż akt krakowskiego urzędu ławniczego z dnia 7 sierpnia 1620 r. nie dodaje do nazwiska Kochanowskiego „olim”; jedno więc z dwojga: albo pisarz aktu zapomniał dodać owo słówko, albo też kamieniarz, mając podaną niewyraźną liczbę, zamiast IX, wyrył na kamieniu II. [przypis redakcyjny]

55. nieodwłoczny — dziś popr.: niezwłoczny. [przypis edytorski]

56. W literaturze naszej istnieje przekład dwudziestu pięciu pieśni, przypisywany Piotrowi Kochanowskiemu (...) przypuszczenia — Przedmowa do Orlanda Oszalałego (Biblioteka dzieł wyborowych, Nr 181). [przypis redakcyjny]

57. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

58. nauczone zdroje (...) srogich wyzwolili — wiersz wydrukowany po raz trzeci w Wierzbowskiego Materyałach, s. 51. [przypis redakcyjny]

59. Rękopisy — Z = rkps bibl. hr. Zamojskich w Warszawie; P = rkps bibl. Poturzyckiej hr. Dzieduszyckich we Lwowie; J = rkps bibl. Jagiellońskiej, w Krakowie; C = rkps bibl. ks. Czartoryskich w Krakowie; D = rkps bibl. hr. Tarnowskich w Dzikowie; S = rkps miejskiej t. z. Szersznikowskiej (Scherschnicksche Stadtbibliothek) w Cieszynie; B = rkps bibl. hr. Baworowskich we Lwowie; W = rkps bibl. uniwersyteckiej w Warszawie. Wszystkim zarządom powyższych bibliotek za chętne użyczenie rękopisów, i to na czas dłuższy, przez co to pierwsze krytyczne wydanie stało się możliwym, składam najszczersze podziękowanie. [przypis redakcyjny]

60. J (...) ten rękopis daje nam tekst w poprawnej redakcji anonima, gdy tymczasem Z2 wykazujący znaczne różnice, jest owym brulionem (a raczej odpisem jego), którego Kochanowski, zaskoczony przedwczesną śmiercią, nie zdołał jeszcze poprawić — widocznie i podział na tomy: I–XXV i XVI–XLIV, jest dziełem anonima, gdy tymczasem Kochanowski dzielił nieco odmiennie: t. I = I–XXIII i t. II = XXIV–XLVI. [przypis redakcyjny]

61. Wydawca, mąż uczony i znawca poezji, a nawet sam kawałek poety (...) jego przyjaźń z biskupami: Jędrzejem Lipskim, Jakubem Zadzikiem i Pawłem Piaseckim — [por.] Bandtke, Historja drukarń krakowskich, s. 459. [przypis redakcyjny]

62. porównywując — dziś popr.: porównując. [przypis edytorski]

63. Rękopisy (oznaczenia) — Z = rkps bibl. hr. Zamojskich w Warszawie; P = rkps bibl. Poturzyckiej hr. Dzieduszyckich we Lwowie; J = rkps bibl. Jagiellońskiej, w Krakowie; C = rkps bibl. ks. Czartoryskich w Krakowie; D = rkps bibl. hr. Tarnowskich w Dzikowie; S = rkps miejskiej t. z. Szersznikowskiej (Scherschnicksche Stadtbibliothek) w Cieszynie; B = rkps bibl. hr. Baworowskich we Lwowie; W = rkps bibl. uniwersyteckiej w Warszawie. [przypis edytorski]

64. uczciwe (daw.) — tu: uczciwość; cnota. [przypis edytorski]

65. Murzynowie — [tu:] Maurowie. [przypis redakcyjny]

66. Agramant — syn Trojana, król afrykański. [przypis redakcyjny]

67. cesarz Karzeł — Karol Wielki. [przypis redakcyjny]

68. Trojan — ojciec Agramanta, zginął z ręki Karolowego siostrzeńca, Orlanda. [przypis redakcyjny]

69. sieść (daw.) — usiąść. [przypis edytorski]

70. Orland — syn Milona z Anglantu i Berty, siostry Karola Wielkiego, bohater poematu. [przypis redakcyjny]

71. Herkules — [tu:] Herkules I d’Este, książę Ferrary, ojciec Alfonsa i Hipolita; pozbawiony tronu i wygnany z Ferrary przez brata swego, bękarta Mikołaja I, Leonella, bawił na dworze Alfonsa I, króla Neapolu („króla Katalony”), gdzie zostawił pamięć swych dzieł rycerskich; powrócił z wygnania i objął rządy w Ferrarze dopiero po śmierci Borsa, brata Leonella. [przypis redakcyjny]

72. Hipolit — kardynał Hipolit Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

73. przym (daw.) — przyjm; przyjmij. [przypis edytorski]

74. Rugier — syn Rugiera i Galacyelli (Galacyej), brat Marfizy, narzeczony Bradamanty, jeden z główniejszych bohaterów poematu. [przypis redakcyjny]

75. Angelika — córka króla katajskiego (w Chinach), Galafrona, jedna z głównych bohaterek poematu. [przypis redakcyjny]

76. Marsyli — król hiszpański. [przypis redakcyjny]

77. tam w ten czas trafił Orland — Orland przybył z dalekiego wschodu, gdzie walczył w obronie oblężonej (w jej zamku Albraka) Angeliki. [przypis redakcyjny]

78. Hesperyjskie brzegi — zachodnie. [przypis redakcyjny]

79. Eojskie [brzegi] — wschodnie, od Eos, jutrzenka. [przypis redakcyjny]

80. książęcia (...) bawarskiego, — książę bawarski nazywał się Nam (Namo), Nestor pośród Karolowych paladynów; był ojcem czterech bohaterów, wspominanych dość często w tym poemacie: Awina, Awoliona, Ottona i Berlingiera. [przypis redakcyjny]

81. karacena — pancerz łuskowaty. [przypis redakcyjny]

82. paiż — tarcza. [przypis redakcyjny]

83. zawodnik — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

84. wodza — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

85. Albańska Góra — Montalbano, zamek Montauban we Francji, którego położenie niewiadome. [przypis redakcyjny]

86. Amon — Amon z Dordony, syn Bernarda, a ojciec Rynalda; syn Amonów: Rynald. [przypis redakcyjny]

87. Bajard — rumak Rynalda. [przypis redakcyjny]

88. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

89. Ferat — syn Lanfuzy, bohater saraceński. [przypis redakcyjny]

90. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

91. kosztowali się z sobą — próbowali się z sobą. [przypis redakcyjny]

92. męskie — (przysłówek) [po męsku]. [przypis redakcyjny]

93. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

94. nakowalnia — kowadło. [przypis redakcyjny]

95. Montalba — zamek Montauban niewiadomego położenia we Francji. [przypis redakcyjny]

96. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

97. niedogoda — niedogodność, niewygoda. [przypis redakcyjny]

98. jakiś rycerz z wody — Argala, brat Angeliki. Zabił go w pojedynku Ferat, złożywszy poprzednio obietnicę, że jego ciało z całą zbroją wrzuci do pobliskiej rzeki; wymówił sobie tylko hełm na cztery dni, gdyż jego własny został zniszczony, i dotąd słowa nie dotrzymał. Powód pojedynku podany [w pieśni] VIII 42, w. 7. [przypis redakcyjny]

99. Zdrajco (...) Maranie brzydki! — wyraz marrano, pochodzenia hiszpańskiego, oznaczał pierwotnie Maura, który pozornie przyjął wiarę chrześcijańską; przeszedłszy do języka włoskiego, stał się, podobnie jak u nas cygan, imieniem pospolitym, przybierając znaczenie: „wiarołomca” lub „zdrajca”. Tłumacz uważał go tu jednak, jak się zdaje, za imię własne i pozostawił w brzmieniu oryginału; podobnie: XII 45, w. 3. [przypis redakcyjny]

100. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

101. Almont — syn Agolanta, brat Trojana, stryj Agramanta, zabity przez młodzieńczego Orlanda pod Aspromonte. [przypis redakcyjny]

102. Mambryn — król saraceński, który prowadził wojnę z chrześcijanami, zabity przez Rynalda. [przypis redakcyjny]

103. Argala — syn Galafrona, króla katajskiego, brat Angeliki. [przypis redakcyjny]

104. Lanfuza — Saracenka, matka Ferata. [przypis redakcyjny]

105. trafić się z kim — spotkać się z kim. [przypis redakcyjny]

106. liście — r. n. [przypis redakcyjny]

107. wczesne — wygodne. [przypis redakcyjny]

108. liście — r. n. [przypis redakcyjny]

109. tenten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

110. tygrzyca (daw.) — tygrysica. [przypis redakcyjny]

111. pry — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

112. dobre myśli — wesołość. [przypis redakcyjny]

113. cyrkaski — [od:] Cyrkasy, kraina na Kaukazie. [przypis redakcyjny]

114. Sakrypant — król cyrkaski, bohater saraceński. [przypis redakcyjny]

115. złotej liliej — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

116. katajska królewna — Angelika; Kataj, kraina w północnych Chinach, państwo Galafrona, ojca Angeliki; [przypis redakcyjny]

117. pogoda (daw.) — [tu:] sposobność. [przypis redakcyjny]

118. król z Cyrkas — Sakrypant; Cyrkas: kraina na Kaukazie. [przypis redakcyjny]

119. z Delu (bogini) — bogini Diana (Artemis). [przypis redakcyjny]

120. z Cypru bogini — Wenus (Afrodyta), gdyż na Cyprze była głośna siedziba jej kultu. [przypis redakcyjny]

121. Kataj — kraina w północnych Chinach, państwo Galafrona, ojca Angeliki. [przypis redakcyjny]

122. nabatejski — właściwie arabski; Ariost używa jednak tego wyrazu w znaczeniu ogólniejszym: wschodni. [przypis redakcyjny]

123. Serykana — państwo Gradasa, kraina gdzieś za Indiami, w Chinach leżąca. [przypis redakcyjny]

124. tej pogody — tej sposobności. [przypis redakcyjny]

125. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

126. fuki (daw.) — łajania, krzyki, groźby. [przypis redakcyjny]

127. tok — [tu:] rurka rzemienna, w którą się wkłada tylec kopii. [przypis redakcyjny]

128. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

129. żywotni [koń] — ulubiony, na którym bohater zwykle jeździ. [przypis redakcyjny]

130. biegł w długą — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekał. [przypis redakcyjny]

131. trzaskawica — grzmot. [przypis redakcyjny]

132. gałęzie — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

133. koniowi wypuszczał — wypuszczał wodze, ruszał biegiem. [przypis redakcyjny]

134. Bohatyra (...) jadąc — zamiast: jadącego. [przypis redakcyjny]

135. Bradamanta — dziewica-rycerka, córka Amona i Beatryczy, córki księcia bawarskiego Nama, jedna z przedniejszych bohaterek poematu. [przypis redakcyjny]

136. tenten — tętent. [przypis redakcyjny]

137. sarn — rogacz. [przypis redakcyjny]

138. dogoda (daw.) — wygoda. [przypis redakcyjny]

139. spiża (daw.) — spiż. [przypis redakcyjny]

140. Albraka — zamek w Kataju (w Chinach). [przypis redakcyjny]

141. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

142. ją — [tu:] nią. [przypis redakcyjny]

143. Ardenna — las Ardeński, dziś już nieistniejący, w dep[artamencie] Charente-Inferieure. [przypis redakcyjny]

144. jem (daw.) — dziś: nim. [przypis redakcyjny]

145. com czynił w Albrace — Angelikę oblegał w jej zamku Albrace król tatarski, Agrykan. Po stronie Angeliki walczył między innymi Sakrypant, któremu królewna, napadem nocnym Agrykana zagrożona, zawdzięczała swe ocalenie. [przypis redakcyjny]

146. odkrycie — (przysłówek) [w sposób otwarty; otwarcie; jawnie]. [przypis redakcyjny]

147. Agrykan — król Tartarii, ojciec Mandrykardów. [przypis redakcyjny]

148. Pinabell — syn Anzelma z domu maganckiego. [przypis redakcyjny]

149. jem (daw.) — nim. [przypis redakcyjny]

150. ją — [tu:] nią. [przypis redakcyjny]

151. kupia (daw.) — towar. [przypis redakcyjny]

152. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

153. skąpe (...) sztychy — [tu:] słabe sztychy. [przypis redakcyjny]

154. grabia z Anglantu — Anglant: gród Angers we Francji; grabia z Anglantu: Orland, syn Milona, grabi z Anglantu. [przypis redakcyjny]

155. łatwie (daw.) — dziś: łatwo. [przypis redakcyjny]

156. niepowolność (daw.) — nieposłuszeństwo. [przypis edytorski]

157. przekaza (daw.) — przeszkoda, zawada. [przypis redakcyjny]

158. Kales — miasto portowe Calais we Francji. [przypis redakcyjny]

159. Beata a. Beatryce — małżonka Amona, matka Bradamanty. [przypis redakcyjny]

160. bohatyr daleko wsławiony — Rugier, jeden z pierwszych bohaterów naszej epopei, praojciec książąt Esteńskich. Bojardo wyprowadza jego ród aż z Troi, od syna Hektorowego, Astyanaksa, który nie zginął, jak chcą podania greckie, lecz schronił się na Sycylię i tam pojąwszy za żonę królową Syrakuz, miał z nią syna Polidora; od tego pochodzą Konstans, praojciec Karola Wielkiego i Klodwig, którego potomkiem był Rugier, pan na Reggio (Rysa) w Kalabryi. Pojął on za żonę Galacyellę, córkę Agolanta, lecz zginął z ręki własnego brata, Beltrama, który chciał również i bratową zgładzić; ta zdołała się jednak ocalić ucieczką do Afryki, gdzie powiła bliźnięta: naszego bohatera, Rugiera, i Marfizę, również jednę z wybitniejszych postaci poematu. [przypis redakcyjny]

161. Agolant — dziad króla Agramanta, ojciec Galacjelli, matki Rugiera i Marfizy. [przypis redakcyjny]

162. nieprawie (daw.) — nieprawdziwie, niezupełnie. [przypis redakcyjny]

163. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

164. się o cudzych rzeczach (...) pytamy (daw.) — pytać o czym. [przypis redakcyjny]

165. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

166. góra Pireny — góry pirenejskie. [przypis redakcyjny]

167. niedaleko Rodanu — w oryg. Rodonna, więc nie rzeka Rodan, lecz miasto, może dzis[iejsze] Rodez w Owernii. [przypis redakcyjny]

168. Którą z ogniem stygijską wodą hartowali — zamiast: „ogniem i stygijską falą”. Poeta nasz lubi często (choć nie zawsze szczęśliwie, jak tu właśnie) opuszczać i łączące dwa rzeczowniki i następnie jeden z nich kłaść w przyp. 6 [Msc.] z przyimkiem z. [przypis redakcyjny]

169. pokosztować się z kimś — spróbować się, zmierzyć się. [przypis redakcyjny]

170. ptak Jowiszów — orzeł. [przypis redakcyjny]

171. szyb — orzeł klejony z papieru. [przypis redakcyjny]

172. Alfana — klacz Gradasowa. [przypis redakcyjny]

173. dościgły — [tu:] mogący być dościgniony. [przypis redakcyjny]

174. na bajki poszły (daw.) — [tu:] były podobne do bajek, wyglądały jak bajki. [przypis redakcyjny]

175. Maganca — Moguncja; dom z Magancy był śmiertelnym wrogiem domu z Jasnej Góry (Clermont). [przypis redakcyjny]

176. Brzeg Wysoki — Altariva, gród Magańczyków. [przypis redakcyjny]

177. przerównał (daw.) — przewyższył. [przypis redakcyjny]

178. Magańczyk — jeden z rodu z Magancy (Moguncji). [przypis redakcyjny]

179. Narbona — miasto Narbonne w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

180. Monpolier — miasto Montpellier w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

181. Agramantowe chorągwie (...) zamki (...) podnosiły — podnosić czyjeś chorągwie, [tj.] przejść na czyjąś stronę. [przypis redakcyjny]

182. martwa woda — część morza, oddzielona namuliskiem, tak, że woda morska nie dochodzi; tu okolica miasta Aignes-Martes w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

183. War — rzeka w południowej Francji, wpływa na zachód od Nicei do Morza Śródziemnego. [przypis redakcyjny]

184. sroga nieprzyjaźń — między domem Maganckim a domem z Jasnej Góry miała powstać stąd, że kiedy głowa rodu Magańczyków, Ganelon, popadł u Karola Wielkiego w niełaskę, miejsce jego w sercu cesarskim zajął Orland ze swą rodziną. [przypis redakcyjny]

185. Dordona — dziś nazwa rzeki i departamentu we Francji. [przypis redakcyjny]

186. pogoda (daw.) — sposobność. [przypis redakcyjny]

187. oskard — 2. przyp. [D.] lm. [dziś: oskardów]. [przypis redakcyjny]

188. gałęzie — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

189. duszkoż — wyraz gorącego życzenia: ej, żeby! [przypis redakcyjny]

190. Melissa — wiedźma, opiekunka Bradamanty. [przypis redakcyjny]

191. Atlant — czarownik, wychowawca Rugiera i Marfizy. [przypis redakcyjny]

192. pol (daw.) — biegun. [przypis redakcyjny]

193. dziewięsiel (daw.) — olbrzym, gigant. [przypis redakcyjny]

194. zawicie (daw.) — czepek. [przypis redakcyjny]

195. Merlin — sławny czarodziej bretoński, założyciel zakonu „Okrągłego Stołu”, postać niezupełnie bajeczna; był to właściwie bard bretoński, żył w V i VI w. naszej ery. [przypis redakcyjny]

196. dziewka z Lagu — oryg. „donna del Lago”, „pani Jeziora”, Wiwiana, kochanka Merlina. Merlin położył się z jej namowy do zbudowanego przez siebie grobu dla przekonania się, czy nie za mały dla niego; tymczasem Wiwiana za pomocą czarów, które wyłudziła od niego, sprawiła, że już z grobu wyniść nie mógł. [przypis redakcyjny]

197. jakom tu z krainy / Barzo dalekiej przyszła — tą „krainą barzo daleką” są Włochy, a w szczególności Mantua, skąd pochodziła przemawiająca tu do Bradamanty wiedźma Melissa; spotkamy się z nią jeszcze w dalszych pieśniach poematu. Że wiedźma włoska zajmuje się tak gorąco Bradamantą, matką rodu Estensów, zrozumieć łatwo. [przypis redakcyjny]

198. trunna (daw.) — trumna. [przypis redakcyjny]

199. Krew, która z Troje idzie, (...) przez dwie co lepsze zrzódła pomieszana — wnuk Priama, Frankus, miał być według kronik praojcem rodu królewskiego we Francji, z którego się także dom Jasnogórski (a więc i Bradamanta) wywodzi. A że Rugier pochodził od innego wnuka Priama, Astianaksa (dom Mongrana), więc w potomku Rugiera i Bradamanty płynie dwojaka krew trojańska, zmieszana przez małżeństwo tych dwojga bohaterów. [przypis redakcyjny]

200. arktyk — północ (od Arktos: niedźwiedzica, wóz). [przypis redakcyjny]

201. antarktyk — przeciw-północ, południe. [przypis redakcyjny]

202. obłuda — duch, mara. [przypis redakcyjny]

203. zabije złego Pontyera — Pontyer, zamek Poitiers we Francji, własność rodziny Maganca; zły Pontyer: potomek panów z Pontieru, tj. Magańczyk. [przypis redakcyjny]

204. Kalaona — Calaon, zamek w okolicy Padwy. [przypis redakcyjny]

205. wyrzuci z niego ślizkie węże — tj. Sforców, którzy w herbie mieli godło mediolańskie, węże; por. XIII 63, w. 2. [przypis redakcyjny]

206. Insubrowie — nazwa narodu w starożytności, mającego swe siedziby nad górnym Padem; tu rozumie poeta przez ten wyraz mieszkańców księstwa mediolańskiego. [przypis redakcyjny]

207. Fryderyk Barbarosa — Fryderyk Barbarossa (1122–1190), cesarz rzymsko-niemiecki. [przypis redakcyjny]

208. Honoryusz wtóry — Honoriusz II, papież (1124–1130). [przypis redakcyjny]

209. Edzelin — Ezzelino da Romano (1194–1254), władca Padwy i Werony, jeden z najokrutniejszych tyranów, jakich znają dzieje. [przypis redakcyjny]

210. Auzonia — inna nazwa Italii. [przypis redakcyjny]

211. Kajusz — cesarz rzymski Kaligula. [przypis redakcyjny]

212. Maryusz — syn chłopa spod Arpinum, dostąpił najwyższych godności w Rzymie; 86 r. przed Chr. [przypis redakcyjny]

213. w mieście bogatem — w Ferrarze nad Padem. [przypis redakcyjny]

214. Febus płaczliwie / Syna swojego wołał (...) żałosne siostry bursztynem płakały (...) Cygnowi łabęcie pióra wyrastały — syn Febusa jest Faeton, który nieszczęśliwą swoją jazdę po niebie przypłacił śmiercią w nurtach Padu; jego siostry Heliady zostały zamienione w topole, wydające bursztyn, a przyjaciel Cygnus w łabędzia. [przypis redakcyjny]

215. Cygnus — przyjaciel Faetonta, zamieniony przez Apollina w łabędzia. [przypis redakcyjny]

216. Aldobrandyn — Aldobrandino d’Este, pierwszy margrabia ferarski. [przypis redakcyjny]

217. Piceny — Picenowie, mieszkańcy Picenum, krainy leżącej w środk[owej] Italii, nad Morzem Adriatyckim; dziś Marca d’Ancona. [przypis redakcyjny]

218. Umbry — Umbrowie, mieszkańcy starożytnej Umbrii w środkowej Italii nad Morzem Adriatyckim, na zachód od Etrurii (Toskanii). [przypis redakcyjny]

219. Pezar — miasto nad Adriatykiem w środkowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

220. Troent — rzeka; wpada pod Askoli do Morza Adriatyckiego. [przypis redakcyjny]

221. Izauryn — rzeka Isauro we Włoszech, wpada do Morza Adriatyckiego pod miastem Pesaro. [przypis redakcyjny]

222. od Troentu aż do Izauryna — marchia Ankońska. [przypis redakcyjny]

223. Redzio — Reggio, miasto w księstwie modeńskim. [przypis redakcyjny]

224. Adria — nowsze wydania krytyczne np. Caselli, mają Andria: miasto pod Bari w południowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

225. Karzeł wtóry, król Sycyliej — Karol II Andegaweński (1254–1305), z przydomkiem „Kulawy”, syn Karola I Andegaweńskiego, król Sycylii od 1285. [przypis redakcyjny]

226. Faenca — miasto w środkowych Włoszech, niedaleko Rawenny. [przypis redakcyjny]

227. Adrya — miasto w północnych Włoszech, od którego Morze Adriatyckie otrzymało nazwę. [przypis redakcyjny]

228. Imię dali od wonnej różej — poeta ma na myśli miasto Rowigo, rzymskie Rhodigium, które wyprowadzano od [gr.] ροδον [rodon]: róża. [przypis redakcyjny]

229. miasto, które w śrzodku rybnych jezior stoi — Comacchio nad Padem, niedaleko ujścia. W czasie burzy chronią się ryby morskie do koryta Padu, gdzie je mieszkańcy Comacchio z łatwością poławiają i dlatego „radzi niepogodzie” w. 5. [przypis redakcyjny]

230. Argenta — miasto nad odnogą Padu, Po di Primaro. [przypis redakcyjny]

231. Lug — Lugo, wieś w prowincji Vicenza w północnych Włoszech. [przypis redakcyjny]

232. Mikołaj — Mikołaj d’Este, ojciec Leonella, Borsa i Herkulesa I. [przypis redakcyjny]

233. rady Tydeowe — Tideo (Tadeusz) hrabia Conio radził Azzonowi d’Este, wygnanemu z Ferrary, podnieść broń przeciw Mikołajowi d’Este (w. 1). [przypis redakcyjny]

234. Leonello — syn naturalny Mikołaja d’Este (strofa 42), pozbawił tronu i wypędził Herkulesa, ślubnego syna tegoż Mikołaja. [przypis redakcyjny]

235. Borso — nieślubny syn Mikołaja d’Este (strofa 42); panował w Ferrarze po swym bracie Leonellu. [przypis redakcyjny]

236. Herkules — [tu:] Herkules I d’Este, książę Ferrary, ojciec Alfonsa i Hipolita; pozbawiony tronu i wygnany z Ferrary przez brata swego, bękarta Mikołaja I, Leonella, bawił na dworze Alfonsa I, króla Neapolu, („króla Katalony”), gdzie zostawił pamięć swych dzieł rycerskich; powrócił z wygnania i objął rządy w Ferrarze dopiero po śmierci Borsa, brata Leonella. [przypis redakcyjny]

237. Butro — zamek Budrio w okolicy Rawenny; w bitwie pod Budrio w 1482 odznaczył się Herkules I d’Este, ojciec Alfonsa. [przypis redakcyjny]

238. Kalabry — Kalabrowie, mieszkańcy Kalabrii, krainy w południowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

239. Lukany — Lukanowie, mieszkańcy Lukanii w południowej Italii. [przypis redakcyjny]

240. król z Katalany (tj. z Katalonii) — Alfons I, król Neapolu. [przypis redakcyjny]

241. lew (...) skrzydlaty — jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

242. Alfons — Alfons I, syn Herkulesa I, księcia Ferrary, brat Hipolita. [przypis redakcyjny]

243. Hipolit — kardynał Hipolit Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

244. Tyndarski łabąć — Jowisz (Zeus) pod postacią łabędzia nawiedzający żonę Tyndareusa, Ledę. [przypis redakcyjny]

245. Lakonowie, Tyndarskiego łabęcia przesławni synowie — Kastor i Polluks, synowie Tyndareusa, króla Sparty w Lakonii; jeden z nich, Polluks, był synem Jowisza (Zeusa) — łabędzia. [przypis redakcyjny]

246. ...z matką, czy z macochą — rozumie tu zapewne Kościół rzymski, którego głowa, „pasterz przewielebny” (54, 2) Juliusz II, zawzięty wróg Alfonsa, połączył się przeciw niemu z Wenecjanami, ale „w polach między Zaniolem, Padem i Santernem” (53, 8) poniósł sromotną klęskę. [przypis redakcyjny]

247. Medea — żona Jazona, żeby się pomścić na nim za złamanie wiary, zabiła własnych dwóch synów. [przypis redakcyjny]

248. wojska romańskie (wł. le genti da Romagnia) — z Romanii, krainy sąsiadującej od południa z księstwem ferarskim, a należącej do papieża. [przypis redakcyjny]

249. Zaniol — Zanniolo, kanał spławny, uchodzący do Po di Pomaro pod Bastią. [przypis redakcyjny]

250. Santern — rzeka Santerno, prawy dopływ Padu (Po-Primaro). [przypis redakcyjny]

251. Bastya — Bastia del Genivolo, szańce nad rzeką Zanniolo w północnych Włoszech. [przypis redakcyjny]

252. Maron — poeta rzymski P[ublius] Wergilius Maro, autor epopei Eneis, Sielanek i Ziemiaństwa; zm. 70 po Chr. [przypis redakcyjny]

253. skrzydlaty lew — jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

254. Herkules, wtóry zięć królowi wielkiemu — Herkules d’Este, syn Alfonsa, pojął za żonę Renatę, córkę króla francuskiego („wielkiego”), Ludwika XII. [przypis redakcyjny]

255. Hipolit — syn Alfonsa I d’Este, synowiec kardynała Hipolita. [przypis redakcyjny]

256. Franciszek — Franciszek d’Este, syn Alfonsa I. [przypis redakcyjny]

257. dwaj Alfonsowie — Alfons i Alfonsino, naturalni synowie Alfonsa I. [przypis redakcyjny]

258. obłuda — [tu:] duch, mara. [przypis redakcyjny]

259. ci dwaj smętni — byli to dwaj synowie Herkulesa I, prawy syn, Ferdynand, i nieślubny, Juliusz. Zaplątani w spisek przeciw swym braciom, Alfonsowi i Hipolitowi, zostali, gdy się rzecz wykryła, skazani na śmierć, lecz na szafocie ułaskawieni na dożywotnie więzienie. [przypis redakcyjny]

260. popędliwy potok — rwący potok. [przypis redakcyjny]

261. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

262. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

263. spiża (daw.) — spiż. [przypis redakcyjny]

264. Libia — dawna nazwa Afryki północnej. [przypis redakcyjny]

265. Brunel — król Tyngitany, słynny złodziej. [przypis redakcyjny]

266. rozoko patrzy (daw.) — zezem patrzy. [przypis redakcyjny]

267. spatrzyć się (daw.) — spróbować się, zmierzyć się. [przypis redakcyjny]

268. Bordeja — miasto Bordaux we Francji. [przypis redakcyjny]

269. pobliżu (daw.) — w pobliżu. [przypis redakcyjny]

270. hipogryf — zwierz bajeczny: pół gryfa a pół konia. [przypis redakcyjny]

271. zdrowie — [tu:] życie. [przypis redakcyjny]

272. frantowskie — (przysłówek) po frantowsku. [przypis redakcyjny]

273. kosztować się z kim (daw.) — próbować się z kim. [przypis redakcyjny]

274. Tuskańskie (morze) — Morze Tyrreńskie. [przypis redakcyjny]

275. Słowieńskie (morze) — il mare Schiavo, Morze Adriatyckie. [przypis redakcyjny]

276. Kameldoł — Camaldoli w Apeninach, słynny klasztor, kolebka kamedułów. [przypis redakcyjny]

277. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

278. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

279. drzewo — [tu:] kopia; [drzewce]. [przypis redakcyjny]

280. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

281. gryf — zwierz bajeczny z lwim tułowiem, a głową i skrzydłami orlimi. [przypis redakcyjny]

282. Ryfejskie góry — tak nazywali starożytni góry gdzieś na dalekiej północy leżące (Ural?). [przypis redakcyjny]

283. nie poszło — [tu:] nie udało się. [przypis redakcyjny]

284. trząść porożem — [tu przen.:] stawiać się wrogo, grozić. [przypis redakcyjny]

285. zwyciężny (daw.) — zwycięski. [przypis redakcyjny]

286. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

287. dośpiewać — [tu:] dojrzeć. [przypis redakcyjny]

288. nie porz (daw.) — nie psuj, nie udaremniaj. [przypis redakcyjny]

289. charakter — [tu:] znak, pismo. [przypis redakcyjny]

290. (Bradamanta) została raniona — według Bojarda (ks. III p. 3. i 4.) rzecz miała się tak: W bitwie Franków z Saracenami pod Montalbanem przyszło do strasznej walki między Bradamantą a Rodomontem, królem Algieru. Wtem nadjeżdża Rugier i przynosi wiadomość o zupełnej porażce Karola Wielkiego Bradamanta prosi tedy Rodomonta, iżby walki zaprzestać, gdyż chce w tej ciężkiej chwili połączyć się z cesarzem. Rodomont jednak odmawia. Wtedy Rugier, lubo sam Saracen, podjął się dalszej walki z Rodomontem w zastępstwie dziewicy. Ta oddala się, lecz niespokojna o los Rugiera, wraca po chwili, właśnie w tym czasie, kiedy Rodomont, ogłuszony cięciem Rugiera, wypuścił z ręku miecz i wodze. Szlachetność Rugiera, który nie korzystał ze swej przewagi, skłoniła króla algierskiego do zaprzestania walki. Po oddaleniu się Rodomonta zapytuje Rugier chrześcijanina o stan i imię i jakież było jego zdziwienie, gdy w mniemanym rycerzu odkrył cudownej urody dziewicę. Oboje uczuli naraz moc i potęgę niezwalczonej miłości. Wtem nadbiega hufiec Saracenów i jeden z nich ciął Bradamantę w odkrytą głowę. Kochankowie rzucają się na napastników, ale w wirze walki tracą się z oczu i odtąd przez długi czas nie mogli się znaleźć. [przypis redakcyjny]

291. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

292. Frontyn — rumak Rugiera. [przypis redakcyjny]

293. Ganimedes — syn Trosa, króla trojańskiego, przez orła dla swej piękności na rozkaz Jowisza (Zeusa) porwany, pełnił na Olimpie służbę podczaszego. [przypis redakcyjny]

294. Gdy [słońce] z rakiem w towarzystwie koło swe obchodzi — [por.] „Gdy słońce Raka zagrzewa” (Pieśń świętojańska o Sobótce Kochanowskiego). Podczas letniego przesilenia dnia z nocą wchodzi słońce w konstelację Raka. [przypis redakcyjny]

295. Kalidońskie lasy — szkockie; Szkocja nazywała się w starożytności Kaledonią. [przypis redakcyjny]

296. Trystan — jeden z najsławniejszych rycerzy „Okrągłego Stołu”. [przypis redakcyjny]

297. Art — Artur, król brytyjski, odnowiciel zakonu „Okrągłego Stołu”; miał żyć w V wieku. [przypis redakcyjny]

298. bohatyrów przesławnych onego / Dawniejszego zakonu — poeta ma na myśli zakon „Okrągłego Stołu”, założony za poradą Merlina przez starego króla brytyjskiego, Utra Pandragona, a odnowiony przez syna jego, Artura. [przypis redakcyjny]

299. Beroiki — miasto Berwick nad ujściem rzeki Tweed, na granicy Anglii i Szkocji. [przypis redakcyjny]

300. dzieją komu (daw.) — [tu:] nazywają. [przypis redakcyjny]

301. gdzie — [tu:] jeżeli. [przypis redakcyjny]

302. Atlańska granica — północna Afryka, gdzie leżą góry Atlas. [przypis redakcyjny]

303. gdzieby — [tu:] jeżeliby. [przypis redakcyjny]

304. wystąpić — [tu:] wykroczyć. [przypis redakcyjny]

305. oblec zbroję — nałożyć zbroję. [przypis redakcyjny]

306. cześć (daw.) — poczęstunek, przyjęcie. [przypis redakcyjny]

307. fuki (daw.) — łajania, krzyki, groźby. [przypis redakcyjny]

308. odkrycie — (przysłówek) [w sposób otwarty; otwarcie]. [przypis redakcyjny]

309. Megera — jedna z trzech Erynii (Furii), bogini pomsty, karała za zbrodnie, do których sama też podjudzała. [przypis redakcyjny]

310. fraucymer — dwór, orszak niewieści. [przypis redakcyjny]

311. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

312. ją — [tu:] nią. [przypis redakcyjny]

313. Książę (...) albański — Polineks; księstwo Albany w Szkocji. [przypis redakcyjny]

314. frambuga — sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny]

315. gdzieby — [tu:] jeżeli by. [przypis redakcyjny]

316. Aryodant — bohater noweli opowiedzianej przez Dalindę. [przypis redakcyjny]

317. sykulska góra — sycylijska, Etna. [przypis redakcyjny]

318. jem (daw.) — nim. [przypis redakcyjny]

319. Dalinda — bohaterka noweli przez siebie opowiedzianej. [przypis redakcyjny]

320. zaciąg — [tu:] trud, staranie. [przypis redakcyjny]

321. ścierać się (daw.) — [tu:] współzawodniczyć. [przypis redakcyjny]

322. gdzieby — [tu:] jeżeli by. [przypis redakcyjny]

323. przeczny (daw.) — przeciwny. [przypis redakcyjny]

324. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

325. spuścić kogo z kim (daw.) — poróżnić. [przypis redakcyjny]

326. przekaza (daw.) — przeszkoda, zawada [przypis redakcyjny]

327. wnik a. wnyk — rodzaj sideł. [przypis redakcyjny]

328. zasadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

329. osława (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

330. poświata — [tu:] światło księżycowe. [przypis redakcyjny]

331. czyniać — zwykle czynić (robić) coś. [przypis edytorski]

332. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

333. Nizka Głowa (Capo Basso) — przylądek w Szkocji; który nie wiadomo. [przypis redakcyjny]

334. fraucymer — dwór, orszak niewieści. [przypis redakcyjny]

335. liście — [daw.] r. n. [to liście]. [przypis redakcyjny]

336. część — [tu:] częścią; [częściowo, po części]. [przypis redakcyjny]

337. wystąpić — [tu:] wykroczyć; [por.: występek]. [przypis redakcyjny]

338. osława (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

339. Zerbin — królewicz szkocki, bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny]

340. sprawić się o czem (daw.) — przekonać się. [przypis redakcyjny]

341. miasto świętego Andrzeja — Saint Andrews, dawna stolica Szkocji. [przypis redakcyjny]

342. wrotny (daw.) — zawierający i otwierający wrota. [przypis redakcyjny]

343. w bród farbowany [koń] — obficie, cały farbowany. [przypis redakcyjny]

344. drzewo — [tu:] kopia; [por.: drzewce]. [przypis redakcyjny]

345. tok — [tu:] rurka rzemienna, w którą się wkłada tylec kopii. [przypis redakcyjny]

346. osława (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

347. zniknąć czemu (daw.) — [tu:] uniknąć czego. [przypis redakcyjny]

348. jeśli — [tu:] czy. [przypis redakcyjny]

349. jeśli — [tu:] czy. [przypis redakcyjny]

350. zawarł na umyśle — [tu:] postanowił. [przypis redakcyjny]

351. w (...) myślach zawarł — [tu:] postanowił. [przypis redakcyjny]

352. zmalowano żółto i zielono — barwa żółto-zielona oznaczała u średniowiecznych rycerzy rozpacz. [przypis redakcyjny]

353. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

354. Dacya — przez Dację rozumie tu Ariost Danię, a nie Dację w zwykłym znaczeniu, tj. dziś Rumunię i Siedmiogród. Jeszcze w XV w. pisze kancelaria papieska: „(...) in regno Dacie, Suetie, Norvegie”. (H. Ehrenberg, Urkunden und Aktenstücke auf Geschichte der in der heut. Prov. Posen vereinigten ehem. poln. Landestheile, Leipzig 1892, s. 15). [przypis redakcyjny]

355. znaki minął — słupy Herkulesa, Abila po stronie afrykańskiej, Kalpe w Hiszpanii (dziś cieśnina Gibraltarska). [przypis redakcyjny]

356. znaki (...) które za kres żeglarzom Herkules ustawił — Herkules na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy, jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad Cieśniną Gibraltarską, która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

357. Aretusa — nimfa Aretusa uciekała na próżno przed bożkiem rzecznym, Alfeusem, drogą podmorską do Sycylii. [przypis redakcyjny]

358. liście — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

359. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

360. obeszły (daw.) — [tu:] otoczony. [przypis redakcyjny]

361. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

362. drżeń (daw.) — rdzeń. [przypis redakcyjny]

363. liście — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

364. Astolf — syn króla brytyjskiego, Ottona, brata Amona i Milona; dlatego „stryjeczny” Orlanda i Rynalda. [przypis redakcyjny]

365. Otton — król angielski, ojciec Astolfa. [przypis redakcyjny]

366. wysep (daw.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

367. Alcyna — wiedźma, postać alegoryczna, wyobrażająca gnuśność i rozpustę. [przypis redakcyjny]

368. głowacz — gatunek wieloryba. [przypis redakcyjny]

369. muł (z wł. mulo) — [tu:] wielka ryba morska. [przypis redakcyjny]

370. łoś — [tu:] łosoś. [przypis redakcyjny]

371. pistryk — wielka ryba morska. [przypis redakcyjny]

372. fizyter — wielka ryba morska. [przypis redakcyjny]

373. orka — [tu:] potwór morski. [przypis redakcyjny]

374. balena — potwór, dziw morski. [przypis redakcyjny]

375. wysepek (daw.) — wysepka. [przypis redakcyjny]

376. Morgana — siostra Alcyny i Logistylli, wiedźma, więziła w swym pałacu podmorskim Zylanta, syna Monodanta, króla Damogiru. [przypis redakcyjny]

377. Dudon — królewicz duński, syn króla Ugiera. [przypis redakcyjny]

378. Logistylla — cnotliwa wiedźma, siostra Alcyny i Morgany. [przypis redakcyjny]

379. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

380. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

381. wodza — r. ż. [przypis redakcyjny]

382. alchimia — sztuka robienia złota; tu metonimia: sztuczne złoto. [przypis redakcyjny]

383. pokusa — [tu:] duch piekielny, mara. [przypis redakcyjny]

384. basałyk — batog z uwiązaną na końcu kulką ołowianą. [przypis redakcyjny]

385. Bryareus — jeden z trzech mitologicznych olbrzymów, mających po 100 rąk i 50 głów. [przypis redakcyjny]

386. jednorożec — zwierz bajeczny: koń z rogiem na czole. [przypis redakcyjny]

387. jeśli prawdziwy, jeśli beł fałszywy — czy prawdziwy, czy był fałszywy. [przypis redakcyjny]

388. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

389. bezpiecznie — śmiało. [przypis redakcyjny]

390. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

391. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

392. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

393. szmarag (daw.) — szmaragd. [przypis redakcyjny]

394. dziewięsiłka — olbrzymka. [przypis redakcyjny]

395. chryzolit — drogi kamień zielono-żółty. [przypis redakcyjny]

396. dziewięsiłka — olbrzymka. [przypis redakcyjny]

397. najeźca — [tu:] niewiasta jadąca na koniu. [przypis redakcyjny]

398. czyniwać — zwykle czynić (robić) [przypis edytorski]

399. drzewo — [tu:] kopia; [por.: drzewce]. [przypis redakcyjny]

400. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

401. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

402. stan (daw.) — [tu:] budowa ciała, postać, postawa [przypis redakcyjny]

403. sabejskie ogrody — kraina Sabeów (dziś Jemen) słynęła w starożytności z hodowli balsamu i innych wonności. [przypis redakcyjny]

404. prawie (daw.) — prawdziwie. [przypis redakcyjny]

405. Argus — stróż kochanki Zeusowej, Io, którą Hera z zazdrości przemieniła w krowę; miał 1000 oczu na całym ciele. [przypis redakcyjny]

406. przydłuższem — (przysłówek) ręka przydłuższem wązka: podłużno-wąska. [przypis redakcyjny]

407. Ninus — król asyryjski, założyciel miasta Niniwy. [przypis redakcyjny]

408. pośledniejszy (daw.) — [tu:] następny. [przypis redakcyjny]

409. Bankiety, które Nina wielkiego synowie / I perscy (...) czynili królowie — Królowie asyryjscy (zwłaszcza ostatni z nich Sardanapal), „Nina synowie”, i późniejsi królowie perscy słynęli z gnuśności i zbytków. [przypis redakcyjny]

410. Kleopatra (...) rzymskiego zwyciężcę hojnie częstowała — „rzymski zwyciężca” jest Markus Antonius, triumwir. [przypis redakcyjny]

411. forboty — koronki. [przypis redakcyjny]

412. Arachne — mityczna królewna frygijska, mistrzyni w tkactwie; Pallas Atene, bogini sztuk i rzemiosł, zamieniła ją z zazdrości w pająka. [przypis redakcyjny]

413. rucho (daw.) — ruch. [przypis redakcyjny]

414. praktykować (daw.) — [tu:] domyślać się, wnioskować, wróżyć. [przypis redakcyjny]

415. namieśnik (daw.) — zastępca. [przypis redakcyjny]

416. zażęta siarka — siarka zajęta ogniem, zapalona. [przypis redakcyjny]

417. tafta — kitajka. [przypis redakcyjny]

418. gzło (daw.) — koszula. [przypis redakcyjny]

419. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

420. Woni tak wdzięcznych, jakich ogrody sabejskie — kraina Sabeów (dziś Jemen) słynęła w starożytności z hodowli balsamu i innych wonności. [przypis redakcyjny]

421. ogrody (...) hyblejskie — góra Hybla na Sycylii słynęła w starożytności z pachnących ziół. [przypis redakcyjny]

422. morze Erytrejskie — Morze Czerwone. [przypis redakcyjny]

423. sceny — [tu:] przedstawienia teatralne. [przypis redakcyjny]

424. poły (daw.) — sieć podwójna na ptaki. [przypis redakcyjny]

425. nigdziej (daw.) — nigdzie. [przypis redakcyjny]

426. rozwołać (daw.) — rozgłosić. [przypis redakcyjny]

427. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

428. wypraktykować (daw.) — [tu:] wywróżyć. [przypis redakcyjny]

429. Pontyer — Pontrieu w Bretanii, gdzie dziś jeszcze pokazują pasterze mniemany grób Merlina. [przypis redakcyjny]

430. opiek (daw.) — opieka. [przypis redakcyjny]

431. wysep (daw.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

432. smakować (daw.) — dodawać smaku, cukrować. [przypis redakcyjny]

433. Prowenca lub Prowincya — kraina Provence w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

434. przekaza (daw.) — przeszkoda, zawada. [przypis redakcyjny]

435. foremnie — gładko, sztucznie, zgrabnie. [przypis redakcyjny]

436. własny — [tu:] prawdziwy. [przypis redakcyjny]

437. noszenie (daw.) — [tu:] to, co się nosi, na szyi zwłaszcza, medalion. [przypis redakcyjny]

438. manele (daw.) — [tu:] naramiennice. [przypis redakcyjny]

439. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

440. Adon — Adonis, mityczny młodzian, kochany przez Afrodytę; tu: kochanek. [przypis redakcyjny]

441. wróżka — [tu:] wróżba. [przypis redakcyjny]

442. zamtuz — dom rozpusty. [przypis redakcyjny]

443. zdym (daw.) — zdejmij. [przypis edytorski]

444. maszkara — [tu:] maska. [przypis edytorski]

445. Karena — góry w północnej Afryce. [przypis redakcyjny]

446. kresa (daw.) — [tu:] linia, granica. [przypis redakcyjny]

447. szkaradą — [tu przymiotnik:] szkaradną. [przypis redakcyjny]

448. Balizarda — szabla Rugiera. [przypis redakcyjny]

449. Rabikan — rumak pierwotnie Argali, następnie Astolfa. [przypis redakcyjny]

450. przywora (daw.) — przegroda. [przypis redakcyjny]

451. póki (...) zstawa — póki starcza; póki jest. [przypis edytorski]

452. dostały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

453. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

454. pogonia (daw.) — pogoń. [przypis redakcyjny]

455. pogonia (daw.) — pogoń. [przypis redakcyjny]

456. larma (daw.) — trwoga, wezwanie do broni. [przypis redakcyjny]

457. charakter — [tu:] znak, pismo, [litera]. [przypis redakcyjny]

458. Tamis — rzeka Tamiza w Anglii. [przypis redakcyjny]

459. Londr (daw., z fr.) — Londyn. [przypis redakcyjny]

460. Walia — księstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

461. nie zbędzie (daw.) — [tu:] nie ucieknie, nie ujdzie. [przypis redakcyjny]

462. zmierzkać (daw.) — zmierzchać. [przypis redakcyjny]

463. wżdy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

464. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

465. Kafron — wyrazu „Kafron” nie zna oryginał. [przypis redakcyjny]

466. Galafron — król Kataju w Chinach, ojciec Angeliki i Argali. [przypis redakcyjny]

467. Paweł — pustelnik w Egipcie. [przypis redakcyjny]

468. Hilaryon — pustelnik w Palestynie. [przypis redakcyjny]

469. łykanie — [tu:] łkanie. [przypis redakcyjny]

470. Hibernia — dawna nazwa Irlandii. [przypis redakcyjny]

471. Ebuda — wyspa, prawdopodobnie jedna z Hebryd na zachód od Szkocji. [przypis redakcyjny]

472. fusta (daw.) — okręt. [przypis edytorski]

473. fusta (daw.) — okręt. [przypis edytorski]

474. rycerze (...) dwaj wybrani — Rynald i Sakrypant; por. II, 15 i n. [przypis redakcyjny]

475. Bordela — miasto Bordaux we Francji. [przypis redakcyjny]

476. Nam — książę bawarski. [przypis redakcyjny]

477. Nie wziął z sobą (...) Szachownice tak sławnej, białej i czerwonej — był to herb Almonta; Orland, zabiwszy go, nosił jego hełm i tarczę z herbem, przedstawiającym szachownicę pomalowaną na biało i czerwono. [przypis redakcyjny]

478. Almontowi — tak mają wszystkie rękopisy; w oryginale jednak: a uno Amostante; ma to być wyraz arabski i znaczyć: dowódca. [przypis redakcyjny]

479. Brandymart — syn Monodanta, mąż Fiordylizy. [przypis redakcyjny]

480. Fiordylizi — córka władcy miasta Lica (Laodycea) w Syrii, małżonka Brandymarta. [przypis redakcyjny]

481. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

482. Olimpia — bohaterka noweli. [przypis redakcyjny]

483. duży — [tu:] silny. [przypis redakcyjny]

484. Duryndana — szabla Orlanda, wedle Turpina „quod durum ictum dat”. [przypis redakcyjny]

485. Trypol — miasto w północnej Afryce, stolica Trypolitanii. [przypis redakcyjny]

486. Uwernia — kraina Auvergne we Francji. [przypis redakcyjny]

487. Brytonowie — Bretonowie, mieszkańcy Bretanii (Bretagne) we Francji. [przypis redakcyjny]

488. Pikardya — kraina w północnej Francji. [przypis redakcyjny]

489. Stanął nad rzeką, która dzieli z Normandami / Brytony — tą rzeką ma być Coësnon, wpadający niedaleko od Saint-Malo do Oceanu Atlantyckiego. [przypis redakcyjny]

490. pobliżu — [tu:] w pobliżu. [przypis redakcyjny]

491. armata — [tu:] armada, flota. [przypis redakcyjny]

492. obeszła wodami — [tu:] otoczona wodami. [przypis redakcyjny]

493. święty Mol — miasto portowe Saint-Malo we Francji. [przypis redakcyjny]

494. góra świętego Michała — Mont Saint-Michel w Normandii. [przypis redakcyjny]

495. Bryaka — miasto nadmorskie Saint-Brieuc w departamencie Côtes du Nord we Francji. [przypis redakcyjny]

496. Landrygler — Treguier, dawniej Lantriguier, miasto portowe w departamencie Côtes du Nord we Francji. [przypis redakcyjny]

497. Albiona — Anglia. [przypis redakcyjny]

498. rzeka Anwersa — Antwerpia; w tł. mylnie „rzeka Anwersa”, gdyż w oryg. jest: fiume d’Anwersa, co znaczy rzeka Antwerpii, tj. Skalda. [przypis redakcyjny]

499. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

500. Olandya — Holandia. [przypis redakcyjny]

501. Zelandya — prowincja w Niderlandach. [przypis redakcyjny]

502. Biskalia — kraj Basków, Biskaja. [przypis redakcyjny]

503. Biren — książę Zelandii, bohater noweli opowiedzianej przez Olimpię. [przypis redakcyjny]

504. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

505. gdziebym — [tu:] jeżeli bym. [przypis redakcyjny]

506. niewiasta (daw.) — synowa. [przypis redakcyjny]

507. Flandrya — kraina w Belgii. [przypis redakcyjny]

508. Cimoskus — król Fryzji. [przypis redakcyjny]

509. co więcej stało — co miało większą wartość, więcej kosztowało. [przypis redakcyjny]

510. fusta (daw.) — okręt. [przypis edytorski]

511. poodsądzywał czci — oczernił (odsądził od czci); zbezcześcił. [przypis edytorski]

512. zamierzony — [tu:] wymierzony. [przypis redakcyjny]

513. wychowanie (daw.) — [tu:] wyżywienie, utrzymanie. [przypis redakcyjny]

514. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

515. wielkie stawy — [tu:] morze. [przypis redakcyjny]

516. rycerz z Brawy — Brawa, tyle co Blaja, Blaye, miasto w departamencie Girondy we Francji; rycerz z Brawy: Roland. [przypis redakcyjny]

517. Bretonowie — mieszkańcy Bretanii (Bretagne) we Francji. [przypis redakcyjny]

518. Dordrek — miasto Dordrecht w Holandii. [przypis redakcyjny]

519. drzewo — [tu:] kopia; [por. drzewce]. [przypis redakcyjny]

520. szkarady — [tu:] szkaradny. [przypis redakcyjny]

521. czyniwa — zwykle czyni (robi, postępuje). [przypis edytorski]

522. spar (z niem. die Sparre) — drążek, na którym znajduje się wabik, tj. ptak wabiący. [przypis redakcyjny]

523. drzewo — [tu:] kopia; [por. drzewce]. [przypis redakcyjny]

524. fukać (daw.) — łajać, gromić. [przypis redakcyjny]

525. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

526. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

527. utaiwać się — ukrywać się; kryć się. [przypis edytorski]

528. cło zapłacić — [tu:] otrzymać karę, zapłacić. [przypis redakcyjny]

529. Anteus — syn Posejdona i Ziemi, olbrzym; dopóki dotykał ziemi, nikt go nie mógł w zapasach pokonać. [przypis redakcyjny]

530. bełt — [tu:] pocisk, strzała. [przypis redakcyjny]

531. krzywy (daw.) — nieprzychylny; niesprawiedliwy. [przypis edytorski]

532. zaraz — [tu:] zarazem. [przypis redakcyjny]

533. abissy — otchłań, podziemie, „przepaście dolne”. [przypis redakcyjny]

534. jeśli — [tu:] czy. [przypis redakcyjny]

535. w drugiej pieśni — w innej pieśni. [przypis redakcyjny]

536. użegać — palić. [przypis redakcyjny]

537. spuścić kogo z kim (daw.) — poróżnić. [przypis redakcyjny]

538. ta, co Europę z Azyą spuściła — Helena, dla której Grecy (Europa) walczyli z Trojanami (z Azją). [przypis redakcyjny]

539. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

540. to, co trzęsiono około tej dziewki — [tu:] to, co o niej głoszono, rozpowiadano. [przypis redakcyjny]

541. chwycić się kogo — zakochać się w kim. [przypis redakcyjny]

542. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

543. namiestniczka — zastępczyni. [przypis redakcyjny]

544. zuciekać — uciekać, znikać. [przypis redakcyjny]

545. wysep (daw. r.m.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

546. armata — [tu:] armada, flota. [przypis redakcyjny]

547. łono (z łac. sinus) — zatoka. [przypis redakcyjny]

548. pożądne — [tu:] pożądane. [przypis redakcyjny]

549. ocucać — budzić się, ocknąć. [przypis redakcyjny]

550. Alcyona — Alkione, żona króla trachińskiego, Keiksa, który zginął w czasie podróży morskiej; Alkiona, znalazłszy jego ciało na brzegu morskim, szerzyła nad zwłokami skargi i narzekania, które tak bogów wzruszyły, iż oboje zamienili w zimorodków. [przypis redakcyjny]

551. Cyntya — bogini Diana (Artemis), tak nazwana od góry Cyntos, gdzie się miała urodzić. [przypis redakcyjny]

552. odniało (daw.) — dzień się zrobił. [przypis redakcyjny]

553. daj to, że (daw.) — przypuśćmy, że. [przypis redakcyjny]

554. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

555. wychowanie (daw.) — [tu:] wyżywienie, utrzymanie. [przypis redakcyjny]

556. zajeść (daw.) — pozbawić życia. [przypis redakcyjny]

557. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

558. przepych (daw.) — [tu:] pycha. [przypis redakcyjny]

559. fukać (daw.) — łajać, gromić. [przypis redakcyjny]

560. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

561. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

562. Cztery nadobne panie (...) Andronika (...) Dycylla (...) Fronezya (...) Sofrozyna — wymienione tu cztery „panie” przedstawiają niewątpliwie cztery cnoty kardynalne, jak to już ich imiona wskazują: Andronika — męstwo, Dycylla — sprawiedliwość, Fronezya — roztropność, Sofrozyna — umiarkowanie. [przypis redakcyjny]

563. przez dzięki — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

564. Kloto — „prządka’’, bogini przeznaczenia, przędła nić żywota, którą ucinała Atropos. [przypis redakcyjny]

565. Dydo — królowa kartagińska, opuszczona przez Eneasza, zakończyła samobójstwem. [przypis redakcyjny]

566. królowa Nilu — Kleopatra. [przypis redakcyjny]

567. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

568. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

569. frambuga — sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny]

570. śpica — wierzchołek. [przypis redakcyjny]

571. gelsemin — jaśmin. [przypis redakcyjny]

572. amarant — nazwa kwiatu. [przypis redakcyjny]

573. czołem bić — [tu:] żegnać się z kim. [przypis redakcyjny]

574. zawarła (daw.) — [tu:] postanowiła. [przypis redakcyjny]

575. akwitańskie brzegi — południowo-zachodniej Francji. [przypis redakcyjny]

576. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

577. cześć — [tu:] poczęstunek, przyjęcie. [przypis redakcyjny]

578. Kwinsaj — może miasto Nankin w Chinach. [przypis redakcyjny]

579. Mandziana — zapewne południowe Chiny z stolicą Kwinsaj (Nanking). [przypis redakcyjny]

580. Imawus — góry Himalaja. [przypis redakcyjny]

581. Hiperborejska (...) Scytya — północna. Hiperboreowie, naród bajeczny, mieszkający na dalekiej północy. [przypis redakcyjny]

582. Hirkana — kraina między Morzem Kaspijskim a Medią, północna Persja. [przypis redakcyjny]

583. zwiedzieć — zwiedzić, poznać. [przypis redakcyjny]

584. fiordyliza (fr. fleur-de-lis) — lilia; połączona z herbem angielskim, leopardem [„lampartowie”], oznaczała prawa królów angielskich do posiadania Francji. [przypis redakcyjny]

585. Linkaster — hrabstwo Lancaster w Anglii. [przypis redakcyjny]

586. Warweca — hrabstwo Warwik w Anglii. [przypis redakcyjny]

587. Glocester — hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

588. klarencki (książę) — książę Klarence. [przypis redakcyjny]

589. eboracki (książę) — książę Jorku. [przypis redakcyjny]

590. Norfocya — hrabstwo Norfolk w Anglii. [przypis redakcyjny]

591. Kancya — hrabstwo Kent w Anglii. [przypis redakcyjny]

592. Pembrocya — hrabstwo Pembrocke w Anglii. [przypis redakcyjny]

593. sufolckie (książę) — z Suffolk. [przypis redakcyjny]

594. Esna — hrabstwo Essex w Anglii. [przypis redakcyjny]

595. Norbelanda — hrabstwo Northumberland w Anglii. [przypis redakcyjny]

596. Barkla — hrabstwo Berkeley w Anglii. [przypis redakcyjny]

597. Markla — (Marchia w oryg.), hrabstwo March w Anglii. [przypis redakcyjny]

598. Antona — hrabstwo Southampton w Anglii. [przypis redakcyjny]

599. Dorset — hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

600. Dewona — hrabstwo Devonshire w Anglii. [przypis redakcyjny]

601. frajher — baron. [przypis redakcyjny]

602. Wigona (w oryg. Vigoryna) — hrabstwo Winchester w Anglii. [przypis redakcyjny]

603. Battonia — hrabstwo Bath w Anglii. [przypis redakcyjny]

604. Sormosedya — hrabstwo Somerset w Anglii. [przypis redakcyjny]

605. Bokingam — hrabstwo Bukingam w Anglii. [przypis redakcyjny]

606. sarysberyski (powiat) — Salisbury. [przypis redakcyjny]

607. Krosberskie grabstwo — Shrewsbury. [przypis redakcyjny]

608. Kraj burgeński — Abergovanny. [przypis redakcyjny]

609. roscyjskie księstwo — książę Ross. [przypis redakcyjny]

610. ottonlejski grabia — hrabia Atholu. [przypis redakcyjny]

611. grabia z Galafrony — grabiego z Galafrony nie zna Ariosto. [przypis redakcyjny]

612. Marra — księstwo Mar w Szkocji. [przypis redakcyjny]

613. foza (daw.) — sposób, moda. [przypis redakcyjny]

614. Kransfordya — zapewne omyłka zam. Trasfordia oryginału, Strafford. [przypis redakcyjny]

615. Angościa — hrabstwo Angus w Anglii. [przypis redakcyjny]

616. złajnik (daw.) — pies gospodarski, pasterski lub myśliwy. [przypis redakcyjny]

617. Bokana — hrabstwo Buchan w Anglii. [przypis redakcyjny]

618. Forbes — hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

619. grabia erelski — hrabia Errol. [przypis redakcyjny]

620. Kildera — hrabstwo Kildare w Irlandii. [przypis redakcyjny]

621. Desmunda — hrabstwo Desmond w Anglii. [przypis redakcyjny]

622. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

623. binda — wstęga. [przypis redakcyjny]

624. Norwejczykowie — mieszkańcy Norwegii. [przypis redakcyjny]

625. śpis — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

626. Jaskinią, od świętego starca urobioną — „świętym starcem” jest św. Patrycjusz, apostoł Irlandii (ur. 372. r.); założył on według podania w pewnej jaskini czyściec, w którym się ludzie jeszcze za życia mogli oczyszczać z grzechów. [przypis redakcyjny]

627. Brytania mniejsza — Szkocja. [przypis redakcyjny]

628. wyspa Płaczu — Ebuda. [przypis redakcyjny]

629. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

630. wodza — r. ż. [ta wodza]. [przypis redakcyjny]

631. pożądna — pożądana. [przypis redakcyjny]

632. drzewo — [tu:] kopia. [przypis edytorski]

633. śpona — szpon, pazur ptasi. [przypis redakcyjny]

634. pluski — ogon rybi. [przypis redakcyjny]

635. jem (daw.) — nim. [przypis redakcyjny]

636. ocucić się — obudzić się, ocknąć. [przypis redakcyjny]

637. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

638. Ksenokrates — filozof grecki, uczeń Platona, słynął z czystości obyczajów. [przypis redakcyjny]

639. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

640. drzewo — [tu:] kopia. [przypis redakcyjny]

641. Malagiz — Malagigi, brat Wiwiana, syn Bowa, czarodziej. [przypis redakcyjny]

642. czary, / Które Malagiz czynił u Merlina — Angelika, przybywszy po raz pierwszy z swym bratem Argalią do Francji, rozbiła namiot przy kamieniu Merlina. Czarownik Malagizy wtargnął nocną porą do namiotu, mając zamiar ją zabić; olśniony jednak jej pięknością, powziął inny zamiar i w tym celu „czynił czary”, ażeby ją w twardy sen pogrążyć. [przypis redakcyjny]

643. Dragontyna — wiedźma, więziła Orlanda i innych bohaterów w swym zaczarowanym ogrodzie, zniszczonym następnie przez Angelikę mocą cudownego pierścienia (Bojardo Księga I. Pieśń XIV). [przypis redakcyjny]

644. Z niewolej Dragontyny (...) wyzwoliła — Wiedźma Dragontyna więziła w swym zaczarowanym grodzie Orlanda i innych rycerzy. Angelika zniszczywszy mocą cudownego pierścienia ogród, wyzwoliła jeńców (Orlando Innamorato Księga I, Pieśń XIV strofa 47). [przypis redakcyjny]

645. Jego (pierścienia) mocą i z wieże wyszła — stary sługa („srogi starzec”) Poliferna, króla Organi, zwabił podstępnie Angelikę do wieży, w której ją dla swego pana trzymał; wybawił ją znowuż cudowny pierścień. [przypis redakcyjny]

646. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

647. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

648. Neera — bohaterka sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

649. Fillida — bohaterka jednej sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

650. Galatea — bohaterka sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

651. Amaryllida — postać znana z sielanek Wergilego. [przypis redakcyjny]

652. Tytyr — bohater pierwszej sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

653. Melibeus — bohater pierwszej sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

654. kęs — [tu:] trochę, nieco. [przypis redakcyjny]

655. naleźca (daw.) — znalazca. [przypis redakcyjny]

656. półhak — strzelba. [przypis redakcyjny]

657. muszkiet — strzelba ręczna. [przypis redakcyjny]

658. hakownica — gatunek dużej strzelby. [przypis redakcyjny]

659. drab — żołnierz piechotny. [przypis redakcyjny]

660. odkrycie — (przysłówek) w sposób jawny; otwarcie. [przypis redakcyjny]

661. Tyton — syn króla trojańskiego, Laomedonta, porwany przez jutrzenkę (Eos, Aurora), która uprosiła dlań od Jowisza nieśmiertelność, ale że zapomniała prosić o wieczną młodość, więc Tyton cały zesechł, skurczył się i stracił głos; bogini zamieniła go w konika polnego. [przypis redakcyjny]

662. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

663. Ino z swem Melicertą — Ino, córka Kadmusa, żona króla Atamasa w Orchomenos. Gdy Atamas z dopuszczenia Hery oszalał i zabił własnego syna, Learcha, Ino uciekając przed nim z drugim synem, Melicertesem, rzuciła się w morze i została boginką morską. [przypis redakcyjny]

664. Nereidy — córki Nereusa, boginki morskie. [przypis redakcyjny]

665. Glauk — bożek morski. [przypis redakcyjny]

666. Tryton — bożek morski. [przypis redakcyjny]

667. występnik — przestępca. [przypis redakcyjny]

668. Kturem — powinno być: którem (dziś którym). [przypis edytorski]

669. wysep — wyspa. [przypis redakcyjny]

670. wysep (daw. r. m.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

671. przez dzięki — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

672. Latonówna — córka Latony, Diana (Artemis). [przypis redakcyjny]

673. Akteon — słynny myśliwiec, zamieniony przez Artemis (Dianę) w jelenia za to, że ją podpatrzył w kąpieli i przez własne psy rozszarpany. [przypis redakcyjny]

674. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

675. stan — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

676. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

677. Fidiasz — sławny rzeźbiarz grecki (w V w. przed Chrystusem). [przypis redakcyjny]

678. frygijski (...) pasterz młody, / Kiedy na Idzie sądził trzech bogiń niezgody — zamiast: trojański (Troja sąsiadowała z Frygią), tj. Parys. [przypis redakcyjny]

679. amiklejskie strony — okolice miasta Amikle w Lakonii, tu zamiast: Lakonia. [przypis redakcyjny]

680. Kroton — osada grecka w południowej Italii. [przypis redakcyjny]

681. Zeuksys — sławny malarz grecki, współczesny Parrazjasowi. [przypis redakcyjny]

682. wierzgnąć — zbuntować się. [przypis redakcyjny]

683. jak skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

684. słońce sferę oświeciło / W źwierzęciu, które Fryksa na sobie nosiło — barana, na którym Fryksos przybył przez powietrze do Kolchidy, umieścili bogowie w zodiaku niebieskim. Słońce wstępuje w znak Barana na wiosnę. [przypis redakcyjny]

685. idejska matka — bogini Cybele. [przypis redakcyjny]

686. Encelad — jeden z Gigantów, olbrzymów z wężowymi ogonami zamiast nóg. Encelad, zbuntowany przeciw Zeusowi, został przez tegoż przywalony górą Etną. [przypis redakcyjny]

687. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

688. pawiment — posadzka. [przypis redakcyjny]

689. tydnie (daw.) — tygodnie. [przypis redakcyjny]

690. z to — tyle, ile trzeba (z 4 przypadkiem [B.]) [przypis redakcyjny]

691. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

692. Sprośny, brzydki Maranie — wyraz marrano, pochodzenia hiszpańskiego, oznaczał pierwotnie Maura, który pozornie przyjął wiarę chrześcijańską; przeszedłszy do języka włoskiego, stał się, podobnie jak u nas cygan, imieniem pospolitym, przybierając znaczenie: „wiarołomca” lub „zdrajca”. [przypis redakcyjny]

693. kosztować się z kim (daw.) — próbować się z kim. [przypis redakcyjny]

694. wypławne żelazo — żelazo zahartowane za pomocą pławienia w wodzie. [przypis redakcyjny]

695. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

696. Trewigant — zmyślone przez romantyków bóstwo mahometańskie, zapewne od Trivia, przydomku Diany, bogini księżyca, który jest, jak wiadomo, godłem Mahometan. [przypis redakcyjny]

697. nieokreszony (daw.) — nie znający kresu, granic. [przypis redakcyjny]

698. norcki król — król Norycji, przekręcone zapewne z Nigrycja (w głębi Afryki). [przypis redakcyjny]

699. Tremizena — dziś Tlemcen lub Tremcen, miasto w prowincji algierskiej Oran. [przypis redakcyjny]

700. arliskie brzegi — brzegi Morza Śródziemnego, nazwane tak od miasta Arles. [przypis redakcyjny]

701. norycki król — Manilard, król Norycji, przekręcone zapewne z Nigrycja (w głębi Afryki). [przypis redakcyjny]

702. drzewo — [tu:] kopia. [przypis redakcyjny]

703. w długą uciekać — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać. [przypis redakcyjny]

704. bełt — [tu:] pocisk, strzała. [przypis redakcyjny]

705. nazimiec (daw.) — roczny prosiak. [przypis redakcyjny]

706. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

707. król (...) z Norycya — Manilard; Norycja przekręcone zapewne z Nigrycja (w głębi Afryki). [przypis redakcyjny]

708. drzewo — [tu:] kopia [por. drzewce]. [przypis redakcyjny]

709. tylec — tylna część. [przypis redakcyjny]

710. różnie — [tu:] po różnych miejscach. [przypis redakcyjny]

711. przyłóg — rola odłogiem leżąca. [przypis redakcyjny]

712. skrześlony — pokrzywiony, skręcony, splątany. [przypis redakcyjny]

713. łykanie — [tu:] łkanie. [przypis redakcyjny]

714. Izabella — córka króla galickiego, narzeczona Zerbina. [przypis redakcyjny]

715. niezbedny — brzydki, obmierzły. [przypis redakcyjny]

716. dank (z niem.) — nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

717. przez śrzodek (daw.) — przez, za pomocą, za pośrednictwem. [przypis redakcyjny]

718. święta Marta — tu: miasto Sainte Marthe. [przypis redakcyjny]

719. Mondzia — Mongia, przylądek w Zatoce Biskajskiej. [przypis redakcyjny]

720. sztaba — przód okrętu. [przypis redakcyjny]

721. baszta — kasztel; było ich dwa na większych okrętach, jeden na sztabie, drugi na rufie okrętu, w razie burzy rozrzucano je, ażeby ulżyć okrętom. [przypis redakcyjny]

722. Rocelle — La Rochelle, miasto nadmorskie w środkowej Francji. [przypis redakcyjny]

723. Bilba — Bilbao, miasto w Hiszpanii północnej. [przypis redakcyjny]

724. zawzięcie (daw.) — [tu:] zamiar. [przypis redakcyjny]

725. radniej (daw.) — raczej. [przypis redakcyjny]

726. berdysz — rodzaj topora wojennego. [przypis redakcyjny]

727. rozoko (daw.) — zezem. [przypis redakcyjny]

728. Turpin — miał być arcybiskupem w Reims za Karola Wielkiego; przypisują mu kronikę owych czasów, główne źródło poetów romantycznych. [przypis redakcyjny]

729. cug — ciąg. [przypis redakcyjny]

730. w długą uciekać — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać. [przypis redakcyjny]

731. Lingwadoka — kraina Langwedocja (Languedoc) między Rodanem a Pirenejami we Francji, tak nazwana od przysłówka potakującego oc zamiast oui, używanego w północnej Francji. [przypis redakcyjny]

732. szkojca (daw.) — szkodnik. [przypis redakcyjny]

733. Izabella — d’Este, córka Herkulesa I, księcia Ferrary, a małżonka Franciszka Gonzagi, księcia Mantuy. [przypis redakcyjny]

734. Od imienia Oknowej macierze nazwane — Oknus, założyciel Mantuy, syn wieszczki Manto. [przypis redakcyjny]

735. z swojem (Izabelli) małżonkiem — z Franciszkiem Gonzagą, księciem mantuańskim. [przypis redakcyjny]

736. Tar — rzeka Taro, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

737. Tyfis — sternik okrętu Argo, na którym najsławniejsi bohaterowie greccy (Argonauci) płynęli do Kolchis po złote runo. [przypis redakcyjny]

738. Beata — Beata d’Este, małżonka Ludwika Sforcy, księcia mediolańskiego, który za życia jej był potężny, po jej śmierci utracił księstwo i umarł w więzieniu we Francji. [przypis redakcyjny]

739. Murzyn — [tu:] książę mediolański Ludwik Sforca z przydomkiem il Moro. [przypis redakcyjny]

740. Wiszkontowie — ród możny [Visconti], panujący do 1447 r. w Mediolanie. [przypis redakcyjny]

741. (...) zawołani będą Wiszkontów wężowie — herbem panującego w Mediolanie rodu Viscontich był błękitny wąż pożerający człowieka. Ich godło zaczęto wiązać także z samym Mediolanem. Kiedy w r. 1447, po wygaśnięciu głównej linii rodziny, władzę w mieście objął ród Sforzów, do swojego herbu dołączył węża Viscontich. [przypis edytorski]

742. Hiperborskie — północne. [przypis redakcyjny]

743. jedna (...) złoty włos poniesie w węgierskiej koronie, / Druga, skoro śmiertelnej zewłoki pozbędzie / W liczbie między włoskiemi boginiami będzie.... — jedna Beatrice d’Este była żoną króla węgierskiego Andrzeja (1234 r.), druga tego imienia założyła klasztor Gemola pod Padwą i została po śmierci (1226) zaliczona w poczet świętych. [przypis redakcyjny]

744. Rykarda — małżonka Mikołaja I d’Este, matka Herkulesa I, doczekała się powrotu z wygnania syna i wstąpienia na tron przodków. Zob. Borso i Leonel. [przypis redakcyjny]

745. Nie mogę żadną miarą pominąć Reiny — w oryg. „Non tacero la splendida regina”. Wyraz regina, drukowany w dawnych wydaniach przez R, wziął tłumacz za imię własne i zrobił ją matką Alfonsa, Hipolita i Izabelli. W rzeczywistości była nią Leonora (strofa 69) „z domu aragońskiego przesławnej rodziny”, małżonka Herkulesa I d’Este. [przypis redakcyjny]

746. Leonora — królewna aragońska, żona Herkulesa I d’Este, matka Alfonsa, Hipolita i Izabelli. [przypis redakcyjny]

747. Lukrecja Borgia — córka osławionego papieża Aleksandra VI, druga żona Alfonsa I d’Este; poprzednio miała już dwóch mężów i z tych czasów historia niezbyt pochlebne daje jej świadectwo (zm. 1520). [przypis redakcyjny]

748. wonia (daw. r. ż.) — woń. [przypis redakcyjny]

749. niewiasta (daw.) — [tu:] synowa. [przypis redakcyjny]

750. Renata z Francyej — córka francuskiego króla Ludwika XII, żona Herkulesa II d’Este. [przypis redakcyjny]

751. Alda — córka księcia saskiego, zresztą nieznana. [przypis redakcyjny]

752. Lippa z Bolonii — córka Jakuba Ariosta, przodka naszego poety; Obizzo d’Este zakochał się w niej, wziął ją ze sobą do Ferrary i po 20-letnim pożyciu poślubił na łożu śmiertelnym (r. 1347). Bracia tej Lippy przenieśli się razem z nią z Bolonii do Ferrary. [przypis redakcyjny]

753. grożąc złotem liliom — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

754. Alfons — Alfons I, syn Herkulesa I, księcia Ferrary, brat Hipolita. [przypis redakcyjny]

755. Rawena — Rawenna, miasto nad morzem Adriatyckim w środkowych Włoszech (bitwa w r. 1516). [przypis redakcyjny]

756. Pikardowie — mieszkańcy Pikardii w północnej Francji. [przypis redakcyjny]

757. Morynowie — szczep galski, mieszkający w starożytności w okolicy dzisiejszej Boulogne. [przypis redakcyjny]

758. Normandzi — mieszkańcy Normandii w płn.-zach. Francji. [przypis redakcyjny]

759. Akwitanowie — mieszkańcy południowo-zachodniej Francji. [przypis redakcyjny]

760. bogate i złote żołędzie — rodowy herb papieża Juliusza II był dąb ze złotymi żołędziami. [przypis redakcyjny]

761. złamał kij czerwony i żółty — buława o barwach czerwonych i żółtych kolorach hiszpańskich; złamać kij (buławę) znaczy więc złamać potęgę hiszpańską. [przypis redakcyjny]

762. Fabrycy Kolonna — dowódca wojska papieskiego w bitwie pod Rawenną. [przypis redakcyjny]

763. Wielka rzymska kolumna, przez cię poimana — dowódca wojska papieskiego, Fabrycjusz Kolonna, ojciec poetki Wiktorii, dostał się w bitwie pod Rawenną 1512. r. do niewoli. Alfons mimo natarczywego żądania Francuzów, nie wydał im Fabrycego, lecz wyleczywszy z ran, odesłał do Rzymu. [przypis redakcyjny]

764. wozów, tknionych oszczepami — Hiszpanie mieli w tej bitwie jakieś wozy, ponatykane oszczepami, na kształt wojennych wozów starożytnych Persów. [przypis redakcyjny]

765. tak wielkiego stracili hetmana — naczelnego wodza francuskiego, Gastona de Foix. [przypis redakcyjny]

766. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

767. odkrycie — (przysłówek) [w sposób jawny, otwarcie] [przypis redakcyjny]

768. złotej liliej — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

769. Nieszczęśliwa Ravenno!... — Francuzi oblegali Rawennę jeszcze przed bitwą. Po zwycięstwie Francuzów miasto było gotowe się poddać. Ale nim jeszcze ukończono rokowania, wpadła pewna część francuskiego wojska do miasta i dopuściła się straszliwych okrucieństw. To samo spotkało niedługo przedtem Brescję (Bressa w tł. Kochanowskiego), gdy tymczasem Rimini, Faenca i inne pobliskie miasta dobrowolnie się poddały. [przypis redakcyjny]

770. Bressa — miasto Brescia we Włoszech. [przypis redakcyjny]

771. Arymin — miasto w środkowych Włoszech nad Morzem Adriatyckim, dziś Rimini. [przypis redakcyjny]

772. Trywulcy — Gian-Jacopo da Trivulzio, marszałek francuski. [przypis redakcyjny]

773. Leonowie — mieszkańcy królestwa Leon w północnej Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

774. Algarbowie — naród w południowej Portugalii. [przypis redakcyjny]

775. Sywilia — miasto Sewilla w Andaluzji (w płd. Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

776. Gada — Kadyks w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

777. Betys — rzeka Guadalkwiwir w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

778. Majoryka — Majorka, jedna z Wysp Balearskich. [przypis redakcyjny]

779. Lizybona — Lizbona. [przypis redakcyjny]

780. Tolet — miasto Toledo w Hiszpanii nad rzeką Tagiem. [przypis redakcyjny]

781. Kalatrawa — miasto w Kastylii nad rzeką Guadianą (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

782. Asturgia — Asturia, kraina w północnej Hiszpanii nad Zatoką Biskajską. [przypis redakcyjny]

783. Piacenca — miasto Placencia w prowincji Biskaja w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

784. Salamanka — miasto w królestwie Leon w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

785. Awila — miasto w Kastylii (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

786. Zamora — miasto w płn. Hiszpanii w dawnym królestwie Leon. [przypis redakcyjny]

787. Palenca — miasto Palenzia w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

788. Saraguza — miasto Saragossa w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

789. Almerya — miasto nadmorskie w prowincji Grenada w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

790. zasadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

791. Oran — miasto i prowincja w Algierze. [przypis redakcyjny]

792. Garamantowie — starożytna nazwa narodu mieszkającego we wnętrzu Afryki (w dzis. Fezzan). [przypis redakcyjny]

793. Marmunda — może Mahmon, miasto nad Oceanem Atlantyckim w Maroko. [przypis redakcyjny]

794. Libikana — nazwa utworzona z imienia Libia, w starożytności północna Afryka. [przypis redakcyjny]

795. Tyngintana — płn.-zach. część Maroka z miastem Tanger (staroż. Tingis, stąd Tingitana). [przypis redakcyjny]

796. na troistem drewnie — szubienicy. [przypis redakcyjny]

797. Mauryna — Maurytania, dziś Maroko. [przypis redakcyjny]

798. Konstantyna — miasto w Algierze. [przypis redakcyjny]

799. Esperya — w starożytności insulae Hesperides — Wyspy Kapwerdyjskie [Wyspy Zielonego Przylądka]. [przypis redakcyjny]

800. Setta — miasto Zeuta w Afryce nad Cieśniną Gibraltarską. [przypis redakcyjny]

801. Nazamanowie — nazwa w starożytności narodu, mieszkającego w głębi Afryki (w płd. Trypolis). [przypis redakcyjny]

802. Amonijczykowie — mieszkańcy oazy Ammonium, dziś Siwah. [przypis redakcyjny]

803. Fizan — Fezan, kraina w północnej Afryce, na południe od Trypolis. [przypis redakcyjny]

804. Kanarya — Wyspy Kanaryjskie. [przypis redakcyjny]

805. Almansylla — może kraina starożytnych Massylów (wschodnia część Algieru). [przypis redakcyjny]

806. Ardzilla — miasto portowe na zachodnim wybrzeżu Maroka. [przypis redakcyjny]

807. Mulga — może Molochat w Algierze. [przypis redakcyjny]

808. Getulia — południowa część Maroka w Afryce. [przypis redakcyjny]

809. Koska — może dzisiejsze Kascna w Algierze. [przypis redakcyjny]

810. Bolga — nie wiadomo, która część Algieru. [przypis redakcyjny]

811. Sobryn — roztropny król saraceński, w końcu na chrześcijańską wiarę nawrócony. [przypis redakcyjny]

812. Bellamaryna — część Algieru, granicząca z Maroko. [przypis redakcyjny]

813. Rodomont — syn Uliena, król algierski, największy bohater saraceński, słynny z chełpliwości; stąd „Rodomontady”. [przypis redakcyjny]

814. Sarca — może Sargel w Algierze. [przypis redakcyjny]

815. aldzierski król — król algierski, Rodomont. [przypis redakcyjny]

816. słońce wstąpiło do znaku / [...] Centaura w [...] zodyaku — Centaur Chiron został umieszczony w zodiaku niebieskim, tworząc konstelację Strzelca. Słońce wstępuje w ten znak 21 listopada. [przypis redakcyjny]

817. Alwaraka — Wyspy Szczęśliwych, Kanaryjskie. [przypis redakcyjny]

818. Zumara — miasto w Maroko. [przypis redakcyjny]

819. wróżka (daw.) — wróżba. [przypis redakcyjny]

820. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

821. Mandrykard — syn Agrykana, król tatarski, jeden z główniejszych bohaterów saraceńskich. [przypis redakcyjny]

822. soryska wiedma (wł. oryg. la fata di Soria) — wiedma syryjska, w której zamku Mandrykard dostał Hektorowej zbroi (Bojardo, Księga III Pieśń I, 2). [przypis redakcyjny]

823. dołoman (z węg. dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

824. wydrożyć (daw.) — [tu:] wydrążyć. [przypis redakcyjny]

825. Otrykuł — miasto Otricoli nad Tybrem w Umbrii. [przypis redakcyjny]

826. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

827. drzewo — kopia. [przypis redakcyjny]

828. Tatarzyn — król tatarski, Mandrykard. [przypis redakcyjny]

829. czeluść — [tu:] paszczęka. [przypis redakcyjny]

830. gorszejszy (daw.) — gorszy. [przypis redakcyjny]

831. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

832. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

833. Doralika — córka króla granadzkiego, Stordylana. [przypis redakcyjny]

834. bojać się — bać się. [przypis redakcyjny]

835. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

836. bezpieczeństwo (daw.) — [tu:] śmiałość. [przypis redakcyjny]

837. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

838. Garb — kraina nadmorska w Barbarii (Afryce północnej). [przypis redakcyjny]

839. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

840. Wspomni, że to jest ten lud, od którego święty / Twój grób, Panie, beł tem psom plugawem odjęty — zbyteczna chyba dodawać, że to tylko legenda średniowieczna, jakoby Karol Wielki miał wyzwolić Ziemię Świętą z pod jarzma muzułmanów. [przypis redakcyjny]

841. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

842. sprosny (daw.) — brzydki, plugawy. [przypis redakcyjny]

843. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

844. Awern — jezioro w południowych Włoszech, gdzie miał być wstęp do podziemia, podziemie samo, piekło. [przypis redakcyjny]

845. brama — kraj sukni. [przypis redakcyjny]

846. rusy (daw.) — rudy, czerwonawy. [przypis redakcyjny]

847. skrutynium (daw.) — śledztwo. [przypis redakcyjny]

848. prokurator — [tu:] zastępca prawny. [przypis redakcyjny]

849. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

850. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

851. sprosny (daw.) — brzydki, plugawy. [przypis redakcyjny]

852. Eliaszowe ustawy — reguła zakonu karmelitów, założonego przez Eliasza. [przypis redakcyjny]

853. Benedyktowe ustawy — ustawy św. Benedykta, założyciela zakonu benedyktynów. [przypis redakcyjny]

854. Pitagoras — filozof grecki, żył w VI w. przed Chr., między innymi polecał swoim uczniom (pięcioletnie) milczenie. [przypis redakcyjny]

855. Archita — Archytas, filozof grecki (przy tym matematyk i statysta [daw.: mąż stanu, polityk]), współczesny Platonowi, zalecał swym uczniom milczenie. [przypis redakcyjny]

856. złożenie (daw.) — [tu:] pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

857. cug — ciągnienie, pochód. [przypis redakcyjny]

858. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

859. nalegać kogoś — nalegać na kogoś. [przypis redakcyjny]

860. nastąp (daw.) — natarcie, nawała. [przypis redakcyjny]

861. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

862. spis — dziś: spisa: włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

863. rozwalina — [tu:] gruz. [przypis redakcyjny]

864. warować — [tu:] obwarować. [przypis redakcyjny]

865. Nemrot — Nemrod, znana postać biblijna myśliwego; według podań średniowiecznych miał być królem babilońskim i budować wieżę Babel. [przypis redakcyjny]

866. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

867. Normandczycy — mieszkańcy Normandii w płn.-zach. Francji. [przypis redakcyjny]

868. Toloza — miasto Tuluza w płd. Francji. [przypis redakcyjny]

869. Torz — miasto Tours we Francyi. [przypis redakcyjny]

870. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

871. pochodzisty (daw.) — przystępny. [przypis redakcyjny]

872. spisa (daw.) — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

873. zgromadno (daw.) — gromadnie. [przypis redakcyjny]

874. smolany — smolny. [przypis redakcyjny]

875. lwowi na morzu możnemu — lew, jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

876. Frankolin — Francolino, miejscowość nad Padem niedaleko ujścia. [przypis redakcyjny]

877. wczesny (wł. oryg. capace) — [tu:] zdolny pomieścić, obszerny. [przypis redakcyjny]

878. Ugier — król duński, ojciec Dudona. [przypis redakcyjny]

879. galera — okręt popędzany wiosłami. [przypis redakcyjny]

880. łono — (sinus) [tu:] zatoka. [przypis redakcyjny]

881. nabatejskie królewstwo — Arabia skalista. [przypis redakcyjny]

882. erytrejskie państwa — kraje nad Morzem Czerwonym. [przypis redakcyjny]

883. Kraj świętego Tomasza — Malabar, płd.-zach. brzeg Półwyspu Indyjskiego, gdzie św. Tomasz apostoł miał nauczać i ponieść śmierć męczeńską. [przypis redakcyjny]

884. chersonez — półwysep; chersonez złoty: Indie zagangesowe, a w szczególności półwysep Malakka. [przypis redakcyjny]

885. Taprobana — wyspa Cejlon. [przypis redakcyjny]

886. Kochin — miasto na wybrzeżu Malabar. [przypis redakcyjny]

887. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

888. Etyopia — Afryka. [przypis redakcyjny]

889. Argonautowie — „osada okrętu Argo”, bohaterowie greccy, którzy się wyprawili po złote runo do Kolchis. [przypis redakcyjny]

890. Drudzy krążą Afrykę — Portugalczycy pod dowództwem Wasko [Vasco] de Gamy. [przypis redakcyjny]

891. Aż miną kres, skąd słońce do nas wóz kieruje, / Kiedy koziorożcowe znaki zostawuje — poza zwrotnik Koziorożca nie wychodzi słońce. [przypis redakcyjny]

892. cug — ciąg; tu: ląd stały. [przypis redakcyjny]

893. Alcyd — Herakles (Herkules) jako wnuk Alceusza; na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy, jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad cieśniną (Gibraltarską), która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

894. naśladować — iść za kimś. [przypis redakcyjny]

895. Drudzy brzeg zostawują [...] I nowy świat i nowe królestwa najdują — Hiszpanie pod wodzą Kolumba i innych. [przypis redakcyjny]

896. Widzę świetny krzyż święty — konstelację Krzyża Południowego. [przypis redakcyjny]

897. Co się na lewem brzegu nad Renem urodzi — Karol V urodził się w Gandawie we Flandrii „na lewym brzegu Renu”. [przypis redakcyjny]

898. Astrea — „gwiaździca”, przydomek bogini sprawiedliwości, Dike; w wieku złotym przebywała z ludźmi na ziemi, w wieku spiżowym ostatnia przeniosła się do nieba, gdzie jako Panna błyszczy w zodiaku. [przypis redakcyjny]

899. Markus — cesarz rzymski Marek Aureli, filozof na tronie, zm. 180. [przypis redakcyjny]

900. Kortezy — Ferdynand Kortez, zdobywca Meksyku. [przypis redakcyjny]

901. Kolumna Prosper — sławny hetman Karola V. [przypis redakcyjny]

902. Peskara — miasto Peskara nad Adriatykiem w płd. Włoszech. [przypis redakcyjny]

903. margrabia z Peskary — Alfons z Peskarii, mąż poetki Wiktorii Kolonna, zabity przez Murzyna. [przypis redakcyjny]

904. Wasty (margrabia) młody — Alfons z Wastu, Alfons d’Awalo, margrabia Wastu, wychowanek Wiktorii Kolonna. [przypis redakcyjny]

905. drogi [...] liliom złotem — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

906. Doria Jędrzej — Genueńczyk, naprzód admirał Franciszka I, króla francuskiego, obrażony przezeń, przyjął służbę u jego wroga, Karola V; jeden z największych bohaterów morskich, oczyścił Morze Śródziemne z saraceńskich korsarzy; mogąc przy pomocy Karola V zostać księciem Genui, wolał jednak obdarzyć ją swobodą, za co wdzięczna ojczyzna uczciła go zaszczytnym przydomkiem „ojca ojczyzny”. [przypis redakcyjny]

907. Kalpa — Herakles na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad Cieśniną Gibraltarską, która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

908. Karzeł piąty [...] idzie brać korony — ma na myśli świetną koronację Karola V w Bolonii 1529 r. [przypis redakcyjny]

909. miasto, co będzie początkiem wielkości Normandów w Apuliej — miasto nadmorskie Amalii poniżej Neapolu. [przypis redakcyjny]

910. łono — (sinus) [tu:] zatoka. [przypis redakcyjny]

911. Do łona, które starzy mędrcowie nazwali — mowa o magach perskich, od których pewna zatoka Morza Perskiego otrzymała nazwę (Portus Magorum). [przypis redakcyjny]

912. Potem wjechał na piękną bohatyrów ziemię — wedle niektórych wykładaczy Orlanda ma to być wspomniana w Biblii kraina Gosen lub Gessen, którą Józef darował swemu ojcu i braciom. [przypis redakcyjny]

913. Nad rzeką Trajanową — był to odnowiony przez Trajana kanał, łączący Nil z Morzem Czerwonym, odnowione dawne dzieło króla egipskiego Necho. [przypis redakcyjny]

914. równień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

915. foremnie (daw.) — gładko, sztucznie, zgrabnie. [przypis redakcyjny]

916. gmach — [tu:] pokój. [przypis redakcyjny]

917. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

918. Kaligorant — olbrzym i ludożerca. [przypis redakcyjny]

919. wypławne żelazo — żelazo zahartowane za pomocą pławienia w wodzie. [przypis redakcyjny]

920. Klora — Chloris, bogini kwiatów i roślinności. [przypis redakcyjny]

921. łono — (sinus) [tu:] zatoka. [przypis redakcyjny]

922. Kanop — miasto Kanopus w dolnym Egipcie nad jedną z odnóg Nilowych, z sławną świątynią bożka Anubisa. [przypis redakcyjny]

923. Anubisz — syn Ozyrysa i Neftys, bóg egipski z psią głową. [przypis redakcyjny]

924. Damiata — miasto w dolnym Egipcie nad odnogą Nilową. [przypis redakcyjny]

925. Oryl — olbrzym-zbójca, przylepiający sobie do ciała ucięte członki. [przypis redakcyjny]

926. Oliwier — margrabia Burgundii, ojciec Gryfona i Akwilanta. [przypis redakcyjny]

927. Gryfon „biały” — syn Oliwiera i Gismundy, bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny]

928. Akwilant — syn Oliwiera, margrabiego („markieza”) Burgundii. [przypis redakcyjny]

929. zdrapać (daw.) — [tu:] posiekać. [przypis redakcyjny]

930. tak się właśnie działo / [...] Orylowe [...] ciało — tak się właśnie działo z [...] Orylowym [...] ciałem. [przypis redakcyjny]

931. Gismunda — matka Akwilanta i Gryfona. [przypis redakcyjny]

932. wyspy szczęśliwe — zapewne Wyspy Kanaryjskie, zwane przez starożytnych insulae Fortunatae. [przypis redakcyjny]

933. rycerz zawołany, / Z lamparta — Astolf, jako królewicz angielski, miał w herbie lamparta, godło Anglii. [przypis redakcyjny]

934. lane [świece] — wielkie. [przypis redakcyjny]

935. zdrapać (daw.) — [tu:] posiekać. [przypis redakcyjny]

936. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

937. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

938. spuścić kogo z kim — poróżnić. [przypis redakcyjny]

939. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

940. Sansonet z Meki — pierwotnie Saracen, ale nawrócony przez Karola Wielkiego, został z jego ramienia podkrólim jerozolimskim (XVIII 132, 4). [przypis redakcyjny]

941. Meka — [dziś. popr.: Mekka] miasto święte mahometan w Arabii. [przypis redakcyjny]

942. na czoło — naprzeciw. [przypis redakcyjny]

943. rycerza dzielnego, / Który pannę wyzwolił od smoka srogiego — św. Jerzy, o którym tu mowa, miał królewnę libijską „wyzwolić od smoka srogiego”. [przypis redakcyjny]

944. Cefalonia — wyspa Korfu na Morzu Adriatyckim. [przypis redakcyjny]

945. Orygilla, Orgilla — przewrotna i niewierna żona Gryfona. [przypis redakcyjny]

946. Antiochia — miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

947. gamrat — gach. [przypis redakcyjny]

948. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

949. obmawiać — [tu:] wymawiać, uniewinniać. [przypis redakcyjny]

950. Orgilla, Orygilla — przewrotna i niewierna żona Gryfona. [przypis redakcyjny]

951. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

952. gamrat — gach. [przypis redakcyjny]

953. Nikozja — miasto na wyspie Cyprze. [przypis redakcyjny]

954. szkarady — (tylko w rymie) szkaradny. [przypis redakcyjny]

955. słyszy go na drodze sobie powiadając — zamiast: powiadającego. [przypis redakcyjny]

956. zuciekali (daw.) — uciekli. [przypis redakcyjny]

957. ud — [dziś r.n.] udo. [przypis redakcyjny]

958. hirkańska — Hirkania: kraina między Morzem Kaspijskim a Medią, północna Persja. [przypis redakcyjny]

959. most świętego Michała — Pont Saint-Michel w Paryżu. [przypis redakcyjny]

960. bez braku (daw.) — bez wyboru (brak: wybór). [przypis redakcyjny]

961. pożerca ogień — pożerczy ogień. [przypis redakcyjny]

962. świętego Dyoniza brama — brama Saint-Denis w Paryżu. [przypis redakcyjny]

963. świętego Marcina (brama) — brama Saint-Martin w Paryżu. [przypis redakcyjny]

964. monarchów dwu — króla brytańskiego, Otona, i cesarza Karła. [przypis redakcyjny]

965. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

966. ojczyc (wł. oryg. un cittadin) — obywatel. [przypis redakcyjny]

967. Alcydowe znaki — Herakles (Herkules) jako wnuk Alceusza na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad cieśniną (Gibraltarską), która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

968. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

969. drużyna [...] straży odprawując — zamiast: odprawująca. [przypis redakcyjny]

970. drużyna [...] dróg i pola pilnując — zamiast: pilnująca. [przypis redakcyjny]

971. następ (daw.) — natarcie, nawała. [przypis redakcyjny]

972. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

973. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

974. Że nie mógł wyszszej dosiądź, Rynald się wymówi — tym, że król orański „miał wzrost olbrzymowy, wysoki na sześć łokci” por. XIV 108, w. 4. [przypis redakcyjny]

975. Fusberta — szabla Rynalda. [przypis redakcyjny]

976. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

977. pawęza (daw.) — tarcz. [przypis redakcyjny]

978. Marra — księstwo Mar w Szkocji. [przypis redakcyjny]

979. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

980. pośledni (daw.) — [tu:] następny. [przypis redakcyjny]

981. Serra — miejscowość w prowincji Walencji w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

982. zastawić się (daw.) — oprzeć się. [przypis redakcyjny]

983. Biała Góra — Montalbano (Montauban), zamek we Francji, którego położenie dziś już oznaczyć się nie da. [przypis redakcyjny]

984. dowodzić czegoś — dokazywać, wyrabiać. [przypis redakcyjny]