Odloty
Pewnego dnia Rosomak wrócił z samotnej wędrówki i rzekł, siadając za stołem:
— Odleciały już wszystkie śpiewaki i wrzosy w całej krasie płoną.
Nikt nie odpowiedział, bo rozumieli, co to znaczy. Dopiero po chwili Pantera stęknął:
— Dobrze ptakom! Który wytrzyma drogę, do słońca się dostanie i ciepła! Ale ja wrócę do Drozdowej.
Mimo woli zaśmiali się wszyscy.
— Ja do sztuby253 — rzekł Orlik.
— Ja do roli — dorzucił Bartnik.
— Ja do laboratorium! — mruknął Żuraw.
— Ja do bibliotek i książek! — zakończył Rosomak. — Ale każdy do pracy, więc nie wolno narzekać.
— To czemu wódz nie śpiewa z uciechy? — warknął Pantera zbuntowany.
— Bo w tym czasie nikt w borze nie śpiewa! — I dodał, zabierając się do jadła: — Naszykuj, Pantero, wóz. Trzeba odstawić do ludzi zapasy i zdobycze.
— Wolałbym psy łapać niż tę drogę. Przecież zabawimy jeszcze trochę?
— Zabawimy do dnia, gdy ruszą nasze żurawie! Lada dzień z północy dalsze już popłyną.
— Tak! Pożegnania nadszedł czas! — westchnął Orlik.
— Ba! Co ci za bieda! Wrócisz do profesorowej! — zaśmiał się Pantera.
— Pantera zapomina, żem już nie rekrut Coto, ale Orlik bojowy! — hardo chłopak odpowiedział.
— On zawsze jesienią jak mucha cięty! — przeciął nadciągającą sprzeczkę Rosomak.
Opróżniała się chata. Szczepańska wróciła do domu len zbierać. Odrowąż z Bartnikiem — do pasieki swej i młocki nasiennego ziarna.
Na połów rybny wypływał Rosomak sam i ściągał z dalekich „hatów” na strych do chaty kosze i więcierze. Reszta rozpraszała się po borze; zbierali jarzębiny, żołędzie, orzechy, szyszki i klecili powietrzne szałasy, gdzie te zdobycze składali — żywność dla zimujących ptaków.
Pracował Orlik z Żurawiem, bo Pantera, o ile nie odwoził zapasów za Tęczowy Most, po całych dniach „żegnał znajomych”, jak mówił. Słońce wyczarowało ostatni swój kilim i rzuciło go na wszelkie halizny, góry, pustkowia. Zwarta, puszysta, subtelnie jesienna szata wrzosów ustroiła ziemię. Na tym tle panoszyły się olbrzymie muchomory, krasne kozaki i syrojadki — ostatnie grzyby.
Ranki wstawały leniwe, w mgłach chłodnych; pod stopą chrzęściły zaschłe mchy, zioła i paprocie, a cisza była taka, że wieczorem z oddali wielkiej, gdzie były wsie, słychać było przeciągłe, smętne, monotonne granie surm jesiennych pastuszych.
Bór stał zadumany i żegnał lato całą tęczą barw liści gasnących.
— Na śmierć się stroją jak na gody! Nie tak jak głupi ludzie, co się jej boją — mówił Rosomak, patrząc na złote i purpurowe drzewa.
Co wieczór Pantera nasłuchiwał żurawi i każdy przeciągający sznur oczami odprowadzał. Aż raz rzekł szeptem do Orlika, gdy szli spać:
— Dziś na lęgach naszych było cicho, a nasz domowy cały dzień krzyczał. Pewnie je poznał na niebie. Odleciały.
— Może wódz nie zauważył! — odparł Orlik.
— Oho, na to nie licz! On wszystko słyszy! Boję się o jutro!
Ale owo jutro to była niedziela i Rosomak po pacierzach zakomenderował wyprawę.
— Weźcie chleba do toreb, bo wrócimy na wieczór. Trzeba żerowiska zimowe obejrzeć, wszystko zlustrować, wszędzie dotrzeć.
— Ostatnie odwiedziny! — rzekł Pantera.
Nic na to nie odpowiedział Rosomak i poszli swym lekkim, wprawnym chodem, co bez trudu połykał mile. Odwiedzili pszczoły, jeziora, zakątki, kryjówki ptasie, borsucze i lisie nory. Obeszli stogi, ścieżki swe letnie, przesmyki po bagnach. W południe spoczęli we wrzosach, ukołysani brzękiem pszczół, biorących pilnie ostatni pożytek.
Podrywały im się spod nóg stada cietrzewi, a towarzyszyły na drzewach chmary zimujących drobnych ptasząt, żerujących gromadnie.
— Patrz — pokazywał Pantera Orlikowi. — Zbierze się taka różnobarwna czereda: bogatki, modraczki, sosnówki, raniuszki, sikorzy lud. Dobiorą sobie parę zięb i parę dzięciołów i plądruje to razem okolicę całą jesień i zimę. Całą puszczę z robactwa obiorą. Włóczy się to, ćwierka, a dzięcioły na alarm krzyczą, gdy jastrzębia trwoga nadciąga.
Czasami ciszę lasu przerywał chrapliwy krzyk sójki lub orzechówki, zresztą szli w milczeniu i tylko szeleściły liście i trzaskały suche gałązki.
Wracając z obchodu ku domowi, skręcił Rosomak na mogiłę chorążego i odśpiewali mu pieśni narodowe, a potem, milcząc, skierowali się do chaty.
Słońce gasło. Żurawie nie grały, chłodne mgły wstawały z bagien, długie cienie kładły gąszcze. Spotkali swe bydlątka wracające z paszy i wyszedł na ich głosy ku nim żuraw chowany, radośnie witając.
Znaleźli też Bartnika, który przyniósł miodu i świeżego, nowego chleba.
— Jasny jest i jakby jeszcze polem pachniał. Potem nabierze stęchlizny spichrzowej i już zimą go będzie czuć. Więc matka mnie pchnęła, jak jeszcze ciepły był, żeby wam smakował! A miodu tośmy trzy faski254 nalali. I ojciec już wczoraj pierwsze żyto zasiał. Umiem już cepem walić. Cztery dni z dziadem młóciliśmy: „Łupu, cupu, cupu, łupu!”.
— Ale aż tu słychać było!
Tu Bartnik trącił Orlika i szepnął:
— Surmę przyniosłem, leży w łozach. Zadmiemy po wieczerzy. Ja cię nauczę!
Zasiedli do posiłku. Jasny chleb pożywali i złotą patokę255 i mieli wrażenie, że karmią się słoneczną mocą lata, co tę pierwotną żywność człowieczą wyczarowało z ziemi-rodzicielki.
A potem Pantera dzban pieniącego się mleka na stół podał i zbyteczne było rozpalanie ognia na kuchni.
Cichaczem wymknęli się z izby chłopcy i po chwili zajęczała żałośnie surma.
W chacie zapanowało milczenie, a wreszcie po chwili Rosomak zdjął skrzypce ze ściany i począł do tonu tego coś snuć...
— Rapsod naszego lata — rzekł Żuraw.
Bez tchu wrócili Bartnik i Orlik i wszyscy słuchali.
W izbie było ciemno, tylko rubinowa skierka lampki oświetlała koronę Częstochowskiej, ale oto nad polanę wypłynął miesiąc i srebrną ścieżkę rzucił przez okno.
Przeciągłym akordem surmy zakończył Rosomak swe granie i wstał. Chwilę jakby się wahał, zapatrzony w miesiąc, aż wreszcie spokojnie rzekł:
— Bartniku, skoczysz jutro rano do dziada i powiesz, że odjeżdżamy.
Nikt się nie odezwał.
— Czas na nas! Popłynęły nasze żurawie. Dobre było boże lato. Ileś znalazł nowych roślin, Żurawiu?
— Sto trzydzieści siedem — odparł ścisły Żuraw.
— Moja zdobycz jest mniejsza. Tylko jedenaście nowych gatunków ptasich jaj i gniazda puste remiza.
— Ale za to zbadamy dziewiczy ostęp i tam przyszłej wiosny zdobędziemy puchacze jaja i głuszce. I przypatrzymy się, jak remizy budują — rzekł Pantera.
— Tom rad, że już o wiośnie marzysz.
— A cóż! Gryzłem się, aż się przegryzłem. Zresztą sam nie zostanę na zimę. Bartnik mi przybył. Będziemy tu dojeżdżać i we dwóch na wiosnę się szykować.
— O! Jużem się z matką rozmówił! Co dni parę do was przylecę. Mamy źróbkę256 młodą, która mi będzie służyć. Wódz pozwolił czytać książki o borze i zwierzu, i pszczołach.
— Ile i jakie zechcesz.
— Ja na każde ferie do was przyjadę — rzekł Orlik.
— No, to i „Precz, precz od nas smutek wszelki”257 — zaśpiewał, fałszując, Pantera.
— Ucieszmy się księżycową nocą! — rzekł Żuraw.
Wyszli z izby i obsiedli dębową podwalinę.
— Jak w kwietniu! Pamiętacie? — rzekł Pantera.
Polana była przesycona srebrem miesiąca, a drzewa stały we mgle jak nieziemskie zjawisko.
Tylko cisza i skupienie, i wielka powaga panowały nad nocą jesienną. Wszystko co żywe skupiało się i taiło siły, by przetrwać do nowego zmartwychwstania, by przeżyć pozorną śmierć.
Tak było cicho, że słychać było spadanie liści, które się słały po ziemi na ochronę mocy odrodzenia, zawartej w korzeniu; i szelest robaczka, co rył sobie pod korą kryjówkę, by ożyć w niej na wiosnę.
Milczeli i ludzie, też o przetrwaniu myśląc; tylko Rosomak, w dal srebrną zapatrzony, miał oczy promienne i czasami drgnęły mu wargi wewnętrznym słowem.
Trącił go Żuraw w ramię.
— Mów! — szepnął.
Cicho i powoli zaczął, jakby z głębi duszy wyrywały się myśli i skrępowane ubóstwem wyrazów szukały dla uczuć dźwięku.
— Pozdrowiony bądź, Mistrzu cudów piękna i mądrości, Stworzycielu! Tyś jest tu z nami w każdym kształcie, dźwięku, woni i z Tobą myśmy to lato przebyli. Niech Ci będą dzięki za dzień każdy i za każdą chwilę, niech Ci będą dzięki, żeś nam otworzył oczy i uszy, by Twoje piękno zrozumieć i żyć nim jak chlebem. Niech Ci będą dzięki za zdrowie duszy i ciała, za słońce i zdrój, kwiat i jagodę, za znój i spoczynek, za pogodę naszych serc!
Zachowaj, Ojcze, nas, co odchodzimy, i to, co tu zostaje, a z czym żyliśmy tego lata jak bracia, w całości i mocy, i zdrowiu, byśmy przetrwali i odnaleźli się w radości nowego życia, na bytowanie w tym Twoim chramie!
Serca nasze, Ojcze, na światy rozszerzaj, myśli nasze ku Twej mądrości kieruj i jako w tym borze, bądź naszym władcą i prawem!
— Amen, amen, amen! — potwierdzili uroczyście, zapatrzeni w niebo, zasłuchani w ciszę.
I tak się skończył ostatni wieczór lata leśnych ludzi.
Przypisy:
1. Hellada — określenie używane w odniesieniu do antycznej Grecji. [przypis edytorski]
2. Pan — w mitologii greckiej bóg pasterzy, rogaty i z nogami kozła. [przypis edytorski]
3. Faun — odpowiednik greckiego boga, Pana, w mitologii rzymskiej. [przypis edytorski]
4. Baldur — w mitologii nordyckiej bóg symbolizujący dobro, piękno i mądrość. [przypis edytorski]
5. Skandynawia — region płn. Europy, obejmujący Szwecję, Norwegię oraz Danię. [przypis edytorski]
6. Ariowie — dawny indoirański odłam ludów indoeuropejskich. [przypis edytorski]
7. Kupalna noc — święto związane z rzekomym bóstwem słowiańskim o imieniu Kupała a. Kupało, obchodzone w nocy z 23 na 24 czerwca. [przypis edytorski]
8. seraficki — anielski. [przypis edytorski]
9. święty Franciszek a. Franciszek z Asyżu (1181/2–1226) — właśc. Giovanni di Pietro di Bernardone, założyciel zakonu franciszkanów, misjonarz, mistyk średniowieczny, stygmatyk, święty Kościoła katolickiego; znany powszechnie jako wielki przyjaciel zwierząt. [przypis edytorski]
10. ekwipaż (daw.) — luksusowy pojazd konny. [przypis edytorski]
11. wyraj (daw.) — miejsce odpoczynku, odpoczynek. [przypis edytorski]
12. tajnia (daw.) — tajemnica, kryjówka. [przypis edytorski]
13. gontowy — zrobiony z gontu, czyli deseczek do pokrywania dachu. [przypis edytorski]
14. trzaska — niewielki kawałek drewna. [przypis edytorski]
15. chybki (daw.) — zwinny, szybki. [przypis edytorski]
16. onegdaj (daw.) — dawniej, kiedyś, raz. [przypis edytorski]
17. zapad (daw.) — tu: zapadlisko, zapadlina. [przypis edytorski]
18. halizna — powierzchnia leśna, która po wycięciu drzew nie została ponownie zalesiona. [przypis edytorski]
19. smalić — tu: opalać. [przypis edytorski]
20. gomon (daw.) — hałas, wrzawa. [przypis edytorski]
21. zmówiny (daw.) — zaręczyny. [przypis edytorski]
22. zapust (daw.) — obecnie raczej forma „zapusty”, oznaczająca karnawałowe ostatki; zapust to także lasek złożony z nowych drzew, młodnik. [przypis edytorski]
23. kutasik — tu: część rośliny, przypominająca pędzelek. [przypis edytorski]
24. kotek — tu: kwiat leszczyny. [przypis edytorski]
25. konopacić (daw.) — zatykać szczeliny kłakami z konopi. [przypis edytorski]
26. więcierz — sieć rybacka o cylindrycznym kształcie. [przypis edytorski]
27. gzło a. giezło (daw.) — dawniej płócienna koszula, wkładana bezpośrednio na ciało. [przypis edytorski]
28. sukurs (daw.) — pomoc, odsiecz. [przypis edytorski]
29. rozhowor (daw.) — rozmowa. [przypis edytorski]
30. gody — zaślubiny, wesele; u zwierząt: okres godowy. [przypis edytorski]
31. latować (daw.) — spędzać lato. [przypis edytorski]
32. osypka — grubo zmielona mąka. [przypis edytorski]
33. luśnia (daw.) — element wozu drabiniastego. [przypis edytorski]
34. klekotka (daw.) — kołatka. [przypis edytorski]
35. glon (gw.) — pajda, kromka. [przypis edytorski]
36. obrok — pasza dla konia. [przypis edytorski]
37. chomąto — część uprzęży konia. [przypis edytorski]
38. hołobla — każdy z dwóch dyszli, między które zaprzęga się konie. [przypis edytorski]
39. odwieczerz (daw.) — popołudnie. [przypis edytorski]
40. sowizdrzał — żartowniś. [przypis edytorski]
41. warchoł (daw.) — tu: zamieszanie, spór. [przypis edytorski]
42. taksica — mianem „taks” określa się jamnika polującego na borsuki, chodzi prawdopodobnie o samicę tej psiej rasy. [przypis edytorski]
43. zimowla (daw.) — zimowanie. [przypis edytorski]
44. impertynencja — obraźliwe zachowanie lub wypowiedź. [przypis edytorski]
45. rebelia — bunt. [przypis edytorski]
46. alteracja (daw.) — wzburzenie. [przypis edytorski]
47. zanadrze (daw.) — miejsce na piersi, pod ubraniem. [przypis edytorski]
48. bonować (daw.) — hulać, używać życia. [przypis edytorski]
49. rota (daw.) — tu: jednostka piechoty. [przypis edytorski]
50. rozmaj — rozmaryn. [przypis edytorski]
51. Czas ci już wstać, czas ci już iść, Hetmanko polnych rot! Oto ci na hełm borowy liść, Oto ci w rękę rozmaju kiść, Oto twój złoty grot!EdytujUwaga Powiedziesz ty, powiedziesz nas Na ten słoneczny szlak, Gdzie kwitnąć sercom i pieśniom czas, Gdzie szumu czeka uśpiony las, Gdzie czeka lotu ptak! Powiedziesz ty, powiedziesz świat W zwycięski pochód twój, Gdzie z prochów świeży wykwita kwiat, Gdzie brzask wybucha zza nocy krat, Gdzie stoczysz życia bój! — Powiedziesz ty, powiedziesz nas, Na ten słoneczny szlak, Gdzie kwitnąć sercom i pieśniom czas, Gdzie szumu czeka uśpiony las, Gdzie czeka lotu ptak! — fragment utworu Marii Konopnickiej (1842–1910) pt. Podwiośnie. [przypis edytorski]
52. chojar (daw.) — stare drzewo iglaste. [przypis edytorski]
53. chram — dawna świątynia pogańska. [przypis edytorski]
54. Leta a. Lete — w mitologii greckiej rzeka zapomnienia. [przypis edytorski]
55. zarybek — ryby wpuszczone do wody dla zarybienia. [przypis edytorski]
56. słuch — tu: ucho zająca. [przypis edytorski]
57. niebogi (daw.) — nieszczęśliwy. [przypis edytorski]
58. czeczota a. czeczotka — drewno o złocistym kolorze i wielu słojach. [przypis edytorski]
59. krasawica (daw.) — piękność, piękna dziewczyna. [przypis edytorski]
60. okiść — śnieg przymarznięty do gałęzi. [przypis edytorski]
61. parobczak — młody, silny parobek. [przypis edytorski]
62. wirydarzyk a. wirydarz (daw.) — mały, ozdobny ogród. [przypis edytorski]
63. podsienie — daszek na słupach nad wejściem do budynku. [przypis edytorski]
64. wyłożyć (daw.) — tu: wyprzęgać, zdejmować uprząż z konia. [przypis edytorski]
65. majestat — tu: monarchini, królowa (w odniesieniu do Matki Boskiej). [przypis edytorski]
66. Salve Regina Mater misericordiae, vitae dulcedo et spes nostra! Salve (łac.) — Witaj Królowo, Matko Miłosierdzia, życia słodyczy i nadziejo nasza, witaj! (fragment pieśni katolickiej ku czci Madonny). [przypis edytorski]
67. rejwach — hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]
68. skopek — dawniej drewniane wiaderko na mleko. [przypis edytorski]
69. Hator — taka wersja imienia w tekście źródłowym jest zapewne zamierzona, wzmacnia bowiem jeszcze skojarzenie imienia krowy z postacią ważnej egipskiej bogini Hathor, związanej między innymi z macierzyństwem. [przypis edytorski]
70. alkierz (daw.) — boczny mały pokój, niewielka sypialnia. [przypis edytorski]
71. statki (daw.) — naczynia. [przypis edytorski]
72. fortel (daw.) — podstęp. [przypis edytorski]
73. bobrować — przeszukiwać, poszukiwać czegoś. [przypis edytorski]
74. surma — instrument używany dawniej w wojsku do sygnalizacji dźwiękowej. [przypis edytorski]
75. łokieć — tu: dawna miara długości. [przypis edytorski]
76. starunek (daw.) — opieka, staranie się. [przypis edytorski]
77. chędożyć (daw.) — czyścić, sprzątać. [przypis edytorski]
78. przyzba — wał ziemny wokół chaty wiejskiej. [przypis edytorski]
79. zapadać — tu: o ptaku, który przyleciał i usiadł gdzieś. [przypis edytorski]
80. fuga — tu: ucieczka. [przypis edytorski]
81. lizawka — specjalny pojemnik dla łownej zwierzyny, zawierający mieszankę soli mineralnych. [przypis edytorski]
82. sybaryta — człowiek gustujący w rozkoszach życia, zwłaszcza kulinarnych. [przypis edytorski]
83. sążeń — dawna jednostka długości. [przypis edytorski]
84. sybarytyzm — zamiłowanie do wygodnictwa i obżarstwa. [przypis edytorski]
85. półtorasta (daw.) — sto pięćdziesiąt. [przypis edytorski]
86. zafrasować się (daw.) — zmartwić się. [przypis edytorski]
87. czerw — tu: stadium rozwojowe pszczoły. [przypis edytorski]
88. faszyna — połączone gałęzie wikliny lub innych drzew. [przypis edytorski]
89. święta Anna a. Anna sprawiedliwa — matka Marii z Nazaretu i babka Jezusa, święta Kościoła katolickiego i prawosławnego. Jej święto obchodzone jest m.in. w lipcu, sierpniu i wrześniu. [przypis edytorski]
90. ramowy ul — ul w formie skrzynki, pokrytej daszkiem. [przypis edytorski]
91. rakarz — oprawca; także łapacz bezdomnych psów. [przypis edytorski]
92. unguibus et rostro (łac.) — szponami i dziobem. [przypis edytorski]
93. zadrzeć — tu: unieść w górę, porwać; przenośnie: upolować. [przypis edytorski]
94. pohybelnik — niebezpieczne, grząskie miejsce. [przypis edytorski]
95. posoka — krew. [przypis edytorski]
96. Co dzień z rana rozśpiewana chwal, o duszo, Maryję! — fragment jednej z pieśni maryjnych pt. Już od rana rozśpiewana. [przypis edytorski]
97. som (daw.) — jesteśmy. [przypis edytorski]
98. dworować (daw.) — żartować, dowcipkować, kpić. [przypis edytorski]
99. rosocha — poroże; także rozwidlony pień drzewa. [przypis edytorski]
100. laufer (daw.) — tu: giermek, biegnący przed swoim panem. [przypis edytorski]
101. junkier (daw.) — właściciel ziemski, szlachcic pruski. [przypis edytorski]
102. dubelt — tu: podwójne trafienie. [przypis edytorski]
103. lęg — ptasie potomstwo. [przypis edytorski]
104. frontowy — tu: przedni, świetny. [przypis edytorski]
105. kitajka — bawełniana lub jedwabna tkanina. [przypis edytorski]
106. czeladka — gromadka domowników. [przypis edytorski]
107. Diogenes a. Diogenes z Synopy (ok. 413–ok. 323 p.n.e.) — grecki filozof, przedstawiciel szkoły cyników. [przypis edytorski]
108. Łastowski, Antoni — specjalista-preparator, zawodowo zajmujący się wypychaniem zwierząt, właściciel istniejącej od 1848 roku w Warszawie Pracowni Wypychania Ptaków i Zwierząt. [przypis edytorski]
109. frasobliwy (daw.) — zafrasowany, zatroskany. [przypis edytorski]
110. fornal — robotnik folwarczny zajmujący się końmi. [przypis edytorski]
111. Bałkany a. Półwysep Bałkański — półwysep w Europie Płd. otoczony przez Morze Adriatyckie, Morze Jońskie, Morze Czarne, Morze Marmara i Morze Egejskie. [przypis edytorski]
112. Kalabria — region położony na południu Włoch. [przypis edytorski]
113. pud — rosyjska jednostka wagi, ok. 16 kg. [przypis edytorski]
114. namagać (daw.) — wysilać się. [przypis edytorski]
115. ingrediencja — składnik. [przypis edytorski]
116. karpa — pniak, korzeń drzewa. [przypis edytorski]
117. smuga — tu: pas ziemi obok lasu. [przypis edytorski]
118. urwipołeć (pot.) — psotnik, urwis. [przypis edytorski]
119. chudoba (gw.) — inwentarz żywy; gospodarstwo, skromny dobytek. [przypis edytorski]
120. zdun — rzemieślnik zajmujący się piecami. [przypis edytorski]
121. Ciechocinek — polskie miasto uzdrowiskowe w województwie kujawsko-pomorskim. [przypis edytorski]
122. Odessa — miasto na Ukrainie, położone nad Morzem Czarnym. [przypis edytorski]
123. stark — w języku myśliwych tyka. [przypis edytorski]
124. szaterek — w języku myśliwych. [przypis edytorski]
125. kuwiekać — w języku myśliwych oznacza wabienie. [przypis edytorski]
126. znajda (pot.) — tu: znalezione zwierzę (jajko). [przypis edytorski]
127. ornitologia — nauka zajmująca się ptakami, tu: atlas ptaków lub podręcznik na ten temat. [przypis edytorski]
128. galanto (gw.) — elegancko, porządnie. [przypis edytorski]
129. Veni Creator (łac.) a. Veni Creator Spiritus — hymn do Ducha Świętego. [przypis edytorski]
130. kujawiak — polski taniec ludowy. [przypis edytorski]
131. wrzodzianka — ropne zapalenie skóry. [przypis edytorski]
132. Kluk, Jan Krzysztof (1739–1796) — polski przyrodnik, rysownik i ksiądz katolicki, kanonik kruszwicki, brzeski i inflancki. [przypis edytorski]
133. Kto się w opiekę — poetycki przekład biblijnego psalmu 91, przetłumaczonego na polski jako pieśń religijna przez Jana Kochanowskiego (1530–1584). [przypis edytorski]
134. obierz (daw.) — matnia, sidła, pułapka na zwierzynę. [przypis edytorski]
135. Ciebie on z łowczych obierzy wyzuje — fragment biblijnego psalmu 91, przetłumaczonego na polski jako pieśń religijna przez Jana Kochanowskiego (1530–1584). [przypis edytorski]
136. vulgaris (łac.) — tu: zwyczajny, pospolity; dookreślenie gatunku typowe dla nazw przyrodniczych. [przypis edytorski]
137. junactwo — odwaga, dzielność. [przypis edytorski]
138. grzęzawica (daw.) — błoto, bagno. [przypis edytorski]
139. dutka — dolna część ptasiego pióra. [przypis edytorski]
140. bezdeń (daw.) — otchłań, głębia bez dna. [przypis edytorski]
141. ski (daw.) — narty. [przypis edytorski]
142. łosza — samica łosia, klępa. [przypis edytorski]
143. wiorsta — dawna rosyjska jednostka długości, ok. 1 km. [przypis edytorski]
144. Napoleon a. Napoléon Bonaparte (1769–1821) — francuski dowódca wojskowy i przywódca polityczny, jako Napoleon I cesarz Francuzów i głowa I Cesarstwa Francuskiego. [przypis edytorski]
145. Gdańsk — polskie miasto powiatowe położone nad Morzem Bałtyckim, stolica województwa pomorskiego. [przypis edytorski]
146. insurekcja — chodzi o insurekcję kościuszkowską z 1794 roku. [przypis edytorski]
147. Murawjow, Michaił (1796–1866) — rosyjski konserwatywny działacz państwowy, zarządzał gubernią wileńską w latach 1863–1865 podczas tłumienia powstania styczniowego; posiadał przydomek „Wieszatiel”. [przypis edytorski]
148. tryba — wycięty w drzewostanie pas. [przypis edytorski]
149. partyzanci-męczennicy — chodzi o uczestników powstania styczniowego z 1863 roku. [przypis edytorski]
150. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]
151. rogoża (bot.) — pałka, roślina rosnąca na brzegach jezior, rzek i bagien. [przypis edytorski]
152. chinina — pierwszy skuteczny lek przeciwko malarii. [przypis edytorski]
153. zakon (daw.) — tu: prawo, zasada. [przypis edytorski]
154. regalia — tu: symbole władzy monarszej. [przypis edytorski]
155. na pohybel (daw.) — na zgubę. [przypis edytorski]
156. Bałtyk a. Morze Bałtyckie — morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w północnej Europie. [przypis edytorski]
157. siermięga — wierzchnie ubranie chłopskie. [przypis edytorski]
158. derus (daw.) — obdartus. [przypis edytorski]
159. swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski]
160. spirea palustris (łac.) — rodzaj krzewu z rodziny róż. [przypis edytorski]
161. Naumann, Johann Andreas (1744–1826) — niemieckim ornitolog. [przypis edytorski]
162. Brehm, Alfred Edmund (1829–1884) — niemiecki zoolog. [przypis edytorski]
163. Taczanowski, Władysław (1819–1890) — polski ornitolog. [przypis edytorski]
164. ceberek (daw.) — wiejskie naczynie zrobione z klepek. [przypis edytorski]
165. pistonówka a. kapiszonówka — odprzodowa broń palna z zamkiem kapiszonowym. [przypis edytorski]
166. kobiałka — nieduży wiklinowy koszyk z wikliny lub z łyka. [przypis edytorski]
167. gościniec (daw.) — tu: dar, podarunek. [przypis edytorski]
168. płoskun — rodzaj konopi. [przypis edytorski]
169. swironek (daw.) — schowek, magazyn. [przypis edytorski]
170. powstanie — chodzi o powstanie styczniowe z 1863 roku. [przypis edytorski]
171. Matejko, Jan (1838–1893) — polski malarz, twórca obrazów historycznych i batalistycznych. [przypis edytorski]
172. Sybir a. Syberia — kraina geograficzna w płn. Azji, wchodząca w skład Rosji; miejsce zsyłki m.in. powstańców styczniowych. [przypis edytorski]
173. św. Marcin a. Marcin z Tours (316/336–397) — biskup Tours, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego; jego święto obchodzone jest 11 listopada. [przypis edytorski]
174. godzinka — tu: modlitwa poranna. [przypis edytorski]
175. Tyś niezwyciężonego plastr miodu Samsona — fragment z modlitwy maryjnej, odwołujący się do tekstu biblijnego: „Lecz przypadł Duch Pański na Samsona i rozdarł lwa jakoby koźlę na sztuki roztargając, nie mając zgoła nic w ręku; a tego ojcu i matce nie chciał oznajmić. I szedł, i mówił z niewiastą, która się była podobała oczom jego. A po kilku dni wracając się, aby ją pojął, zstąpił, aby oglądał ścierw lwi, a oto rój pszczół był w paszczece lwiej i plastr miodu. Który wziąwszy w ręce, jadł na drodze i przyszedszy do ojca swego i matki, dał im część, którzy też sami jedli, a przecię im nie chciał powiedzieć, że był miód z ścierwu lwiego wybrał” (Biblia Jakuba Wujka, Sdz 14, 6-9). [przypis edytorski]
176. czerepacha (daw.) — żaba leśna. [przypis edytorski]
177. podjezdek — koń wierzchowy używany przez służbę. [przypis edytorski]
178. marmuzela (gw.) — panna z miasta, która lubi się stroić. [przypis edytorski]
179. ług a. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]
180. bogomolie — prawdopodobnie chodzi o przedmioty związane z kultem religijnym. [przypis edytorski]
181. cyrulik (daw.) — fryzjer wykonujący także proste zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
182. szuflować (daw.) — przerzucać. [przypis edytorski]
183. przetak — duże sito. [przypis edytorski]
184. rójka — masowe loty owadów w okresie rozmnażania się. [przypis edytorski]
185. Kalwaria — prawdopodobnie chodzi o Kalwarię Zebrzydowską, miasto w płd. Polsce i znany ośrodek ruchu pielgrzymkowego. [przypis edytorski]
186. kresa (daw.) — tu: rondo kapelusza. [przypis edytorski]
187. spencer (z ang.) — krótka kurtka. [przypis edytorski]
188. dzierżak — rodzaj długiego kija. [przypis edytorski]
189. ochędóstwo (daw.) — porządek, czystość. [przypis edytorski]
190. menteszka (daw.) — osełka do ostrzenia kosy. [przypis edytorski]
191. Ej ostre, ej ostre, ej ostre kosy nasze — fragment pieśni patriotycznej Bartoszu, Bartoszu (inaczej tzw. Krakowiak Kościuszki). [przypis edytorski]
192. Bartoszu, Bartoszu, nie traćwa nadziei — fragment pieśni patriotycznej Bartoszu, Bartoszu (inaczej tzw. Krakowiak Kościuszki). [przypis edytorski]
193. Bóg pobłogosławi, ojczyznę nam zbawi — fragment pieśni patriotycznej Bartoszu, Bartoszu (inaczej tzw. Krakowiak Kościuszki). [przypis edytorski]
194. Moch (gw.) — Rosjanin. [przypis edytorski]
195. Szwab (gw.) — tu: Niemiec. [przypis edytorski]
196. znaczny — tu: widoczny. [przypis edytorski]
197. oblew (daw.) — zbiornik wodny, woda otaczająca ziemię. [przypis edytorski]
198. lacki (daw.) — polski, tu: szlachecki, pański. [przypis edytorski]
199. folgować — tu: zmniejszać intensywność, robić coś, odpoczywając niekiedy. [przypis edytorski]
200. patron deszczu — Dezydery (Dezyderiusz) z Bourges a. Święty Dezyderat (zm. 8 maja 550), arcybiskup Bourges, święty katolicki. [przypis edytorski]
201. sczynki (gw.) — plewy. [przypis edytorski]
202. kopica — kupka siana lub zboża. [przypis edytorski]
203. bakłaszka (reg.) — manierka. [przypis edytorski]
204. stożyć (daw.) — układać zboże lub siano w stogi. [przypis edytorski]
205. zydelek — stołeczek. [przypis edytorski]
206. powrósło — sznur skręcony ze słomy. [przypis edytorski]
207. kośba — koszenie trawy lub zboża. [przypis edytorski]
208. leziwo — przyrząd służący do wspinania się do wysokich barci. [przypis edytorski]
209. związka (daw.) — pęczek. [przypis edytorski]
210. ordynek (daw.) — ustalony porządek. [przypis edytorski]
211. Kupalny ogień — ogień rozpalany w Noc Kupały, święto przesilenia letniego w religii Słowian (23/24 czerwca). [przypis edytorski]
212. św. Jan a. Jan Chrzciciel (6/2 p.n.e.–ok. 32) — żydowski pustelnik, prorok, swięty katolicki i prawosławny; jego święto wypada 24 czerwca. [przypis edytorski]
213. ćwierć (daw.) — tu: zapewne chodzi o używane dawniej drewniane naczynie. [przypis edytorski]
214. św. Piotr a. Piotr Apostoł (zm. 64/67) — apostoł, pierwszy biskup Rzymu; jego święto wypada 29 czerwca. [przypis edytorski]
215. Hej, bracia sokoły — fragment pieśni Marsz Sokołów, będącej hymnem młodzieżowej organizacji sportowej i patriotyczno-wychowawczej „Sokół”; autorem tekstu jest Jan Lam (1838–1886), a muzykę skomponował Wilhelm Czerwiński (1837–1893). [przypis edytorski]
216. Łado a. Łada — rzekome bóstwo słowiańskie, bożek piękności. [przypis edytorski]
217. aryjski — tu: związany z religią plemion aryjskich, która rozwinęła się w Indiach. [przypis edytorski]
218. orda a. horda — tu: wojsko tureckie. [przypis edytorski]
219. kozactwo a. kozaczyzna (daw.) — oddział wojska złożony z Kozaków. [przypis edytorski]
220. znak a. chorągiew — tu: dawna jednostka organizacyjna w wojsku; także jej symbol materialny. [przypis edytorski]
221. Horki — wieś w powiecie kobryńskim guberni grodzieńskiej; w trakcie postania styczniowego miały tu miejsce zaciekłe walki między Polakami i Rosjanami. [przypis edytorski]
222. Korona — tu: Królestwo Polskie. [przypis edytorski]
223. Siedleckie — historyczne ziemie wokół Siedlec (na Podlasiu Południowym), w centralnej Polsce. [przypis edytorski]
224. Podlasiak — mieszkaniec Podlasia, historycznej krainy położonej w centralnej Polsce. [przypis edytorski]
225. Stare Miasto — najstarszy ośrodek miejski w centrum Warszawy. [przypis edytorski]
226. łyk (pogard.) — tu: mieszczuch, mieszczanin. [przypis edytorski]
227. jaźwiec (daw.) — borsuk. [przypis edytorski]
228. Sagalasówka — broń myśliwska wykonywana w końcu XVIII wieku przez kowala-rusznikarza o imieniu Sagalas. [przypis edytorski]
229. kordiał (daw.) — mocny trunek; lek wzmacniający serce. [przypis edytorski]
230. Powązki — historyczny cmentarz w Warszawie. [przypis edytorski]
231. Rada Narodowa — zapewne chodzi o Tymczasowy Rząd Narodowy (Komitet Centralny Narodowy), tajny organ władz powstania styczniowego, działający na ziemiach zaboru rosyjskiego [przypis edytorski]
232. objeszczyk (ros.) — konny strażnik pilnujący granicy Imperium Rosyjskiego w XIX i XX wieku. [przypis edytorski]
233. mitrężyć — marnować czas. [przypis edytorski]
234. Podlasie — historyczna kraina położona w centralnej Polsce. [przypis edytorski]
235. oczy, co widzą, uszy, co słyszą — odniesienie do fragmentu tekstu biblijnego; „A wasze oczy błogosławione, iż widzą, i uszy wasze, iż słyszą!” (Biblia Jakuba Wujka, Mt 13, 16). [przypis edytorski]
236. kurhan — kopiec kryjący grób. [przypis edytorski]
237. Lithuania — tu: cykl rysunków polskiego malarza Artura Grottgera (1837–1867), przedstawiających sceny z powstania styczniowego. [przypis edytorski]
238. dyszkant — wysoki, piskliwy głos. [przypis edytorski]
239. sumować (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]
240. Alma Mater (łac.) — wyższa uczelnia, uniwersytet. [przypis edytorski]
241. czerep — czaszka. [przypis edytorski]
242. mendel (daw.) — tu: piętnaście snopków zboża. [przypis edytorski]
243. gumno — skład zboża przed wymłóceniem; podwórko wiejskie wraz zabudowaniami. [przypis edytorski]
244. oparzelisko — grząskie, bagniste miejsce, niezamarzające w zimie. [przypis edytorski]
245. tok — tu: klepisko, ubita ziemia. [przypis edytorski]
246. comber — mięso z kością z części grzbietowej. [przypis edytorski]
247. wycinek — tu: dwuletni lub trzyletni samiec dzika. [przypis edytorski]
248. Moskal (pogard.) — Rosjanin. [przypis edytorski]
249. Kodeńska Matka Boska a. Matka Boża Kodeńska — obraz nawiązujący do rzeźby Matki Bożej z prywatnej kaplicy papieża Grzegorza I i znajdujący się w kościele kodeńskim (Kodeń to polska wieś, położona w województwie lubelskim). [przypis edytorski]
250. Boże, coś Polskę przez tak długie wieki! — fragment utworu Boże, coś Polskę..., polskiej pieśni religijnej o charakterze patriotycznym. [przypis edytorski]
251. Otaczał blaskiem potęgi i chwały... — fragment utworu Boże, coś Polskę..., polskiej pieśni religijnej o charakterze patriotycznym. [przypis edytorski]
252. Ze skowronkami wstaliśmy do pracy I spać pójdziemy o wieczornej zorzy, Ale w grobowcach my jeszcze żołdacy I hufiec Boży! — fragment Pieśni Konfederatów Barskich, z tekstem autorstwa Juliusza Słowackiego (1809–1849); twórca melodii nie jest znany. [przypis edytorski]
253. sztuba (daw.) — szkoła. [przypis edytorski]
254. faska (daw.) — drewniane naczynie, beczułka. [przypis edytorski]
255. patoka — płynny miód. [przypis edytorski]
256. źróbka (gw.) — młodziutka klacz. [przypis edytorski]
257. Precz, precz od nas smutek wszelki — fragment Pieśni filaretów, napisanej przez Adama Mickiewicza (1798–1855) w 1820 roku. [przypis edytorski]