11
Nocleg w Brixen — Nasz sąsiad — Hausknecht — Komenda burszów — Poranek — Brenner — Kufstein i Salzburg — Na mgle — Wiedeń — Nasza ziemia.
Nie wiem, co to za szatan złośliwy, płatający figle podróżnym, rezyduje w hotelu Zum goldenen Kreuz471 w Brixen — choć właściwie nie powinno być dla niego miejsca w świątobliwym książęco-biskupim grodzie, ale to wiem, że dał się on nam porządnie we znaki.
Przede wszystkim jedno tylko łóżko było w pokoju, do którego wprowadzono nas przez cały labirynt sieni, schodów i korytarzy; jakeśmy tedy zaczęły wzajem ustępować go sobie, skończyło się na tym, że łóżko stało próżne472, podczas gdy my drzemałyśmy w dwóch rogach nieludzko twardej sofki.
Następnie sąsiad nasz chodził po pokoju tak zdesperowanym krokiem, że lada chwila oczekiwałam jakiejś katastrofy za drzwiami, a w dodatku, powzięłyśmy wiadomość o tyle miłą, o ile niedogodną, że kolej do Vörgl o drugiej w nocy odchodzi. Do Vörgl mówię, w ciągłej tej bowiem niepewności nauczyłam się brać w rachubę tylko najbliższą stację.
Być przemoczoną do nitki, znużoną do ostatka, mieć łóżko i nie móc położyć się na nim, a przy tym słyszeć ciągle przeraźliwe skrzypienie śmiertelnych butów przyszłego samobójcy — było to chyba więcej przykrości, niż ich naraz na dwie osoby potrzeba.
Niesprawiedliwą byłabym jednakże utrzymując, że w Brixen z niczym dobrym spotkać się nie można. Owszem, z dawnych czasów książęco-duchownej świetności swojej zachowało to dobre miasto tradycję wykwintnej kuchni, a potem samobójca nasz spod nr 2 wpadł na ostatni szczęśliwy pomysł napalenia w piecu, ogrzewającym także i nasz pokój.
Prawdopodobnie napalić w nim musiał pamiątkami młodości, gdyż miłe ciepło rozeszło się błogo — i sama nie wiem, jak pod wpływem jego zasnęłam.
Nagle zbudził mnie wystrzał.
Skoczyłam na równe nogi, serce mi biło jak młotem. Zza drzwi dolatywało chrapanie, które naturalnie czym innym być nie mogło, jak tylko chrapaniem konającego. W najwyższym przerażeniu rzuciłam się do okna, nie wiedząc sama, co robię, gdy wtem drugi wystrzał tuż za nim padł. Oprzytomniałam jakoś. Przed bramą stał wielki omnibus473 do dworca kolei z hotelu Zum Stern idący, a Landsman, który nim powoził, zabierał się właśnie do trzaśnięcia z bicza po raz trzeci. Potężna klątwa zwiastowała w tej chwili przebudzenie się sąsiada naszego, który do piekła posyłał noc taką, miasto i hotel, gdzie się porządny człowiek nawet wyspać nie może za własne pieniądze.
Nie, to nie był samobójca.
Naturalnie, że cofnęłam mu natychmiast wszystkie dawniej powzięte sympatie, a nazwawszy go Hofrathem, przestałam się troszczyć o niego.
Z wieczora jeszcze zamówiłyśmy sobie miejsca w omnibusie Sterna, dowiedziawszy się, że Pod złotym krzyżem powozu nie ma, a do banhofu474 dobra wiorsta475 drogi. Kiedy jednak i trzeci wystrzał z bicza okazał się nadaremnym, grubych obyczajów Landsman ten, który nic o rycerskich względach damom należnych nie słyszał, cmoknął na konia raz i drugi, a omnibus potoczył się dalej spokojnie, zostawiając nas własnemu przemysłowi476.
Zbudziłam panią T., zaczęłam dzwonić i ubierać się na gwałt w ciemności, gdyż cienkie hotelowe świece dopaliły się i zgasły, podczas kiedyśmy spały. Na dzwonek nasz echo tylko odpowiedziało w pustym korytarzu. Widząc tedy, że nikt nie przybywa, zeszłyśmy poomacku ze schodów i szczęśliwie dobiły się do bramy. Ta jednak okazała się zamkniętą na głucho. Stukam klamką, ręką, kijem — przeciągłe tylko jęki odpowiadają mi w ciemności.
Zapalam zapałkę, spostrzegam bardzo wiele beczek, których nie zauważyłam wczoraj, a w głębi — drzwi drugie. Biegnę do nich, wytężam wszystkie siły, wołam: głuche westchnienie odpowiada mi tylko złowieszczo.
Wracam się, idę na górę raz jeszcze, ale już nie mogę trafić do korytarza, z którego było wejście do pokoju naszego; w niepewności gdzie tu służby szukać, obawiam się zapukać gdziekolwiek, aby nie zbudzić kogo z nocujących gości; co gorsza, wcale teraz nie mogę znaleźć drzwi naszych, i przy ostatniej zapałce widzę, że przed każdymi stoją świeżo wyczyszczone buty. Rozpacz mnie jakaś ogarnia, myślę, że zmyliłam się o piętro, idę wyżej jeszcze i trafiam na strych, gdzie w sieni na tapczanie chrapie Hausknecht477 niecnota. Budzę go, wstrząsam, na nogi niemal stawiam, ocknął się przecie, ale dobra chwila upłynęła jeszcze, zanim zrozumiał, czego chcę od niego. Zrazu, w głowę się tylko drapał i zapewniał mnie, że za tydzień odda z pewnością. Potem zaprzysiągł się na duszę swoją, że wczoraj tylko kwartę piwa wypił.
— Nur einen Bock! Auf meine Seele478 — powtarzał gamoń obrzydły, bijąc się pięścią w piersi, podczas gdy tam kolej ruszała może.
Wreszcie rozjaśniło mu się jakoś w jego ciężkiej szwabskiej głowie; zapalił tedy latarkę i poszedł za mną, mrucząc przez zęby.
— Was Teufel wollen doch die Damen da?479
Tutaj dopiero, mając go już na dole, zaczęłyśmy z największą irytacją powstawać480 na taki niesłychany nieład w hotelu, gdzie przy drzwiach nie ma portiera, gdzie wszystko pozamykane, gdzie się jak z więzienia wydobyć nie można.
— A tu kolej nie czeka — dodaje pani T. — Proszę natychmiast otwierać!
— Na, sehen Sie481— odrzekł Hausknecht z stoicką obojętnością, otwierając gębę, jak szeroką miał — das ist ja aber unser Kuhstall...482
Tu okazało się, że zmyliwszy schody, zaszłyśmy na gospodarskie podwórko i dobijały się do obory, skąd nam odpowiadały głębokie westchnienia objedzonych jałowic tyrolskich.
Nie było nawet czasu rozśmiać się z tej przygody, zawołałam tedy na knechta, żeby się odział i poniósł za nami drobiazgi nasze podróżne, ale ten machnął obojętnie ręką i otworzywszy bramę, poszedł przed nami, jak stał, w bardzo silnym negliżu, mrucząc sobie pod nosem:
— Wenn die Damen so etwas in Eile nehmen...483
Bez tchu prawie dobiegłyśmy do dworca kolei, a tu już komenda jakaś ostra na peronie szła. Myślałam, że jest obyczajem w Brixen posługiwać się nią zamiast dzwonka, ale podszedłszy bliżej, przekonałam się, że byli to dwaj lustige Bursche484, z których jeden bębnił kijem po tłumoczku, wołając:
— Trettner, trettner, kil-lo-lo-mettner.
A drugi odpowiadał mu basem:
— Wer hat ein Zweck, der nimm’ sein Weg!485
Jakoż czas na to był najwyższy; kasjer zamykał już okienko, trzeci dzwonek słyszeć się dawał. Chwyciwszy tedy bilety, rzuciłyśmy się do wagonu, zabite przez pół, oszołomione, to tylko wiedząc, że nareszcie naprawdę jedziemy.
Nad Franzensfeste mrok nocy jeszcze stał, w puklerzu z czarnych chmur i w hełmie stalowym. I nad Grosstein i Freienfeld stał tak jeszcze, olbrzymi cień swój rzucając na ruiny Thumburg i na Eisack drżący.
Potem dopiero zaczęły mu z hełmu tego mgliste pióra wiać i w kolorach zorzeć, a pancerz jego rozjaśniał się stopniowo i widać było, że w rubiny sadzon jest. A zaraz też i rusałki te, co na skałach pod Gossensass siedziały, zaczęły włosy czesać w obrzasku486 dziennym i perły z nich suć487 w wodospady, które się cicho z gór siały w powietrzu chłodnym.
A tu już biegły tunele owe sławne, co z ciemności w ciemność cię pędzą, i spadki gwałtowne, i nagłe pędy w górę, które nas wyrzucały coraz wyżej, przez Sterzing, Pflersch, Schelleberg, aż na Brenner, po którym chmury chodzą i tęcze się kładą po burzy.
Człowiek poszedł tam między nie i na kark góry jarzmo z żelaza wtłoczył, i dzieło to swoje nazwał Brennerjoch. Wieczny tu chłód i mgła, i zachmurzenie góry w jeństwo wziętej, która też działem wód dla Tyrolu jest i rozsyła jedne na południe do Adriatyku, a drugie do Morza Czarnego na północ. Sill, Adyga, Eisak, Inn plączą się pod nim jako nitki srebrne; szumy ich u podnóża przepadły kędyś488.
Brenner, to był najwyższy i ostatni punkt, z którego swobodnie dano mi było patrzeć na świat w złocie i purpurze stojący. Spadliśmy potem przez Gries, Steinach i Mattrei do Innsbrucku, skąd się już zaczęła ta zwykła, porządna, mieszczańska podróż, w czasie której sąsiad z lewej o pogodzie mówi, a sąsiadka z prawej zimną swoją i znudzoną twarzą zabija w tobie wszelką władzę wzruszeń. Szczęśliwyś, jeśli miejsce przy oknie masz, a odwróciwszy głowę, możesz myśli własne prząść i puszczać je, jak czółenko nawinięte nitką złotą, po olbrzymim postawie489 przyrody.
Cóż powiem więcej?
Widziałam Kufstein na pikiecie, jak żołnierz stojący, widziałam Salzburg, zbrojny w średniowieczną kolczugę swych murów, wznoszący wieżę katedry swojej — jak kopię ku niebu, ale jakoż podziwiać je miałam, kiedy tam, dalej podnosiły się przede mną budowania Boże, którym piorun cieślą był, a rysownikiem błyskawica sina. Odjęta jest teraz ręka ich, ale po ognistych rysach gmachu znasz, jakiego cechu pracownicy byli.
Turnie na turniach stoją i w przepaście patrzą, jakoby tu mocarz jakiś wielki przed wiekami twierdzę miał, żeby duchy na łańcuch brać i życie tłumić. Aż kiedy zobaczył, że ze szczeliny skalnej puścił się kwiat dziki i że przylatują tam ptaki powietrzne, aby śpiewały swobody pieśń, porzucił z hukiem wielkim i z przekleństwem warownie swoje i zaszedł w noc i w cień.
A teraz tylko olbrzymim mrokiem po wąwozach górskich się włóczy i tumanem wód lecących w oczy bije, i słońce by zdmuchnąć rad — jeno490, że mu wysoko.
Około południa jakoś rozwlokły się chmurzyska dżdżyste, dalekie horyzonty zatarły się bez śladu, a góry we mgłach stojące były jak te pomysły z gliny lepione, na które rzeźbiarz mokrą płachtę zarzuca, odchodząc. Gdy wróci — nieśmiertelna piękność z nich wybłyśnie, lecz teraz głuche są i martwe. Miasta i wioski, ponad którymi przelatywaliśmy z pośpiechem, wyglądały jak ślepce przy drodze siedzące albo jak kominy, co dymią na słotę.
Z poręby oczadziałej torfowymi pary słychać było stuk siekier niewidzialnych drwalów i zgrzyty mglistych pił, chwytających zębem potężne sosny tyrolskie.
Wyżej, na wąskim burcie, siedział chłopak płachtą okryty i świstał jak trznadel; przy nim dwa białe pasące się wólce491 puszczały ciepłe tchy z wilgotnych nozdrzy. Pod zachód dopiero rozbłysło trochę powietrza, a lekkie przygaje492, jak arabeski rzucone po łagodnych stokach nad Nordsee i Prien, mieniły się w słońcu jesiennym — od srebrzystej zieloności i różu, aż do złota i ciemnej czerwieni.
Z daleka widać było zaśnieżone rajhenhalskie czuby, a niżej Rosenheim stał w ciszy dolin swoich i chat podleśnych, i przejrzystych stawów. Pod nami, het, na dole, ciągnęła się droga wiejska wzdłuż pól kukurydzowych i podorów493 jesiennych idąca.
A drogą szedł góral smagły z przerzuconym przez ramię workiem i prowadził kozę z koźlęciem, śpiewając wesołego jodlera.
Nim jasność przebłysła, widziałam w blaskach zachodnich świecącą klamrę jego kapelusza, trzy rzędy guzików jego spencera i fajkę nabitą ćwieczkami. Z boku na lewo tłukły się dymy sine, a u ogniska, iż dzień był chłodny, grzało się kilkoro chłopiąt i pokurć494 owczarski.
I nagle przypomniała mi się wioska nasza i dział pod Grodziskiem, i żuraw, co tam rankiem na mokradła spadał, cały w zorzach i w rosach, i pies od Pietrycha, i konie spętane Bugaja, i Antek Maryśki w zgrzebnej koszulinie — i droga za Zimną Górę...
Hej, hej! Czemu ja tutaj?... Czemu tam wszystko?
Nocą już prawie wysrebrzył się ku nam Dunaj siny i Wiedeń stanął przed nami w mnogości świateł swego południowego dworca. Ale mnie tam inne błyski od Kahlenberga przez duszę szły — błyski szabel polskich. Pięć dni przypatrywałam się Wiedniowi.
Były to godziny zadumy spędzone w wielkiej jego gotyckiej katedrze i godziny włóczęgi po Ringach495, przedmieściach, ogrodach, teatrach, po czym rozstałam się pewnego wieczora z miłą towarzyszką moją, gdyż droga jej szła na zachód, a moja — na północ.
Przebywając wśród cichej nocy jesiennej znaną mi już od Linzu krainę, zauważyłam, że na każdej stacji słychać było jakąś bałamutną muzykę, ni to smętną, ni to wesołą, coś niby dumki, i niby hołubce, i śmiech — i płacz razem.
Nasłuchawszy się tego łaskotliwego grania, zasnęłam.
Naraz, za Przyrowem już jakoś, zbudził mnie lament głośny.
Dzień jasny już był, na drodze stało kilka kobiet wiejskich.
Zaledwie się pociąg zatrzymał, kiedy głowy ogolone poczęły się wychylać z wagonu. A tak poznałam, że wieźli rekruta. Jeden z nich płakał. W tej chwili jakaś kobieta załamała ręce, krzycząc głośno:
— O mój Jezusieńku, mój Jezusieńku! Oj, mój Antek, oj, moje dziecko rodzone!
Przez Boga żywego! To już nasza ziemia!
Przypisy:
1. gwary a szumy (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: gwary i szumy. [przypis edytorski]
2. zostawować (daw.) — zostawiać. [przypis edytorski]
3. filuterny — figlarny. [przypis edytorski]
4. tedy (daw.) — zatem. [przypis edytorski]
5. dopasowywa — dziś: dopasowuje. [przypis edytorski]
6. snycerszczyzna (daw.) — snycerstwo, sztuka rzeźbienia w drewnie. [przypis edytorski]
7. kundys (daw.) — pies pasterski lub gospodarski. [przypis edytorski]
8. kędyś (daw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
9. brat za brat — dziś raczej: za pan brat. [przypis edytorski]
10. wiesza a śmieje się, a szumi, a szczebiocze (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: wiesza i śmieje się, i szumi, i szczebiocze. [przypis edytorski]
11. odęty (daw.) — nadąsany, bez humoru. [przypis edytorski]
12. ustożyć — ułożyć w stogi. [przypis edytorski]
13. poglądać — dziś: spoglądać. [przypis edytorski]
14. Hier wirst du heiraten (niem.) — Tutaj się ożenisz. [przypis edytorski]
15. systemata (daw.) — lm od rzeczownika systemat; dziś: systemy. [przypis edytorski]
16. Wilhelm Tell — legendarny szwajcarski bohater narodowy. [przypis edytorski]
17. spencer (daw.) — krótka kurtka. [przypis edytorski]
18. odcieniów (daw.) — dawna forma dopełniacza lm rzeczownika odcień, dziś: odcieni. [przypis edytorski]
19. Der Kaiser lebe hoch! (niem.) — Niech żyje Cesarz! [przypis edytorski]
20. kutas (daw.) — pompon, frędzel. [przypis edytorski]
21. zorany (daw.) — zaorany, zmęczony pracą. [przypis edytorski]
22. krzyżów (daw.) — dawna forma dopełniacza lm rzeczownika krzyż, dziś: krzyży. [przypis edytorski]
23. Dein sind wir, Vater, im Leben und im Tode... (niem.) — Jesteśmy twoi, ojcze, w życiu i po śmierci... [przypis edytorski]
24. pędzić (...) w konkury (daw.) — zalecać się, zabiegać o rękę. [przypis edytorski]
25. czwórka — tu: zaprzęg składający się z czterech koni. [przypis edytorski]
26. patenta (daw.) — dawna lm od rzeczownika patent, oznaczającego dokument uprawniający do prowadzenia handlu; dziś: patenty. [przypis edytorski]
27. celniki (daw.) — dawna forma mianownika lm rzeczownika „celnik”, dziś: „celnicy”. [przypis edytorski]
28. kędy (daw., gw.) — którędy. [przypis edytorski]
29. woza — dawna forma dopełniacza lp rzeczownika wóz, dziś: wozu. [przypis edytorski]
30. sprośny (daw.) — okropny, plugawy; nieobyczajny. [przypis edytorski]
31. jodler — rodzaj śpiewu z częstymi zmianami skokowymi między rejestrami, charakterystyczny dla muzyki ludowej Tyrolu. [przypis edytorski]
32. dera a. derka — gruby, najczęściej wełniany koc, używany do przykrycia konia. [przypis edytorski]
33. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
34. mając się ku górze — kierując się ku górze. [przypis edytorski]
35. gołopienny — tu: z gołym, nagim pniem. [przypis edytorski]
36. obywatele bezgłowe i smętne — dziś: obywatele bezgłowi i smętni. [przypis edytorski]
37. impreza (daw.) — widowisko a. przedsięwzięcie. [przypis edytorski]
38. odruzgi (daw.) — odpryski. [przypis edytorski]
39. selva selvagia (wł.) — dziki las; wyrażenie użyte w początkowych wersach Boskiej Komedii Dantego. [przypis edytorski]
40. krzyczeć głosem — krzyczeć w głos. [przypis edytorski]
41. porohy — tu: zapory; pierwotnie: naturalne progi na rzece. [przypis edytorski]
42. esplanada — promenada; służąca spacerom aleja, pierwotnie najczęściej niezabudowany pas przestrzeni przed fortyfikacjami, pomiędzy fortecą a miastem. [przypis edytorski]
43. inwalid — dziś: inwalida. [przypis edytorski]
44. przysuty (daw.) — przysypany. [przypis edytorski]
45. Herr Johann Trax (niem.) — Pan Johann Trax. [przypis edytorski]
46. Frau (niem.) — pani. [przypis edytorski]
47. Fräulein (niem.) — panna. [przypis edytorski]
48. hazard (daw.) — niebezpieczeństwo; puszczać się na hazardy: narażać się na niebezpieczeństwa. [przypis edytorski]
49. Franciszek Karol (1802–1878) — arcyksiążę austriacki. [przypis edytorski]
50. Bauernfeld, Eduard von (1802–1890) — austriacki dramatopisarz, poeta, gawędziarz, satyryk. [przypis edytorski]
51. Tagebuch (niem.) — dziennik; tu: komedia Eduarda von Bauernfelda Das Tagebuch. Lustspiel in zwei Acten, po raz pierwszy wystawiona w 1836 r. [przypis edytorski]
52. Der Kaiser lebe hoch (niem.) — Niech żyje Cesarz! [przypis edytorski]
53. dolata — dziś: dolatuje. [przypis edytorski]
54. der schöne Ernst (niem.) — piękny Ernest. [przypis edytorski]
55. reńskie — tj. pieniądze; reński: rodzaj daw. monety, floren a. gulden. [przypis edytorski]
56. oberkelner (daw.) — starszy kelner. [przypis edytorski]
57. krajcar a. grajcar — moneta srebrna, od XIII w. bita w Tyrolu, od XVI w. drobna moneta w krajach z kręgu wpływów monarchii habsburskiej. [przypis edytorski]
58. danke (niem.) — dziękuję. [przypis edytorski]
59. danke schön (niem.) — bardzo dziękuję. [przypis edytorski]
60. entrée (fr.) — przystawka. [przypis edytorski]
61. pryncyp — zasada; dla pryncypu: dla zasady. [przypis edytorski]
62. Trinkgeld (niem.) — napiwek. [przypis edytorski]
63. établissement (fr.) — prywatne przedsiębiorstwo rozrywkowo-rekreacyjne, poprzednik letnisk. [przypis edytorski]
64. Milan I Obrenowić (1854–1901) — książę Serbii w latach 1868–1882 i król Serbii w latach 1882–1889. [przypis edytorski]
65. Maria Waleria Habsburg (1868–1924) — arcyksiężniczka austriacka, córka cesarza Franciszka Józefa I i cesarzowej Elżbiety. [przypis edytorski]
66. dyski (daw., z fr.) — dziesiątki. [przypis edytorski]
67. nawyknienie (daw.) — nawyk. [przypis edytorski]
68. lendler — austriacki taniec ludowy w metrum 3/4, poprzednik walca wiedeńskiego, popularny na początku XIX wieku. [przypis edytorski]
69. tanecznica (daw.) — tancerka. [przypis edytorski]
70. kwoli (daw.) — gwoli; dla, w celu, z powodu. [przypis edytorski]
71. wieże a iglice (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego; dziś: wieże i iglice. [przypis edytorski]
72. łodyżka biała a krucha — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: łodyżka biała i krucha. [przypis edytorski]
73. Komm mit nach Lindenau, / Da ist der Himmel blau, / Da tantz der Ziegenbock / Mit seiner Frau! (niem.) — Chodź ze mną do Lindenau / Tam niebo jest błękitne / Tam tańczy kozioł / Ze swoją żoną; słowa ludowej piosenki Bei Leipzig liegt ein Örtchen (Kommt mit nach Lindenau). [przypis edytorski]
74. wniki (daw.) — właść. wnitki, siatka na łapanie ptaków. [przypis edytorski]
75. Glück auf! (niem.) — Powodzenia! [przypis edytorski]
76. łężny (daw.) — dziki, leśny. [przypis edytorski]
77. Elżbieta Bawarska, Sisi (1837–1798) — cesarzowa Austrii i królowa Węgier w latach 1854–1898 jako żona cesarza Franciszka Józefa I. [przypis edytorski]
78. via crucis (łac.) — droga krzyżowa. [przypis edytorski]
79. pókiś żyw a cały! — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika i „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: póki jesteś żyw i cały. [przypis edytorski]
80. kozieł (daw.) — dziś: kozioł. [przypis edytorski]
81. aber (niem.) — ale. [przypis edytorski]
82. Kartoffeln essen... nicht Brot (niem.) — Jedzą ziemniaki, nie chleb. [przypis edytorski]
83. Grosse Herrschaften haben sie aber auch? (niem.) — Czy macie też duże majątki? [przypis edytorski]
84. projekta — dawna lm od rzeczownika projekt, dziś: projekty. [przypis edytorski]
85. Heine, Heinrich (1797–1856) — niemiecki poeta żydowskiego pochodzenia, przedstawiciel romantyzmu, jeden z najwybitniejszych niemieckich liryków, prozaik, publicysta. [przypis edytorski]
86. wcale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
87. snadź (daw.) — tu: widocznie. [przypis edytorski]
88. weszła była (daw.) — forma czasu zaprzeszłego, dziś: weszła. [przypis edytorski]
89. flisaki — osoby zajmujące się flisem, czyli rzecznym spławem towarów. [przypis edytorski]
90. Alpów (daw.) — dawna forma dopełniacza, dziś: Alp. [przypis edytorski]
91. pluśnij wiosłem a puść się (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: pluśnij wiosłem i puść się. [przypis edytorski]
92. będąż (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż. [przypis edytorski]
93. leciuchne (daw.) — tu: lekkie. [przypis edytorski]
94. tedy (daw.) — tu: wtedy. [przypis edytorski]
95. swarzyć się — spierać się, kłócić. [przypis edytorski]
96. zasię (daw.) — natomiast. [przypis edytorski]
97. nica (daw.) — lewa strona tkaniny. [przypis edytorski]
98. Lenau, Nikolaus (1802–1850) — austriacki pisarz późnoromantyczny. [przypis edytorski]
99. kędyś (daw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
100. snadź (daw.) — tu: zapewne, być może. [przypis edytorski]
101. Halt da! (niem.) — Zatrzymaj się tam! [przypis edytorski]
102. pono (daw.) — zdaje się. [przypis edytorski]
103. przestanek (daw.) — przerwa. [przypis edytorski]
104. „Fliegende Blätter” — niemiecki tygodnik satyryczny wydawany w latach 1845–1944 w München. [przypis edytorski]
105. excusez (fr.) — przepraszam. [przypis edytorski]
106. wziąć na kieł (fraz.) — uprzeć się, być zawziętym. [przypis edytorski]
107. na toż — wzmocnione to. [przypis edytorski]
108. płachetek (daw.) — kawałek. [przypis edytorski]
109. sfolgować (daw.) — zmniejszyć, odpuścić. [przypis edytorski]
110. otchniony (daw.) — owiany. [przypis edytorski]
111. uroków a czarów (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: uroków i czarów. [przypis edytorski]
112. „Die Presse” — austriacka gazeta wydawana w Wiedniu od 1848 roku. [przypis edytorski]
113. Bädecker — popularny przewodnik turystyczny wydawany przez niemieckie wydawnictwo Karla Baedekera. [przypis edytorski]
114. grossartig (niem.) — wspaniały. [przypis edytorski]
115. wildromantisch (niem.) — romantyczny. [przypis edytorski]
116. prächtig (niem.) — przepiękny. [przypis edytorski]
117. hochmalerisch (niem.) — malarski. [przypis edytorski]
118. gemütlich (niem.) — uroczy. [przypis edytorski]
119. Psyche (mit. gr.) — piękna kochanka Erosa, boga miłości, wyobrażana w malarstwie w postaci dziewczyny o skrzydłach motyla; również: personifikacja duszy, psychiki, stanu wewnętrznego. [przypis edytorski]
120. Gnädige Frau (niem.) — Szanowna Pani. [przypis edytorski]
121. Anton, ab!... Mitzel! na, wirst du schon sehen! Johann! um Gottes Namen! (niem.) — Anton precz! Mitzel! Jeszcze zobaczysz! Johann! Na Boga! [przypis edytorski]
122. folga (daw.) — wytchnienie. [przypis edytorski]
123. sierzchoła (gw.) — sierść. [przypis edytorski]
124. dychawiczna — astmatyczna, dysząca. [przypis edytorski]
125. polano — kawałek drewna przeznaczony na opał. [przypis edytorski]
126. ligar (daw.) — drewniany, podłużny element, na którym układa się ciężkie przedmioty. [przypis edytorski]
127. sionka (daw.) — sień. [przypis edytorski]
128. spencer (daw.) — krótka kurtka. [przypis edytorski]
129. odźwierek (daw.) — odrzwia, oprawa drzwi. [przypis edytorski]
130. cybuszek — część fajki łącząca główkę z ustnikiem. [przypis edytorski]
131. drożyna — wąska ścieżka, dróżka. [przypis edytorski]
132. arfa — pochylona druciana siatka na ramie używana do przesiewania [przypis edytorski]
133. mogilnik (daw.) — cmentarz. [przypis edytorski]
134. było zagasło (daw.) — forma czasu zaprzeszłego, dziś: zagasło. [przypis edytorski]
135. aliści (daw.) — tu: a nuż. [przypis edytorski]
136. Mädchen (niem.) — dziewczyna. [przypis edytorski]
137. zahlen (niem.) — płacić (rachunek). [przypis edytorski]
138. Gott bewahrl (niem.) — Broń Boże! [przypis edytorski]
139. sztraf (daw.) — grzywna. [przypis edytorski]
140. obałek (daw.) — drzewo wyrwane z korzeniami przez burzę. [przypis edytorski]
141. kułak — tu: pięść. [przypis edytorski]
142. Stwosz, Wit (1448–1533) — niemiecki rzeźbiarz, grafik i malarz, wybitny przedstawiciel późnego gotyku. Jego syn, Jan również był rzeźbiarzem. [przypis edytorski]
143. silentium (łac.) — cisza. [przypis edytorski]
144. chudoba (daw.) — skromny dobytek, mienie ubogiej osoby. [przypis edytorski]
145. pacholę (daw.) — chłopiec. [przypis edytorski]
146. właśniem (...) przypatrywała (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: właśnie (...) przypatrywałam się. [przypis edytorski]
147. śniedź — jasnozielony nalot na powierzchni przedmiotów z miedzi i jej stopów, powstający wraz z upływem czasu. [przypis edytorski]
148. obręcze a klepki (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: obręcze i klepki; klepki: deszczułki z twardego drzewa. [przypis edytorski]
149. pax vobis (łac.) — pokój wam. [przypis edytorski]
150. wrzeciądz — dawne urządzenie do zamykania bramy lub drzwi od wewnątrz. [przypis edytorski]
151. Dromionie, oskrob ryby! a ty, Macherionie, Wyjm kość grzbietową z szczupaka morskiego... — Plaut, Skarb (łac. Aulularia). [przypis edytorski]
152. Plaut, właśc. Titus Maccius Plautus (ok. 250–184 p.n.e.) — komediopisarz rzymski, autor ponad stu sztuk, w większości przeróbek komedii greckich; na swojej twórczości dorobił się dużego majątku, który zainwestował w handel morski i stracił; miał zatrudnić się wówczas w młynie przy obracaniu żaren; w wolnym czasie napisał kolejne komedie, których powodzenie pozwoliło mu odzyskać niezależność finansową. [przypis edytorski]
153. takoż (daw.) — również. [przypis edytorski]
154. szwajcar (daw.) — odźwierny, portier. [przypis edytorski]
155. komeraż (daw.) — intryga, plotka. [przypis edytorski]
156. chojaczek — mała sosna, świerk. [przypis edytorski]
157. obórek a szop (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: obórek i szop. [przypis edytorski]
158. Evviva l’Italia! (wł.) — Niech żyje Italia! [przypis edytorski]
159. si, signora (wł.) — tak, pani. [przypis edytorski]
160. pei fumatori (wł.) — dla palaczy. [przypis edytorski]
161. partenza (wł.) — odjazd. [przypis edytorski]
162. Liechtenstein, von Ulrich (1198–1275) — średniowieczny rycerz, autor dwóch poematów: Służba damom i Księga dam, pięćdziesięciu ośmiu pieśni, pan zamków Liechtenstein, Murau i Frauenburg, położonych w pobliżu Judenburgu. [przypis edytorski]
163. minezenger — średniowieczny poeta, twórca pieśni miłosnych. [przypis edytorski]
164. w rozsyp a w gruz idących (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś „w rozsyp i w gruz idących”. [przypis edytorski]
165. kędyś (daw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
166. partenza (wł.) — odjazd. [przypis edytorski]
167. buone fighi! fighi! uva dolce! uva (wł.) — dobre, pyszne figi! słodkie winogrona! [przypis edytorski]
168. przedać (daw.) — sprzedawać. [przypis edytorski]
169. kampanila — dzwonnica kościelna charakterystyczna dla architektury włoskiej, wyodrębniona z bryły kościoła. [przypis edytorski]
170. Procuratie Vecchie — budynek usytuowany wzdłuż placu św. Marka w Wenecji. [przypis edytorski]
171. Morosini, Francesco (1618–1694) — doża wenecki, uczestnik wojny z Turcją, [przypis edytorski]
172. non tibi, sed Pietro (łac.) — nie do ciebie, ale do Piotra. [przypis edytorski]
173. tużurek — rodzaj okrycia męskiego podobnego do żakietu. [przypis edytorski]
174. Tycjan (1490–1576) — włoski malarz, czołowy przedstawiciel szkoły weneckiej włoskiego malarstwa renesansowego. [przypis edytorski]
175. Veronese, Paolo (1528–1588) — jeden z najwybitniejszych włoskich malarzy renesansowych urodzony i tworzący w Wenecji. [przypis edytorski]
176. wnętrzny (daw.) — wewnętrzny, w głębi duszy. [przypis edytorski]
177. rozkwitł tu był (daw.) — konstrukcja z użyciem czasu zaprzeszłego, dziś: „rozkwitł tu”. [przypis edytorski]
178. podstrzegać (daw.) — podglądać, mieć kogoś lub coś na oku, uważnie obserwować. [przypis edytorski]
179. poppe (wł.) — gondolier. [przypis edytorski]
180. piazzeta (wł.) — placyk. [przypis edytorski]
181. dwójnasób — dwa razy więcej, podwójnie. [przypis edytorski]
182. per bere (wł.) — na picie, żeby się napić. [przypis edytorski]
183. per botiglia (wł.) — na flaszkę. [przypis edytorski]
184. vaporetto (wł.)— tramwaj wodny w Wenecji. [przypis edytorski]
185. fakino (wł. facchino) — portier, dozorca. [przypis edytorski]
186. municypalność (daw.) — zarząd, urząd. [przypis edytorski]
187. Małgorzata Sabaudzka (1851–1926) — królowa Włoch w latach 1878–1900 jako żona Humberta I. Była pierwszą królową Włoch po zjednoczeniu. [przypis edytorski]
188. tante grazie (wł.) — dziękuję bardzo. [przypis edytorski]
189. Weneci — lud zamieszkujący północną część Italii. [przypis edytorski]
190. leciuchny (daw.) — tu: lekki, delikatny. [przypis edytorski]
191. chleb zasłużonych (łac. panis bene merentium) — w XVI–XVIII w. uposażenie w królewszczyznach osób zasłużonych dla kraju, króla lub pełniących urzędy. [przypis edytorski]
192. principessa (wł.) — księżniczka, tu: Klotylda Maria Sabaudzka (zweryfikować). [przypis edytorski]
193. stokrocie (daw.) — stokrotki. [przypis edytorski]
194. Manin, Daniele (1804–1857) — patriota, mąż stanu, najważniejszy działacz na rzecz Zjednoczenia Włoch w Wenecji. [przypis edytorski]
195. Nowy Peregrynant, starego świata Lustrator — jeden z rozdziałów Nowych Aten ks. Benedykta Chmielowskiego, pierwszej polskiej encyklopedii. [przypis edytorski]
196. dwaj orłowie (daw.) — dawna forma lm rzeczownika orzeł, dziś: dwa orły. [przypis edytorski]
197. niepomału (daw.) — wielce, bardzo. [przypis edytorski]
198. asińdźka (daw.) — waćpani, dobrodziejka. [przypis edytorski]
199. armatura (daw.) — uzbrojenie. [przypis edytorski]
200. św. Ekspedyt — męczennik chrześcijański i święty Kościoła katolickiego, patron studentów, egzaminatorów, a także spraw trudnych i beznadziejnych. [przypis edytorski]
201. Trzej Królowie — in. Trzej Mędrcy, według tradycji chrześcijańskiej osoby, które miały podążać za Gwiazdą Betlejemską, przybyć do miejsca narodzin Jezusa Chrystusa i przekazać mu dary. [przypis edytorski]
202. scienda ex probatissimis authoribus (łac.) — wiadomości z licznych wypróbowanych autorów. [przypis edytorski]
203. movens gressum (łac.) — stawiając kroki. [przypis edytorski]
204. benedykcyja kościelna — błogosławieństwo. [przypis edytorski]
205. regula (łac.)— norma, wzorzec. [przypis edytorski]
206. oculo spectator, mente incognitor (łac.) — oczami widzący, zaś umysłem niepojmujący. [przypis edytorski]
207. Angelum Praesidem (łac.) — Anioła Obrońcę. [przypis edytorski]
208. Angelos Custodes (łac.) — Anioły Stróże. [przypis edytorski]
209. sedycyje (daw.) — zwodzenia, urojenia, bałamuctwa. [przypis edytorski]
210. a (daw.) — „a” w funkcji spójnika łącznego. [przypis edytorski]
211. misterstwo (daw.) — kunszt, sztuka. [przypis edytorski]
212. białogłowskie (daw.) — kobiece. [przypis edytorski]
213. krótkie — tu: małe, wąskie. [przypis edytorski]
214. curiositas (łac.) — ciekawość [przypis edytorski]
215. aeria (łac.) — pogoda. [przypis edytorski]
216. Ex quibus initiis (łac.) — Z czego powstało. [przypis edytorski]
217. eventa (łac.) — zdarzenia, wypadki. [przypis edytorski]
218. excellit (łac.) — przewyższa, góruje. [przypis edytorski]
219. modestyja (daw.) — skromność. [przypis edytorski]
220. dyskurować (daw.) — rozmawiać. [przypis edytorski]
221. fakcyja (daw.) — tu: rozruch, bunt. [przypis edytorski]
222. rychła (daw.) — szybka. [przypis edytorski]
223. suspicyja (daw.) — podejrzenie, osądzenie. [przypis edytorski]
224. fugere notitians (łac.) — uciec uwadze. [przypis edytorski]
225. consistit (łac.) — zawiera się. [przypis edytorski]
226. fossa defensa (łac.) — fosa obronna. [przypis edytorski]
227. gloriose (łac.) — chwalebnie. [przypis edytorski]
228. erygować (daw.) — wznosić, fundować. [przypis edytorski]
229. veritates (łac.) — prawdy. [przypis edytorski]
230. dyscypul (daw.) — od łac. discipulus, uczeń. [przypis edytorski]
231. publica opera (łac.) — budynki użyteczności publicznej. [przypis edytorski]
232. cytadelle (daw.) — cytadele. [przypis edytorski]
233. cekhausy (daw.) — arsenały, składy broni. [przypis edytorski]
234. praesidium (łac.) — obronne. [przypis edytorski]
235. rex (łac.) — król. [przypis edytorski]
236. vice-rex (łac.) — wicekról. [przypis edytorski]
237. commercia (łac.) — handle. [przypis edytorski]
238. sterilitas (łac.) — nieurodzaj. [przypis edytorski]
239. singularis (łac.) — szczególnie. [przypis edytorski]
240. fert fama (łac.) — wieść niesie. [przypis edytorski]
241. arcana et rara (łac.) — tajemnicze i rzadkie. [przypis edytorski]
242. animadwersya (daw.) — uwaga. [przypis edytorski]
243. raritates et mirabilia (łac.) — rzadkości i cudowności. [przypis edytorski]
244. omnia visa, audita, facta — wszystko widziane, słyszane, uczynione. [przypis edytorski]
245. ratio gubernationis (łac.) — porządek, plan rzeczy. [przypis edytorski]
246. rzezany (daw.) — cięty. [przypis edytorski]
247. sciencya (daw.) — wiedza. [przypis edytorski]
248. commercia (łac.) — handle. [przypis edytorski]
249. dowcip (daw.) — tu: inteligencja. [przypis edytorski]
250. zelus (łac.) — gorliwość. [przypis edytorski]
251. Sapiens, ubicunque est, peregrinatur; fatuus, semper exulat (łac.) — Mądry wszędzie jest podróżnikiem, głupiec zawsze wygnańcem. [przypis edytorski]
252. doża — tytuł przysługujący władcom (najwyższym urzędnikom) Republiki Weneckiej. [przypis edytorski]
253. caput et princeps Senatus (łac.) — głowa i pierwszy w Senacie. [przypis edytorski]
254. pompatice (łac.) — pompatycznie, okazale. [przypis edytorski]
255. instrumenta (daw.) — dokumenty. [przypis edytorski]
256. pajazzo (wł.) — klaun. [przypis edytorski]
257. Mercerie — ulica handlowa w Wenecji. [przypis edytorski]
258. młoty (daw.) — dawna forma narzędnika lm rzeczownika młot, dziś: młotami. [przypis edytorski]
259. przedać (daw.) — sprzedać. [przypis edytorski]
260. trotuar — chodnik. [przypis edytorski]
261. Jubal — według Biblii syn Lamecha i Ady, brat Jabala, potomek Kaina. [przypis edytorski]
262. Tubal-Kain — postać biblijna, pierwszy kowal, przedpotopowy potomek Kaina. [przypis edytorski]
263. Sempre diritto, sempre diritto (wł.) — Zawsze w prawo, zawsze w prawo. [przypis edytorski]
264. trattoria (wł.) — gospoda. [przypis edytorski]
265. Bädecker — popularny przewodnik turystyczny wydawany przez niemieckie wydawnictwo Karla Baedekera. [przypis edytorski]
266. fioriny — od wł. fiori, kwiaciarki. [przypis edytorski]
267. granita — mrożony deser na bazie kawy lub soków owocowych. [przypis edytorski]
268. bibuła — tu: broszura. [przypis edytorski]
269. Alkoran — Koran, święta księga islamu. [przypis edytorski]
270. Ponte dei Sospiri (wł.) — Most Westchnień, most w Wenecji, którego nazwa pochodzi od westchnień (sospiri) więźniów spoglądających po raz ostatni na Wenecję w drodze do sali sądowej. [przypis edytorski]
271. prigioni (wł.) — więzienie. [przypis edytorski]
272. cicero (daw.) — przewodnik. [przypis edytorski]
273. ma non Dio (wł.) — ale nie Bóg. [przypis edytorski]
274. żagiew — łuczywo, głownia, płonący kawałek drewna, który służył oświetleniu drogi. [przypis edytorski]
275. Anhelli — tytułowy bohater poematu Juliusza Słowackiego, który, wraz ze swoim przewodnikiem Szamanem, udał się w wędrówkę po Syberii, miejscu wygnania polskich zesłańców, symbolizującym w utworze piekło. [przypis edytorski]
276. Pozzi (wł.) — studnie. [przypis edytorski]
277. Felieri, Marino (1274–1355) — doża Wenecji w latach 1354–1355, ścięty za spiskowanie. [przypis edytorski]
278. pókiż (daw.) — jak długo, do jakiego czasu. [przypis edytorski]
279. ozwać się (daw.) — tu: rozbrzmieć. [przypis edytorski]
280. Zanipolo — Ludowa nazwa kościoła Giovanni à Paolo [przyp. z wyd. z 1884 r.] [przypis autorski]
281. Frari — Bazylika Santa Maria Gloriosa dei Frari, kościół umiejscowiony przy Calle del Magazzen w Wenecji. [przypis edytorski]
282. Pesaro — miasto i gmina w środkowych Włoszech, w regionie Marche, w prowincji Pesaro i Urbino, leżące przy ujściu rzeki Foglia do Adriatyku, poprzez może naprzeciwko Wenecji. [przypis edytorski]
283. Pellico, Silvio (1789–1854) — pisarz włoski, romantyk, więziony za przynależność do karbonariuszy (tajnego stowarzyszenia skierowanego przeciw siłom okupacyjnym w okresie wojen napoleońskich). [przypis edytorski]
284. carceri (wł.) — więzienia. [przypis edytorski]
285. lira — jednostka monetarna w Wenecji. [przypis edytorski]
286. decapitati (wł.) — ścięty. [przypis edytorski]
287. Assunta — obraz Tycjana, namalowany na zlecenie mnichów z kościoła Santa Maria Gloriosa dei Frari w 1518 r. [przypis edytorski]
288. rączość (daw.) — prędkość, szybkość. [przypis edytorski]
289. bodiak (daw.) — bodziak, oset. [przypis edytorski]
290. twarde a kolące (daw.) — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: twarde i kolące. [przypis edytorski]
291. aliści (daw.) — partykuła wzmacniająca sygnalizująca odmienność, dziś: jednakże. [przypis edytorski]
292. ledwom się (...) pokazała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: ledwo się (...) pokazałam. [przypis edytorski]
293. Maciek — tu: chłop, mieszkaniec wsi. [przypis edytorski]
294. żegawica (daw.) — pokrzywa. [przypis edytorski]
295. vite — tak w pierwodruku; zapewne powinno być vide (łac.: zobacz), z inną interpunkcją: „...żeby tak kto wszystko — vide poczciwy Peregrynant! — i z gruntu...”. [przypis edytorski]
296. calle (wł.) — typowa ulica wenecka, wąska, wciśnięta między dwa szeregi budynków. [przypis edytorski]
297. Sapete, Thomaseo-Avesano... sapete, sottoprefetto... (wł.) — Zna pan (pani) Thomaseo-Avesano... zna pan (pani), zastępcę prefekta... [przypis edytorski]
298. tanecznica (daw.) — tancerka. [przypis edytorski]
299. poppe (wł.) — gondolier. [przypis edytorski]
300. gia-é premè! (wł.) — popchnij, rusz się! [przypis edytorski]
301. palazzo, padre (wł.) — pałac, ojcze. [przypis edytorski]
302. Eccola!... (wł.) — A ona! [przypis edytorski]
303. Niente! Niente! (wł.) — Nic! Nic! [przypis edytorski]
304. Abbia — non abbia — ma sempre abbia!... (wł.) — gra słów wykorzystująca nazwę kościoła/pałacu i znaczenie czasownika avere, dosł: „czy ma czy nie ma — ale zawsze/jednak ma!”. [przypis edytorski]
305. koncept (daw.) — tu: dowcip. [przypis edytorski]
306. strega (wł.) — czarownica. [przypis edytorski]
307. Lisowczycy — najemna ochotnicza formacja lekkiej jazdy polskiej powstała na początku XVII w. [przypis edytorski]
308. żuawy — dziś popr.: żuawi, znana z bitności francuska formacja lekkiej piechoty, utworzona pierwotnie z mieszkańców Algierii; także żuawi śmierci, doborowy oddział wojskowy powstania styczniowego, sformowany z ochotników na wzór żuawów francuskich. [przypis edytorski]
309. Szyllok, popr.: Shylock — jeden z bohaterów Kupca weneckiego Williama Shakespeare’a: podstępny lichwiarz, który zgadza się udzielić nieoprocentowanej pożyczki na dużą sumę, stawiając warunek, że jeśli dłużnik nie spłaci jej w terminie, wówczas on jako wierzyciel będzie miał prawo do funta jego ciała; kiedy inwestycja dłużnika kończy się katastrofą, Shylock żąda przed sądem dotrzymania umowy. [przypis edytorski]
310. Piombi (wł.: Ołowie) — dawne więzienie w pałacu Dożów w Wenecji, położone bezpośrednio pod dachem budynku, pokrytym ołowianymi płytami. [przypis edytorski]
311. giardinetto (wł.) — ogród. [przypis edytorski]
312. ustał był (daw.) — forma czasu zaprzeszłego, dziś: ustał. [przypis edytorski]
313. tedy (daw.) — tu: więc. [przypis edytorski]
314. wziątek (daw.) — tu: bagaże. [przypis edytorski]
315. garson (daw.) — kelner. [przypis edytorski]
316. facchino (wł.) — portier. [przypis edytorski]
317. Murzyn — tu: drewniana figura, bardzo popularna w XIX w. wśród wyższych kręgów; użyta nazwa jest zgodna z obyczajami epoki i nie kryje żadnych pejoratywnych znaczeń. [przypis edytorski]
318. fakino (wł. facchino) — portier. [przypis edytorski]
319. leciuchno (daw.) — tu: lekko. [przypis edytorski]
320. sabota (daw.) — drewniak, rodzaj obuwia. [przypis edytorski]
321. pieszą bym tu pątnicą szła (daw.) — tu: szła bym pieszo jako pątnica, czyli jako uczestniczka pielgrzymki. [przypis edytorski]
322. il santo (wł.) — święty. [przypis edytorski]
323. castel (wł.) — zamek. [przypis edytorski]
324. pagóry obleśne — tu: zalesione. [przypis edytorski]
325. pagóry obleśne — Monti Berici (przyp. z wydania z 1884 r.) [przypis autorski]
326. drobna jakaś rzeczka —Retrone (przyp. z wydania z 1884 r.) [przypis autorski]
327. dostrumieniać (neol.) — uzupełniać swoim strumieniem. [przypis edytorski]
328. obaczony (daw.) — zobaczony, ujrzany. [przypis edytorski]
329. Pronti! Pronti! (wł.) — Odjazd! Odjazd! [przypis edytorski]
330. Montecchi — włoski ród, z którego wywodził się Romeo, bohater tragedii Szekspira Romeo i Julia. [przypis edytorski]
331. Scaligero — ród włoski, z którego wywodził się m.in. Giulio Cesare Scaligero, włoski humanista. [przypis edytorski]
332. bitwa pod Arcole (1796) — starcie zbrojne podczas wojny Francji z pierwszą koalicją. [przypis edytorski]
333. Lannes, Jean (1769–1809) — marszałek cesarstwa francuskiego od 1804, książę Montebello, uczestnik wojen napoleońskich. [przypis edytorski]
334. Massena, André (1758–1817) — książę Rivoli, książę Essling, marszałek cesarstwa francuskiego, uczestnik wojen napoleońskich, walczył m.in w bitwie pod Arcole. [przypis edytorski]
335. Ney, Michel (1769–1815) — marszałek Francji, walczył w obronie rewolucji francuskiej oraz w wojnach napoleońskich. [przypis edytorski]
336. Joubert, Barthélemy Catherine (1769–1799) — francuski generał Armii Italii w okresie Rewolucji. [przypis edytorski]
337. Hoche, Louis Lazare (1768–1797) — francuski generał okresu rewolucji francuskiej. [przypis edytorski]
338. Poniatowski, Józef (1763–1813) — polski generał, dowódca armii koronnej Rzeczypospolitej, minister wojny i naczelny wódz wojsk polskich Księstwa Warszawskiego, członek Rady Stanu, marszałek Francji. [przypis edytorski]
339. ptacy (daw.) — dawna forma l.m rzeczownika ptak, dziś: ptaki. [przypis edytorski]
340. capo di stazione (wł.) — kierownik stacji. [przypis edytorski]
341. carozza (wł.) — powóz. [przypis edytorski]
342. delle due Torri (wł.) — dwóch wież. [przypis edytorski]
343. cavaliere (wł.) — kawaler. [przypis edytorski]
344. fular — cienka tkanina. [przypis edytorski]
345. Paparrigopoulos, Constantine (1815–1891) — grecki historyk uważany za twórcę współczesnej historiografii greckiej. [przypis edytorski]
346. Va bene, va bene, signora! (wł.) — Dobrze, dobrze proszę pani! [przypis edytorski]
347. Oh niente! (wł.) — Och, to nic! [przypis edytorski]
348. San Nicolo sotto riva (wł.) — Święty Nicolo nad brzegiem. [przypis edytorski]
349. La barca! La barca! (wł.) — Łodzi! Łodzi! [przypis edytorski]
350. In mezz’ora! (wł.) — Pół godziny! [przypis edytorski]
351. Mercucio — drugoplanowy bohater tragedii Szekspira Romeo i Julia, przyjaciel Romea. [przypis edytorski]
352. due signori (wł.) — dwie panie. [przypis edytorski]
353. leciuchno (daw.) — lekko, delikatnie. [przypis edytorski]
354. si signor (wł.) — tak, panie. [przypis edytorski]
355. lubo (daw.) — tu: chociaż. [przypis edytorski]
356. kontentujący (daw.) — zadawalający. [przypis edytorski]
357. zaczem (daw.) — zatem, przeto. [przypis edytorski]
358. Come bambino, sapete (wł.) — Jak dziecko, wiecie... [przypis edytorski]
359. cośmy (...) czekali (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: co (...) czekaliśmy. [przypis edytorski]
360. caretto (wł.) — wózek. [przypis edytorski]
361. kupić (daw.) — tu: gromadzić się. [przypis edytorski]
362. Campo Erberia — jeden z placów w Wenecji. [przypis edytorski]
363. fiakier (daw.) — dorożka. [przypis edytorski]
364. capo di stazzione (wł.) — kierownik stacji. [przypis edytorski]
365. via colomba — droga gołębia? [przypis edytorski]
366. tudzież (daw.) — a także, oraz. [przypis edytorski]
367. kędym (...) znaczyła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: którędy (...) znaczyłam. [przypis edytorski]
368. szlafmyca — dawne męskie nakrycie głowy zakładane do snu przez osoby sypiające w chłodnej porze roku w nieogrzewanych lub źle ogrzewanych pomieszczeniach. [przypis edytorski]
369. kędyś (daw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
370. awantury — tu: przygody. [przypis edytorski]
371. ponte (wł.) — most. [przypis edytorski]
372. Katullus (ok. 82–32 p.n.e.) — rzymski poeta pochodzący z Werony. [przypis edytorski]
373. grobowiec Giulietty — grobowiec Julii, bohaterki tragedii Szekspira Romeo i Julia, której akcja rozgrywa się w Weronie. [przypis edytorski]
374. La tomba? Sotto acqua, signora. (wł.) — Grobowiec? Pod wodą, pani. [przypis edytorski]
375. Castelvecchio — średniowieczny zamek gotycki znajdujący się w Weronie. [przypis edytorski]
376. Anche sotto acqua... (wł.) — Również pod wodą... [przypis edytorski]
377. giardino Giusti — ogrody Giusti, renesansowy ogród założony pod koniec XV w. [przypis edytorski]
378. Sotto acqua, tutto sotto acqua! (wł.) — Pod wodą, wszystko pod wodą. [przypis edytorski]
379. Danta (daw.) — dawna forma dopełniacza, dziś: Dantego. [przypis edytorski]
380. Scala della, Cangrande (1291–1329) — władca Werony z dynastii della Scala (Skaligerowie), przywódca stronnictwa gibelinów w północnej Italii. W latach 1303–1304 gościł i wspomagał wygnanego z Florencji Dantego. Bohater Boskiej komedii. [przypis edytorski]
381. Sanmicheli, Michele (1484–1559) — włoski architekt i inżynier manierystyczny, znany szczególnie z budowy fortyfikacji w Weronie. Pochodził z rodziny inżynierów-architektów wywodzących się z Porlezzy. Jego ojciec Giovanni i wuj Bartolomeo również byli architektami. [przypis edytorski]
382. vicolo (wł.) — aleja. [przypis edytorski]
383. „to słowik śpiewa” — „nie, to skowronek” — cytat z Romea i Julii Szekspira, całość wypowiedzi Julii: „Chcesz już iść? / Jeszcze ranek nie tak bliski, / Słowik to, a nie skowronek się zrywa.” (Romeo i Julia, akt 5, scena 3, tłum. J. Paszkowski). [przypis edytorski]
384. przyzostać (daw.) — zmierzając gdzieś, zatrzymać się, pozostać w tyle. [przypis edytorski]
385. Wittelsbach Otto (1815–1867) — pierwszy król niepodległej Grecji 1832–1862, syn króla Bawarii Ludwika I Wittelsbacha i Teresy von Sachsen-Hildburghausen. [przypis edytorski]
386. Evviva Umberto il re (wł.) — Niech żyje król Umberto! [przypis edytorski]
387. amty (z niem.) — urzędy. [przypis edytorski]
388. pośniadać (daw.) — zjeść śniadanie. [przypis edytorski]
389. Gil Blas — bohater powieści Alaina Lesage’a Histoire de Gil Blas de Santillane (polski tytuł: Przypadki Idziego Blasa) wydawanej w latach 1715–1735. [przypis edytorski]
390. chomąto — odzaj jarzma używanego do zaprzęgania zwierząt pociągowych do ciągnięcia wozu. [przypis edytorski]
391. foryś — chłopczyk siedzący na jednym z koni przodowych w zaprzęgu. [przypis edytorski]
392. pocztylion (daw.) — tu: woźnica zaprzęgu pocztowego. [przypis edytorski]
393. łagwiew — naczynie do przechowywania i transportowania wody, napojów i innych płynów. [przypis edytorski]
394. E sempré piove! (wł.) — Zawsze pada! [przypis edytorski]
395. E piove!.. (wł.) — I pada... [przypis edytorski]
396. osteria — włoska restauracja serwująca wino i proste jedzenie. [przypis edytorski]
397. niente (wł.) — nic. [przypis edytorski]
398. serdecznieśmy sobie przeszkadzali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: serdecznie sobie przeszkadzaliśmy. [przypis edytorski]
399. Masaniello (1620–1647)— rybak, który stanął na czele rewolucji przeciwko panowaniu Habsburgów w 1647 r. [przypis edytorski]
400. Tell, Wilhelm — legendarny szwajcarski bohater narodowy. [przypis edytorski]
401. Bin keine Dame, weder schön; kann unbegleitet nach Hause geh’n... — Anim ci pani, ni nadobna, / przystojniej wracać mi z osobna (cyt. za Goethe, Faust, tom I, tłum. Emil Zegadłowicz, wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1953). [przypis edytorski]
402. contrada (wł.) — dzielnica. [przypis edytorski]
403. asinus, asinus (łac.) — osioł. [przypis edytorski]
404. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
405. rozpierzchniony (daw.) — rozproszony. [przypis edytorski]
406. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
407. niepomału (daw.) — bardzo, niezmiernie. [przypis edytorski]
408. atoli (daw.) — jednak, natomiast. [przypis edytorski]
409. fabbricha di sete (wł.) — fabryka pragnień. [przypis edytorski]
410. dzika a piękna — konstrukcja z „a” w funkcji spójnika łącznego, dziś: dzika i piękna. [przypis edytorski]
411. Castelvecchio — średniowieczny zamek gotycki znajdujący się w Weronie. [przypis edytorski]
412. turmy (daw.) — więzienne wieże. [przypis edytorski]
413. podesta — najwyższy urzędnik o uprawnieniach sądowniczych i wojskowych, odpowiednik burmistrza. [przypis edytorski]
414. Alla Madonna del Monte, signora? (wł.) — Do Madonny del Monte, pani? [przypis edytorski]
415. alla Madonna del Monte (wł.) — do Madonny dell Monte. [przypis edytorski]
416. Ah, che bella! Ah, che miraculosa! (wł.) — Och, jak pięknie! Jak cudownie! [przypis edytorski]
417. E la padrona? (wł.) — A pani? [przypis edytorski]
418. un santo, mi crede (wł.) — święty, wierz mi. [przypis edytorski]
419. Felice via! (wł.) — Szczęśliwej drogi! [przypis edytorski]
420. con Dio (wł.) — z Bogiem. [przypis edytorski]
421. via crucis (łac.) — droga krzyżowa. [przypis edytorski]
422. t’amo! (wł.) — Kocham Cię! [przypis edytorski]
423. Ach! Che miraculosa! (wł.) — Ach, jak cudownie! [przypis edytorski]
424. wola (daw.) — wolność. [przypis edytorski]
425. mori (wł.) — umarli. [przypis edytorski]
426. sabot — drewniak, rodzaj obuwia. [przypis edytorski]
427. contadino (wł.) — rolnik. [przypis edytorski]
428. kędy (daw.) — kiedy. [przypis edytorski]
429. Machabeusze — judejski ród kapłański, dynastia panująca w Judei. [przypis edytorski]
430. Chi ha arte, ha parte (wł.) — włoskie przysłowie oznaczające, że tylko ci którzy znają dany temat, mogą się wypowiedzieć; dosł.: kto ma umiejętności, ma udział. [przypis edytorski]
431. Ach pezzo d’asino! (wł.) — A to kawał osła! [przypis edytorski]
432. Ach faecia da briccone! Poco manco che tu sii un offiziere tedesco! (wł.) — Co za gęba! Niewiele ci brakuje do niemieckiego oficera! [przypis edytorski]
433. Che combinazione! (wł.) — Co za połączenie! [przypis edytorski]
434. per far la figura (wł.) — na pokaz. [przypis edytorski]
435. Rosmini, Antonio (1797–1855) — włoski myśliciel, filozof. [przypis edytorski]
436. Tutto sotto aequa. (wł.) — Wszystko pod wodą. [przypis edytorski]
437. dobosz — członek orkiestry, grający na bębnie. [przypis edytorski]
438. zbytnica (daw.) — kobieta przesadnie oddana wartościom materialnym. [przypis edytorski]
439. custode (wł.) — dozorca. [przypis edytorski]
440. tumult — zamieszki, zgiełk. [przypis edytorski]
441. pośpieni (daw.) — uśpieni, śpiący. [przypis edytorski]
442. Ruth — postać biblijna, żona Booza, którego poznała, zbierając kłosy jęczmienne na jego polu. [przypis edytorski]
443. postiglione (wł.) — listonosz. [przypis edytorski]
444. gruntuśmy (...) dostać mogli (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: gruntu (...) dostać mogliśmy. [przypis edytorski]
445. odrzwia — konstrukcyjne ujęcie otworu drzwiowego, złożone z węgarów i nadproża. [przypis edytorski]
446. polenta con u’celli — sycąca włoska potrawa ludowa, sporządzana pierwotnie z mąki kasztanowej, obecnie na ogół z mąki kukurydzianej lub kaszki kukurydzianej, niekiedy z dodatkiem sera i różnych sosów oraz warzyw, tu: z ptakami. [przypis edytorski]
447. tum (daw.) — średniowieczny kościół katedralny lub kolegiata. [przypis edytorski]
448. kędy (daw.) — którędy. [przypis edytorski]
449. Hozjusz, Stanisław (1504–1579) — polski humanista, poeta, sekretarz królewski Zygmunta I Starego od 1538 roku, sekretarz wielki koronny od 1543 roku, dyplomata. [przypis edytorski]
450. jarki — samice jagniąt. [przypis edytorski]
451. kundys (daw.) — pies pasterski. [przypis edytorski]
452. węgieł — miejsce zetknięcia się dwóch ścian zewnętrznych (pionowych) budynku. [przypis edytorski]
453. albergo (wł.) — zajazd. [przypis edytorski]
454. Les Huguenots — opera autorstwa Giacomo Meyerbeera, jedno z największych arcydzieł opery romantycznej. [przypis edytorski]
455. kędyś (daw.) — kiedyś. [przypis edytorski]
456. suć (daw.) — sypać. [przypis edytorski]
457. pudermantel — letni płaszcz noszony w podróży chroniący przed kurzem. [przypis edytorski]
458. gulden — moneta bita w krajach germańskich od XIV wieku, odpowiednik florena. [przypis edytorski]
459. letnia — leciwa, w latach, wiekowa; stara. [przypis edytorski]
460. Schimele (z niem. schimmel) — pleśniowy; siwek. [przypis edytorski]
461. Juvele (niem.) — Klejnot. [przypis edytorski]
462. nimeśmy(...) zrobili (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: nim (...) zrobiliśmy. [przypis edytorski]
463. Zieh’, Schimele, zie’h!... Juvele, na Juvele! zie’h doch, na!... (niem.) — Ciągnij Schimele, ciągnij... Juvele, chodź, no, ciągnij! [przypis edytorski]
464. jak nabił — tu: gęsto, ciasno. [przypis edytorski]
465. kozioł — tu: siedzenie dla woźnicy w pojeździe konnym. [przypis edytorski]
466. mezzo Tedesco, e mezzo Lombardo (wł.) — pół po niemiecku, pół po lombardzku. [przypis edytorski]
467. Tuśmy usiedli (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: „tu usiedliśmy”. [przypis edytorski]
468. Wir leben doch (niem.) — Przeżyliśmy. [przypis edytorski]
469. do miasteczkaśmy się dowlekli (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: do miasteczka się dowlekliśmy. [przypis edytorski]
470. Mädchen! (niem.) — Dziewczyna! [przypis edytorski]
471. Zum goldenen Kreuz (niem.) — nazwa hotelu, dosł. „Pod złotym krzyżem”. [przypis edytorski]
472. próżny — tu: pusty. [przypis edytorski]
473. omnibus (daw.) — duży, kryty pojazd konny, używany dawniej jako środek komunikacji. [przypis edytorski]
474. banhof (daw.) — dworzec. [przypis edytorski]
475. wiorsta — dawna rosyjska miara długości. [przypis edytorski]
476. przemysł (daw.) — pomysłowość, spryt. [przypis edytorski]
477. Hausknecht (niem.) — stróż domowy, służący w oberży. [przypis edytorski]
478. Nur einen Bock! Auf meine Seele (niem.) — Tylko złotówka! Na moją duszę! [przypis edytorski]
479. Was Teufel wollen doch die Damen da?... (niem.) — Czego Panie chcą do diabła! [przypis edytorski]
480. powstawać — tu: oburzać się. [przypis edytorski]
481. na, sehen Sie (niem.) — zobaczymy. [przypis edytorski]
482. das ist ja aber unser Kuhstall... (niem.) — to nasza obora. [przypis edytorski]
483. Wenn die Damen so etwas in Eile nehmen... (niem.) — Skoro się Paniom tak spieszy. [przypis edytorski]
484. lustige Bursche (niem.) — młodzi żartownisie. [przypis edytorski]
485. Wer hat ein Zweck, der nimm’ sein Weg!... (niem.) — Kto ma cel, ten rusza w drogę. [przypis edytorski]
486. obrzask — początek brzasku. [przypis edytorski]
487. suć (daw.) — obsypywać. [przypis edytorski]
488. kędyś (daw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
489. postaw (daw.) — zwój sukna. [przypis edytorski]
490. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
491. wólce (daw.) — młode woły. [przypis edytorski]
492. przygaje (daw.) — skupisko drzew w pobliżu gaju. [przypis edytorski]
493. podor (daw.) — zaorana ziemia. [przypis edytorski]
494. pokurć a. pokurcz — gatunek psa, mieszaniec charta i brytana. [przypis edytorski]
495. Ringstraße — okazały bulwar w centrum Wiednia, powstały w latach 1860–1890; jedna z najbardziej reprezentacyjnych ulic miasta. [przypis edytorski]