Komentarz
Opowieść, osadzona w realiach Podhala i w społeczności pasterskiej, ma cechy bajki magicznej wątków T 480B „Dwie siostry i miesiące” i T 551 „Wyprawa po żywą wodę” oraz anegdot łgarskich np. wątków T 1882 „Wędrówka w krainie absurdu” czy T 1892 „Koń obrastający hreczką” (wg J. Krzyżanowskiego, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym). Tekst ma budowę szkatułkową: w drugiej części narrator relacjonuje, jak tajemniczemu dziadkowi prezentował swoją „opowiastkę”. Historyjka ta pełna jest niestworzonych przygód i sprawia, że sprytem zdobywa to, czego nie udało się osiągnąć dwu wcześniej posłanym juhasom. Choć w hierarchii stoi niżej od nich, jednak w toku bajkowych perypetii okazuje się najbystrzejszy, najodważniejszy i najmądrzejszy. Widzimy tu odwołanie do szeroko znanej formuły inicjalnej wielu bajek magicznych typu Jeden król miał trzech synów. Nasz bohater wybiera się po ogień, niezbędny człowiekowi do życia. Wyprawa ta, najeżona niebezpieczeństwami, jest wedle bajkowej poetyki wyprawą w zaświaty. Ich symbolem jest chata zarządzającego ogniem, każącego i nagradzającego starca, przypominającego istotę boską.
Tekst wygłosił Michał Matys, ur. 1981 r. w Nowym Targu, zamieszkały w Białce Tatrzańskiej, gm. Bukowina Tatrzańska, pow. tatrzański, woj. małopolskie. Posługuje się gwarą podhalańską, która należy do dialektu małopolskiego. Nagrał Antoni Beksiak w październiku 2017 roku.
Spisała i skomentowała Katarzyna Smyk.
Przypisy:
1. Hala Waksmundzka — dawna hala pasterska w Tatrach Wysokich, położona w Dolinie Waksmundzkiej oraz na północnych zboczach Małej Koszystej. [przypis edytorski]
2. Honielnik (gw.) — chłopiec pomagający bacy i juhasom przy owcach. [przypis edytorski]
3. Sałas (gw.) — szałas; prosty budynek drewniany, lokowany przeważnie na halach, służący za mieszkanie basy i juhasom podczas letnich wypasów owiec. [przypis edytorski]
4. Wielka Koszysta — szczyt w Tatrach Wysokich (2193 m n.p.m.). [przypis edytorski]
5. Pytać (gw.) — prosić. [przypis edytorski]
6. Nej (gw.) — no i. [przypis edytorski]
7. Nale (gw.) — ale. [przypis edytorski]
8. Alek (gw.) — ale. [przypis edytorski]
9. Pytace (gw.) — drużbowie weselni, jadący konno i zapraszający w imieniu młodej pary gości na wesele. Nazwa pochodzi od czasownika pytać tj. prosić, zapraszać. [przypis edytorski]
10. Wystała tyźnie (gw.) — stała kilka tygodni. [przypis edytorski]
11. Zakiela (gw.) — zanim. [przypis edytorski]
12. Cucha (gw.) — wierzchnie odzienie z owczej wełny. [przypis edytorski]
13. Cucić gruoch z plwów (gw.) — przebierać groch z chwastów. [przypis edytorski]
14. Targać (gw.) — odrywać. [przypis edytorski]
15. Młaka (gw.) — bagno. [przypis edytorski]
16. Putnia (gw.) — drewniane naczynie do przenoszenia płynów. [przypis edytorski]
17. Wtej (gw.) — wtedy. [przypis edytorski]
18. Sajta (gw.) — polano, drewno. [przypis edytorski]
19. Dźwierza (gw.) — drzwi. [przypis edytorski]