Zaślubiny pór roku
Długo dumał monarcha i ważył myśli tajemne,
Pytał serca, co sen i co znaczą słowa tłumaczy.
Kędy przyczyna tkwi, że gdy pierwszy raz myślał o kwiecie,
Dusza odczuła tajń381, a sercem miłość owładła382.
Nieomal zda mu się, że słyszy słowa głębokie...
Drzwi ledwie za gościem zapadły... że stopa tętni o głaz.
Cienie przelotne słał i blaski księżyc na szyby...
Dziwny, nieznany żar w młodzieńca sercu tlał.
— Eddo — począł monarcha — powiedz, jakie życzenie,
Jaką kryje twe serce tęsknotę i jaki ból?
Wyznaj droga, a śmiało, bo władza ukojeń nam dana!
Chcę ziścić szczęścia pełń383, gdy niebo Tobą szczęśliwe!
— O, gdyby — rzekła — pory roku nie były jak wrogi384,
Przeszłość się chciała spleść z przyszłością i chwilą obecną...
Jesień się chciała zlać z wiosną i latem, i zimą,
W powagi słodkiej jaśń385, z młodością starość skojarzyć.
Wtedy, o miły mój małżonku, smutek by pierzchnął...
Tęsknoty wszystkich serc spełnione były jak cudem.
Słysząc słowa królowej, objął ją mąż jej — kochanek,
Rzekł potem: — Oto jest myśl, cudownym słowem ziszczona,
Wszystko, co drżało z dawna na ustach wielu cierpiących,
Pod myśli tchnieniem twych w jasne ubrało się słowa.
Prędko sprzężcie wozy podróżne, bo jadę w krainę,
Gdzie leże czterech pór roku — potem, gdzie życia okresy.
Dążą na słońce, chwytają naprzód Dzień, potem Noc. Biegą386 na północ po Zimę. Potem na południe po Lato. Ze wschodu przynoszą Wiosnę, z zachodu Jesień. Dążą do młodości, do starości, do przeszłości i przyszłości.
Oto co mogłem dać czytelnikowi. Są to wspomnienia własne, oderwane słowa i wskazówki zawarte w papierach po moim przyjacielu. Opracowanie tego olbrzymiego materiału stałoby się było pomnikiem wieczystym nowego rodzaju poezji. Wolałem raczej w dopisku tym być zwięzły, niźli narazić się na poczynienie własnych dodatków, zgoła niepotrzebnych.
Może wzruszy któregoś z czytelników fragmentaryczność tych słów i wierszy, jak mnie. Doprawdy, nie mógłbym z większym żalem spoglądać na ułomek zniszczonego obrazu Rafaela387 lub Corregia388.
[Ludwig Tieck]
Przypisy:
1. jedle — jodły (a. ogólnie: drzewa iglaste; choina). [przypis edytorski]
2. bogi — dziś popr.: bogowie. [przypis edytorski]
3. kędy (daw., gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
4. drzewiej — dziś: dawniej. [przypis edytorski]
5. rozhowor (daw., z rus.) — rozmowa. [przypis edytorski]
6. zwić — dziś: uwić; upleść. [przypis edytorski]
7. gazdy — dziś popr. forma: gazdowie. [przypis edytorski]
8. płotmi — dziś popr. forma: płotami. [przypis edytorski]
9. bladszy — dziś popr. forma: bledszy. [przypis edytorski]
10. Mirandola, Franciszek, właśc. Franciszek Pik (1871–1930) — poeta, prozaik, tłumacz. [przypis edytorski]
11. bezdeń — otchłań, przepaść. [przypis edytorski]
12. ciemnie — tu: ciemności. [przypis edytorski]
13. polata — dziś popr. forma: polatuje. [przypis edytorski]
14. wichr — dziś popr.: wicher. [przypis edytorski]
15. zadrzemnąć kogoś (neol.) — zanurzyć kogoś w drzemce; spowodować, że ktoś się zdrzemnie. [przypis edytorski]
16. ciężą — dziś popr. forma: ciążą. [przypis edytorski]
17. mię — skrócona forma zaimka, analogiczna do „cię”; dziś tylko: mnie. [przypis edytorski]
18. skrzydły — dziś popr. forma: skrzydłami. [przypis edytorski]
19. z duchy — dziś popr. forma: z duchami. [przypis edytorski]
20. rozpowicie — dziś popr.: rozwinięcie. [przypis edytorski]
21. pogrążon — skrócona forma imiesłowu przym. r.m.: pogrążony. [przypis edytorski]
22. o nieznanym człowieku i jego opowieści — por. [powieść J.W. Goethego] Wilhelm Meister, t. I, rozdział 17. [przypis redakcyjny]
23. śćmić — dziś: przyćmić. [przypis edytorski]
24. ongi — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski]
25. spinający się — dziś: wspinający się. [przypis edytorski]
26. połyskał — dziś: połyskiwał. [przypis edytorski]
27. niebiosów — dziś popr. forma: niebios. [przypis edytorski]
28. przeźroczy — dziś: przezroczysty a. przeźroczysty. [przypis edytorski]
29. wybrani męże — dziś popr.: wybrani mężowie. [przypis edytorski]
30. drzewiej — dawniej. [przypis edytorski]
31. nietroskliwie — tu: beztrosko. [przypis edytorski]
32. w on wieczór — dziś: w ów wieczór; owego wieczoru. [przypis edytorski]
33. góry harcyńskie — góry Harz; góry harceńskie. [przypis edytorski]
34. równia — dziś: równina. [przypis edytorski]
35. niebiosów — dziś popr. forma D.lm: niebios. [przypis edytorski]
36. śćmić się — dziś: zaćmić się. [przypis edytorski]
37. rość — dziś: rosnąć. [przypis edytorski]
38. połyskać — dziś: połyskiwać. [przypis edytorski]
39. bardziej (...) jak zwykle — dziś popr. bardziej niż zwykle. [przypis edytorski]
40. wydalić się (daw.) — dziś: oddalić się; wyjechać. [przypis edytorski]
41. połyskać — dziś: połyskiwać. [przypis edytorski]
42. przebłyska — dziś raczej: przebłyskuje. [przypis edytorski]
43. Wartburg — zamek warowny w Turyngii. [przypis edytorski]
44. zrosły — dziś: zrośnięty. [przypis edytorski]
45. najwnętrzniejszy — dziś: najbardziej wewnętrzny. [przypis edytorski]
46. czynność energiczna — tu: energiczne działanie. [przypis edytorski]
47. przyjemniej jak w sztukach — dziś popr.: przyjemniej niż. [przypis edytorski]
48. miast (daw.) — tu: zamiast. [przypis edytorski]
49. nie zbraknie ci na najlepszych nauczycielach i doradcach — dziś popr.: nie zbraknie ci najlepszych nauczycieli i doradców. [przypis edytorski]
50. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
51. one (daw.) — owe, te. [przypis edytorski]
52. w on czas (daw.) — w owym czasie; w tamtym czasie; w tamtych czasach. [przypis edytorski]
53. pustać — pustkowie; pustynia. [przypis edytorski]
54. obudzać — dziś raczej: budzić. [przypis edytorski]
55. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
56. lubiony — dziś: ulubiony. [przypis edytorski]
57. żalić się straty — dzisiejsza składnia: żalić się na stratę. [przypis edytorski]
58. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
59. troskać się — dziś: zamartwiać się, martwić się. [przypis edytorski]
60. egzaltować (z łac.) — wywyższać, wynosić. [przypis edytorski]
61. pomieszkanie — dziś: mieszkanie, domostwo. [przypis edytorski]
62. Młodzieniec właśnie był obecny — raczej: (...) właśnie (akurat) był w domu. [przypis edytorski]
63. na całości unosiła się (...) dostojność — całość cechowała dostojność. [przypis edytorski]
64. ćmić się — tu: zaćmiewać się, niknąć w ciemności. [przypis edytorski]
65. połyska — dziś popr. forma: połyskuje. [przypis edytorski]
66. karbunkuł (w oryginale niem. Karfunkel: karbunkuł) — daw. określenie ciemnoczerwonego kamienia szlachetnego, np. rubinu (a. półszlachetnego granatu). [przypis edytorski]
67. na popierze, którym klejnot był owinięty — w oryginale niem.: auf den Zettel zu schreiben, in welchen er den Stein einwickelte, tj. na kartce, w którą zawinął kamień. [przypis edytorski]
68. jaśń — dziś: jasność. [przypis edytorski]
69. poufalsza — w oryginale niem. zutraulich: ufna (por. zutrauen: dowierzać komuś). [przypis edytorski]
70. wnijście (daw.) — dziś: wejście. [przypis edytorski]
71. zabawiać się — tu: rozerwać się (grą na lutni). [przypis edytorski]
72. rozciąć węzeł — sens: rozwiązać skomplikowaną sprawę; znaleźć wyjście z trudnej sytuacji. [przypis edytorski]
73. wymownie i z zapałem — w oryginale niem. mit überschwenglicher Begeisterung: z bezgranicznym zapałem. [przypis edytorski]
74. cierpi z powodu utraconej sławy oraz że żal jej ojca — w oryginale niem.: [Sie] bange wegen des Stolzes und der Bekümmernisse ihres Vaters: cierpi z powodu dumy i niepokoju swojego ojca. [przypis edytorski]
75. do których niełatwo dostać się było można — w oryginale niem. użyto czasownika aufzufinden: znaleźć; które niełatwo można było znaleźć. [przypis edytorski]
76. desperować (daw.) — rozpaczać. [przypis edytorski]
77. zniknienie — dziś: zniknięcie. [przypis edytorski]
78. są mi — dziś: są dla mnie. [przypis edytorski]
79. popadłem w (...) nędzę — w oryginale niem. użyto rzeczownika Elend: [popadłem w] niedolę. [przypis edytorski]
80. orszak — w oryginale niem. Hof: dwór. [przypis edytorski]
81. uczuwać — dziś: czuć a. odczuwać. [przypis edytorski]
82. o wrażeniu głębokim — tu raczej: o głębokim przejęciu (słuchających). [przypis edytorski]
83. starcy pieśniarze — w oryginale niem.: die bejahrten Dichter: sędziwi poeci. [przypis edytorski]
84. smęt — dziś: smutek. [przypis edytorski]
85. pustać — pustkowie; pustynia. [przypis edytorski]
86. jaśń — dziś: jasność. [przypis edytorski]
87. duszny — dziś: duchowy; właściwy duszy, dotyczący duszy. [przypis edytorski]
88. wskrześnij — dziś popr. forma: wskrześ. [przypis edytorski]
89. ramiony — dziś popr. forma: ramionami. [przypis edytorski]
90. życie wszystkim było (...) — tj. dla wszystkich życie było. [przypis edytorski]
91. Atlantyda — wspomniane przez Platona w Timajosie mityczne królestwo o wysoce rozwiniętej cywilizacji, unicestwione przez klęski żywiołowe, trzęsienia ziemi i potopy, które spowodowały zatonięcie Atlantydy. [przypis edytorski]
92. grodyszcza naskalne — warowne zamki (grody) ufundowane na skałach. [przypis edytorski]
93. kobiety i panny — w oryginale niem.: Frauen und Töchter: żony i córki. [przypis edytorski]
94. z rezydencji — w oryginale niem. aus der Residenzstadt: ze stolicy (miasta będącego siedzibą dworu). [przypis edytorski]
95. podobna (...) do (...) słowa nieznajomego — tj. słowa wypowiedzianego przez nieznajomego. [przypis edytorski]
96. niezmącona krynica dobra — w oryginale niem. einen unversieglichen immer gegenwärtigen Schatz, tj. raczej: niewyczerpany, zawsze pozostający w pamięci skarb. [przypis edytorski]
97. zamyśla się (...) o nieznajomym — dziś popr.: zamyślać się nad kim a. czym. [przypis edytorski]
98. otoczony (...) orszakiem — w oryginale niem. użyty został rzeczownik Genossen, tj.: towarzyszami. [przypis edytorski]
99. przypijać — dziś: przepijać. [przypis edytorski]
100. Saraceni — nazwa używana przez staroż. Greków i Rzymian w odniesieniu do koczowniczych plemion zamieszkujących Arabię; następnie, w średniowieczu, określenie Arabów i muzułmanów w ogóle (szczególnie stawiających odpór wyprawom krzyżowym). [przypis edytorski]
101. ustawny (daw.) — ustawiczny; nieustanny. [przypis edytorski]
102. dobyć (...) zamczyska — zdobyć zamczysko. [przypis edytorski]
103. rycerz półksiężyca — rycerz muzułmański. [przypis edytorski]
104. użyczyć — w oryginale niem. użyto czasownika: vergönnen; tu raczej w znaczeniu: pozwolić. [przypis edytorski]
105. zwycięzce — dziś: zwycięzcy. [przypis edytorski]
106. władnąć — dziś popr.: władać. [przypis edytorski]
107. grób Chrystusów (daw.) — grób Chrystusowy. [przypis edytorski]
108. kędyś (daw., gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
109. ucznie me — dziś: uczniowie moi. [przypis edytorski]
110. święte mnichy — dziś popr. forma: święci mnisi. [przypis edytorski]
111. nucą (...) pieśnie — dziś: nucą pieśni. [przypis edytorski]
112. wskrzesnąć — zmartwychwstać; tu forma 3.os.lp: wskrześnie, tj. powstanie z martwych. [przypis edytorski]
113. starce — dziś: starcy. [przypis edytorski]
114. chram — świątynia. [przypis edytorski]
115. saraceńskiej (...) ukrócą dumy — dziś popr.: saraceńską ukrócą dumę. [przypis edytorski]
116. muzułmana — dziś popr. forma: muzułmanina. [przypis edytorski]
117. żona rycerza — w oryginale niem. Frau des Schlosses: pani na zamku, pani zamku. [przypis edytorski]
118. wyjście na świat — tu: wyjście na dwór; wyjście na zewnątrz. [przypis edytorski]
119. nie wiedział nawet — w oryginale niem.: so wenig er (...) wußte: tak niewiele wiedział; niezbyt dobrze wiedział, nie za bardzo wiedział. [przypis edytorski]
120. jak wygląda to muzyczne narzędzie — w oryginale niem.: wie sie eigentlich gebaut sei: jak właściwie jest zbudowana [lutnia]. [przypis edytorski]
121. w złym niemieckim języku — w oryginale niem. in gebrochner deutscher Aussprache, tj. raczej: łamaną niemczyzną. [przypis edytorski]
122. odzobaczyć — zobaczyć ponownie. [przypis edytorski]
123. na zboczy — dziś popr. r.m.: na zboczu. [przypis edytorski]
124. równia — dziś: równina. [przypis edytorski]
125. jakobyście podobnym był — raczej: jakbyście podobni byli [panie]. [przypis edytorski]
126. przedwiecza — czasy przedwieczne; użyte w tłumaczeniu wyrażenie „przedwiecza dawne” jest tautologią. [przypis edytorski]
127. składać większość — tworzyć większość. [przypis edytorski]
128. zależeć na czym — dziś w tym znaczeniu: zależeć od czego. [przypis edytorski]
129. zwątpiały (daw.) — osłabiony a. pełen zwątpienia. [przypis edytorski]
130. wnętrznie — dziś: wewnętrznie. [przypis edytorski]
131. gospodni bywalcy — dziś: bywalcy gospody. [przypis edytorski]
132. tajnia — dziś: tajemnica. [przypis edytorski]
133. wirch — dziś: wierch. [przypis edytorski]
134. spinać się (...) po skałach — dziś: wspinać się. [przypis edytorski]
135. Glück auf (niem.) — powodzenia, niech się darzy (zwrot zwyczajowy, niekiedy jako polski odpowiednik podaje się „szczęść Boże!”). [przypis edytorski]
136. wieczór zeszli się — dziś: wieczorem zeszli się. [przypis edytorski]
137. pogadanki — w oryginale niem. Erzählungen, tj. raczej: opowieści. [przypis edytorski]
138. tlejące — dziś: tlące się. [przypis edytorski]
139. błędnik — dziś: labirynt. [przypis edytorski]
140. zdolny — w oryginale niem. tüchtig, tj. raczej: dobry, dzielny. [przypis edytorski]
141. wpryśnięte — tu raczej: wstrzyknięte. [przypis edytorski]
142. monety ozdobione popiersiami — w oryginale niem. użyty został rzeczownik Bildnis: wizerunek, portret. [przypis edytorski]
143. hajer (śląski) — górnik. [przypis edytorski]
144. czymś więcej jak zwyczajnym górnikiem — dziś popr.: kimś więcej niż zwyczajnym górnikiem. [przypis edytorski]
145. wszystko w pierwszej linii zawdzięczam memu staremu mistrzowi — w orygonale niem.: Nächst ihm [Vater im Himmel] habe ich alles meinem alten Meister zu verdanken, tj. dosł.: „oprócz niego [Boga] wszystko zawdzięczam memu staremu mistrzowi”. [przypis edytorski]
146. ponęta — w oryginale niem. Reiz, tj. tu raczej: urok. [przypis edytorski]
147. wspomina (...) o współtowarzyszach i rodzinie — dziś popr.: wspominać współtowarzyszy i rodzinę (bezpośrednio z B.). [przypis edytorski]
148. uporna gorliwość — w oryginale niem. hartnäckigen Fleiß: wytrwała (uparta) pracowitość. [przypis edytorski]
149. on — dziś: ów, ten. [przypis edytorski]
150. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
151. czasu mej młodości — dziś: w czasach mej młodości. [przypis edytorski]
152. zespolon (daw.) — skrócona forma r.m.; dziś tylko: zespolony. [przypis edytorski]
153. by — tu w znaczeniu: jakby, niby. [przypis edytorski]
154. jaśń — dziś: jasność. [przypis edytorski]
155. opoka (daw.) — skała. [przypis edytorski]
156. chram — świątynia. [przypis edytorski]
157. nie chciwy — nie [jest] chciwy; (zdanie eliptyczne). [przypis edytorski]
158. stawa — dziś popr. forma 3.os.lp: staje. [przypis edytorski]
159. wstąg — wstęga. [przypis edytorski]
160. obojej płci (daw.) — dziś: obojga płci. [przypis edytorski]
161. zawarty (daw.) — tu: zamknięty. [przypis edytorski]
162. z duchy — dziś forma N.lm: z duchami. [przypis edytorski]
163. zdolny — w oryginale niem.: tüchtig, tj. raczej: sumienny, porządny, solidny. [przypis edytorski]
164. naskręcano wiór smolnych — dziś popr. forma: naskręcano wiórów (...). [przypis edytorski]
165. sen słońca — w oryginale niem. ein Traum der Sonne: sen a. marzenie słońca. [przypis edytorski]
166. zaśniony — dziś raczej: uśpiony. [przypis edytorski]
167. prześwietlała — w oryginale niem. spiegelte sich: odbijała się (w duszy). [przypis edytorski]
168. był mu zakryty — dziś: był dla niego zakryty. [przypis edytorski]
169. czym mu jest — dziś: czym jest dla niego. [przypis edytorski]
170. bajczany — dziś: bajkowy. [przypis edytorski]
171. z duchy brata — dziś popr. forma N.lm: z duchami (...). [przypis edytorski]
172. książka, w której (...) czytał — dziś: (...) którą czytał. [przypis edytorski]
173. milsze (...) jak — dziś: milsze niż. [przypis edytorski]
174. wichr — skrócone od: wicher. [przypis edytorski]
175. za skarbami i świętościami poszukiwać — dziś: poszukiwać skarbów i świętości. [przypis edytorski]
176. na traf — tu: przypadkowo. [przypis edytorski]
177. stało mi się — dziś: stało się dla mnie. [przypis edytorski]
178. artystyczniejszy — dziś popr.: bardziej artystyczny. [przypis edytorski]
179. Karpatów — dziś popr.: Karpat. [przypis edytorski]
180. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
181. Murzynami — w oryginale niem. Mohren. [przypis edytorski]
182. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
183. stąpić — uczynić krok. [przypis edytorski]
184. złotymi stopy — dziś: złotymi stopami. [przypis edytorski]
185. wyróżniał się od innych — dziś: wyróżniał się wśród innych. [przypis edytorski]
186. drogi dziadziu — w oryginale niem. bez zdrobnienia: Großvater. [przypis edytorski]
187. rozśmielić — ośmielić. [przypis edytorski]
188. czymś więcej jak — dziś popr.: czymś więcej niż. [przypis edytorski]
189. użycie — w oryginale niem. Lebensgenuß, tj. raczej: radość życia. [przypis edytorski]
190. nosim — forma skrócona od przym. lm, dziś tylko: nosimy. [przypis edytorski]
191. inak — forma skrócona, dziś: inaczej. [przypis edytorski]
192. skąpan — forma skrócona, dziś: skąpany. [przypis edytorski]
193. smug — dziś r.ż., popr. forma B.: smugę. [przypis edytorski]
194. rażon rąk ich ciosy — dziś: rażony rąk ich ciosami. [przypis edytorski]
195. rzeką (daw.) — dziś popr. forma: rzekną; powiedzą. [przypis edytorski]
196. odzian — forma skrócona, dziś: odziany. [przypis edytorski]
197. złotymi iskry — dziś: złotymi iskrami. [przypis edytorski]
198. kruża (daw.) — dzban. [przypis edytorski]
199. gdy im przyjdzie gust — gdy im przyjdzie ochota. [przypis edytorski]
200. drażnić — w oryginale niem. necken, tj. tu raczej: przekomarzać się. [przypis edytorski]
201. uzyskać sympatię — dziś lepiej: zyskać sympatię. [przypis edytorski]
202. admonicja — upomnienie, przygana. [przypis edytorski]
203. odwilżyć — dziś: zwilżyć. [przypis edytorski]
204. jak się to bierze — jak się to traktuje. [przypis edytorski]
205. co innego jest natura — dziś popr.: czym innym jest natura. [przypis edytorski]
206. potyka jedno na drugim — dziś raczej: potyka jedno o drugie. [przypis edytorski]
207. bezpożyteczny — dziś: bezużyteczny. [przypis edytorski]
208. zszeregowanie — dzisiaj: uszeregowanie. [przypis edytorski]
209. do czego miałem ochotę — dziś popr.: mieć ochotę na co. [przypis edytorski]
210. trwalszą (...) jak — dziś popr.: niż. [przypis edytorski]
211. wyżej jak — dziś: wyżej niż. [przypis edytorski]
212. przebłyskać — dziś: przebłyskiwać. [przypis edytorski]
213. Czy chcesz mnie kochać? — w oryginale niem.: „Kannst du mich denn lieben?”, tj. „Czy zatem możesz (potrafisz) mnie kochać?”. [przypis edytorski]
214. przeminiony — dziś: miniony. [przypis edytorski]
215. świątnica — świątynia. [przypis edytorski]
216. wieczór przybyło (...) — dziś popr.: wieczorem (...). [przypis edytorski]
217. stary bohater — Żelazo. [przypis redakcyjny]
218. słupy [pałacu] — tu raczej: kolumny. [przypis edytorski]
219. niebieskomleczny (niem. milchblauen) — dziś: mlecznoniebieski. [przypis edytorski]
220. ze skargą w głosie — w oryginale niem.: mit klagender Stimme, tj. raczej: z żalem głosie. [przypis edytorski]
221. sztucznie (daw.) — artystycznie, kunsztownie; zgodnie z zasadami jakiejś sztuki (rzemiosła). [przypis edytorski]
222. szczękła — dziś popr.: szczęknęła. [przypis edytorski]
223. Freja — Tęsknota. [przypis redakcyjny]
224. wewnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
225. pod ten czas — dziś popr.: w tym czasie; wówczas, tymczasem. [przypis edytorski]
226. Ginnistan — Wyobraźnia. [przypis redakcyjny]
227. Pisarz — Skostniały rozum. [przypis redakcyjny]
228. wykrzywiał się brzydko mamce — w oryginale niem.: schnitt der Amme finstere Gesichter, tj. rzucał mamce posępne (ponure) spojrzenia. [przypis edytorski]
229. ojciec dzieci — Talent. [przypis redakcyjny]
230. czara z czystą wodą — Prawda. [przypis redakcyjny]
231. matka chłopca — Serce. [przypis redakcyjny]
232. tak piękna, jak samo piękno — w oryginale niem.: wie die Anmuth und Lieblichkeit selbst aussah, tj. wyglądała jak sam wdzięk (urok) i słodycz. [przypis edytorski]
233. bezpożyteczny — dziś: bezużyteczny. [przypis edytorski]
234. róść — dziś: rosnąć. [przypis edytorski]
235. popieścił także Ginnistan — niem. er herzte Ginnistan, tj. przytulił Ginnistan. [przypis edytorski]
236. w cichej rozmowie — w oryginale niem.: in stiller Umarmung, tj. w nieruchomym (cichym, spokojnym) uścisku. [przypis edytorski]
237. a Bajka wzięła pióro (...) — przed tym zdaniem opuszczone: Sophie stieg die Treppe hinauf, tj. Zofia weszła na schody. [przypis edytorski]
238. Pisarz powrócił (...) — przed tym zdaniem opuszczone: Nach geraumer Zeit kam Sophie zurück, tj. po dłuższym czasie Zofia wróciła. [przypis edytorski]
239. Wzięła ją ona na ręce — niem.: die sie an die Brust nahm, tj. raczej: przygarnęła ją do piersi. [przypis edytorski]
240. Zapytał Zofii o radę — dziś popr.: zapytał Zofię o radę. [przypis edytorski]
241. począł głośno mówić — w oryginale niem.: war vorlaut, tj. był przemądrzały. [przypis edytorski]
242. chustkę do nosa — w oryginale niem.: Taschenbuch, tj. notatnik, książeczkę. [przypis edytorski]
243. ojciec Ginnistan — Księżyc. [przypis redakcyjny]
244. grodyszcze — gród, zamek (w oryginale niem. Burg: miasto, gród). [przypis edytorski]
245. kończyste wieżyce — spiczaste wieże (w oryginale niem. spitzen Thürme). [przypis edytorski]
246. spuścisty — spadzisty, stromy. [przypis edytorski]
247. Ze wszech stron (...) — opuszczono wcześniejsze zdanie; w oryginale niem.: Die Burg stand still, denn sie war auf das Gebirge jenseits des Meers gekommen. [przypis edytorski]
248. w (...) przecudnej pełni różnomiennych natur — w oryginale niem.: in der ganzen Herrlichkeit ihrer Naturen, tj. w całej wspaniałości ich natur (właściwych im charakterów). [przypis edytorski]
249. pochody — korowody (w oryginale niem.: Aufzüge). [przypis edytorski]
250. w jałowcach — w oryginale niem. Gebäude, tj. w budynkach. [przypis edytorski]
251. równia — dziś: równina. [przypis edytorski]
252. miast (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
253. objął (...) w ramiona — dziś popr.: wziął w ramiona a. objął ramionami. [przypis edytorski]
254. na chlebie i wodzie — dziś popr. o chlebie i wodzie. [przypis edytorski]
255. jaśń — dziś: jasność. [przypis edytorski]
256. stare siostry — Parki. [przypis redakcyjny]
257. kupa starych urywków — lepiej: sterta resztek (starych kawałków) nici. [przypis edytorski]
258. stare urywki — nici życia. [przypis redakcyjny]
259. zwiją się — dziś: zwiną się. [przypis edytorski]
260. osnowa — nić, nici (w oryginale niem. Faden). [przypis edytorski]
261. przęślica — kądziel (w oryginale niem. Wocken). [przypis edytorski]
262. przędząc — dziś popr. forma: przędąc. [przypis edytorski]
263. bicia będzie dosyć — nie powinno zabraknąć chłosty (w oryginale niem.: es an Züchtigungen nicht fehlen soll). [przypis edytorski]
264. wydrzej — dziś popr. forma: wydrzyj. [przypis edytorski]
265. wspomnij na (daw.) — pamiętaj o. [przypis edytorski]
266. [szukały] wrzecion — w oryginale niem. Wocken: kądzieli. [przypis edytorski]
267. pastwa — tu: żer, pokarm. [przypis edytorski]
268. Połaskotał się po gardle, by wywołać śmiech — w oryginale niem.: Er kitzelte sich, um zu lachen: korciło go, żeby się roześmiać. [przypis edytorski]
269. lutnię — w oryginale niem. Leyer [dziś: Leier]: lirę; lutnia: niem. Laute występuje wcześniej w tekście. [przypis edytorski]
270. Eridan — niem. Eridanus; dziś: Erydan, gwiazdozbiór, którego kształt dla starożytnych astronomów wyobrażał rzekę. [przypis edytorski]
271. narzędzie muzyczne — instrument. [przypis edytorski]
272. niebo polarne — niem. Eismeer: Ocean Lodowaty. [przypis edytorski]
273. (...) by go wyleczyć z przywar dziwnych — po tym zdaniu opuszczone: Ich mußte ihn anbeten, so tief er auch alle meine Empfindungen kränkte. [przypis edytorski]
274. zaśniony — dziś: śpiący. [przypis edytorski]
275. wtem spostrzegli — w oryginale niem. waren aber gewaltig erschrocken, tj.: wtem przerażeni spostrzegli. [przypis edytorski]
276. ponieśli [rany] — dziś popr.: odnieść rany. [przypis edytorski]
277. umotać się [w pajęczynę] — dziś: zamotać (zaplątać) się. [przypis edytorski]
278. rozwścieklony — dziś raczej: rozwścieczony. [przypis edytorski]
279. co wlazło — dziś raczej: ile wlazło; ile wlezie (ile się da). [przypis edytorski]
280. Perseusz (mit. gr.) — syn Zeusa i Danae, założyciel Myken, po śmierci przeniesiony na niebo jako gwiazdozbiór; obciął głowę Meduzie. [przypis edytorski]
281. Hesperydy (mit. gr.) — trzy siostry, nimfy, strażniczki jabłoni o złotych jabłkach. [przypis edytorski]
282. szlachetniej jak — dziś popr.: szlachetniej niż. [przypis edytorski]
283. (...) która jest w tobie nieśmiertelna — następne zdanie opuszczone; w oryginale niem.: Der Phönix gehört dir, tj. Feniks cię usłyszał. [przypis edytorski]
284. zbudź twego męża — w oryginale niem. wecke den Bräutigam auf: obudź narzeczonego (pana młodego). [przypis edytorski]
285. iść na poszukiwanie i rozbudzenie Frei — lepiej: iść na poszukiwanie Frei i obudzić ją. [przypis edytorski]
286. oddał — raczej: przekazał. [przypis edytorski]
287. obecność — w oryginale niem. Begrüßung, tj. pozdrowienie, powitanie. [przypis edytorski]
288. poznać (daw.) — dziś: dowiedzieć się. [przypis edytorski]
289. nie dostawać czego komu (daw.) — dziś: brakować. [przypis edytorski]
290. [przybytek] świętych — w oryginale niem. Selige: błogosławiony. [przypis edytorski]
291. żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski]
292. [Ziemia zadrżała] w podstawach — dziś popr. ziemia zadrżała posadach. [przypis edytorski]
293. wbijały się [tumany kurzu] — dziś: wzbijały się tumany kurzu. [przypis edytorski]
294. Wszystkie opadły w dół — chodzi o wspomniane ciężary. [przypis edytorski]
295. zwolniał — dziś: zwolnił. [przypis edytorski]
296. na szuwar — dziś raczej: na szuwary. [przypis edytorski]
297. naramiennik — w oryginale niem. Armband; tu może: bransoleta. [przypis edytorski]
298. zamianować kogoś przedstawicielem — dziś: mianować kogoś przedstawicielem. [przypis edytorski]
299. oszczędzono ich ogrodów — dziś popr. forma: oszczędzono ich ogrody. [przypis edytorski]
300. spierał się [baldachim] — dziś popr.: wspierał się. [przypis edytorski]
301. żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski]
302. przędząc — dziś popr. forma: przędąc. [przypis edytorski]
303. ścichniony — dziś popr.: ściszony. [przypis edytorski]
304. niewybłysły — forma imiesłowowa utworzona od czas. wybłysnąć. [przypis edytorski]
305. wonieć — pachnieć; por. rzecz. woń. [przypis edytorski]
306. kołysan — forma skrócona od: kołysany. [przypis edytorski]
307. zakreślon — skrócona forma od: zakreślony. [przypis edytorski]
308. ciemnia — dziś: ciemność. [przypis edytorski]
309. oddawa (daw.) — dziś: oddaje. [przypis edytorski]
310. widny (daw.) — dziś: widoczny. [przypis edytorski]
311. zwity (daw.) — dziś: zwinięty. [przypis edytorski]
312. stawa (daw.) — dziś: staje. [przypis edytorski]
313. siędzie (daw.) — dziś: siądzie. [przypis edytorski]
314. zwikła — dziś popr.: zawikła. [przypis edytorski]
315. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
316. sklepisko — dziś raczej: sklepienie. [przypis edytorski]
317. sośnie — dziś popr.: sosny a. sośniny. [przypis edytorski]
318. ubocz — dziś: zbocze a. ubocze. [przypis edytorski]
319. bezsłowy — dziś popr. bezsłowny a. milczący. [przypis edytorski]
320. trysły — dziś: trysnęły. [przypis edytorski]
321. wiszar — urwisko (w oryginale niem.: Gehänge). [przypis edytorski]
322. bezdeń — przepaść, otchłań. [przypis edytorski]
323. dziedzina — tu: kraina. [przypis edytorski]
324. sztucznie (daw.) — tu: artystycznie; zgodnie z zasadami sztuki (kunsztu, rzemiosła). [przypis edytorski]
325. wylane wzajem dla siebie — chodzi o wylewność uczucia. [przypis edytorski]
326. kochanka (daw.) — ukochana. [przypis edytorski]
327. w świętym świętych serca — nawiązanie do nazwy najświętszego miejsca w Świątyni Jerozolimskiej: Kodesz ha-Kodaszim, czyli dosł. „Święte Świętych” (w domyśle: miejsce); było to małe pomieszczenie na planie kwadratu o boku 4,5 metra, w którym początkowo znajdowały się Tablice Mojżeszowe oraz inne święte sprzęty, zaś po zburzeniu pierwszej Świątyni było miejscem, w którym kapłan raz do roku, w święto Jom Kipur, wymawiał imię Boga. [przypis edytorski]
328. barwisty — dziś: barwny. [przypis edytorski]
329. odzobaczyć — obejrzeć. [przypis edytorski]
330. której modlą się — dziś: do której modlą się. [przypis edytorski]
331. smutnim byli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: byliśmy smutni. [przypis edytorski]
332. zarzeknąć — zakląć; rzucić zaklęcie. [przypis edytorski]
333. Zdała mu się znajoma — w oryginale niem.: Er schloß sie zärtlich in seinen Arm. Ihr ganzes Wesen und Thun war ihm befreundet. [przypis edytorski]
334. skrysztalony — dziś raczej: skrystalizowany. [przypis edytorski]
335. śreżoga — zjawisko optyczne, jakie dają promienie światła przeświecające przez mgłę, dym, zapylone a. mocno rozgrzane powietrze, co sprawia wrażenie wibracji, migotania obrazu. [przypis edytorski]
336. pręcie — dziś forma lm: pręty; witki, pędy. [przypis edytorski]
337. zjawy — tu: postacie. [przypis edytorski]
338. niezabudź (daw.) — niezabudka, niezapominajka. [przypis edytorski]
339. okolica — tu: otoczenie (w oryginale niem. Gesichtskreis: horyzont, widnokrąg, pole a. zakres widzenia). [przypis edytorski]
340. selam (tur.) — witaj (formuła powitania). [przypis edytorski]
341. przedświatowy — poprzedzający świat. [przypis edytorski]
342. bezruchy (neol.) — nieruchomy; pozostający bez ruchu. [przypis edytorski]
343. wództwo — dowodzenie; przywództwo. [przypis edytorski]
344. tum (daw.) — kościół, świątynia. [przypis edytorski]
345. tobie wszystko stanie się jasne — dziś: dla ciebie wszystko stanie się jasne. [przypis edytorski]
346. polica (daw., gw.) — półka. [przypis edytorski]
347. Na tym urywa się druga część dzieła (...) — od tego miejsca mówi Ludwik Tieck. [przypis redakcyjny]
348. ziszczenie — w oryginale niem. Die Erfüllung: spełnienie. [przypis edytorski]
349. tęsknota — w oryginale niem.: Erwartung: oczekiwanie. [przypis edytorski]
350. co dowiedziałem się — dziś popr.: czego dowiedziałem się. [przypis edytorski]
351. syderyczny — odnoszący się do gwiazd, gwiezdny. [przypis edytorski]
352. włoście — dziś popr.: włości. [przypis edytorski]
353. bohatery — dziś: bohaterzy a. bohaterowie. [przypis edytorski]
354. mistrze — dziś: mistrzowie. [przypis edytorski]
355. ludnić — dziś: zaludniać. [przypis edytorski]
356. letejski — nawiązanie do mit. gr.; woda letejska: woda z rzeki Lete, której wypicie przynosiło zmarłym zapomnienie przeszłości. [przypis edytorski]
357. ogarniony — dziś: ogarnięty. [przypis edytorski]
358. srebrne rosą — srebrne od rosy (niwy). [przypis edytorski]
359. błoń a. błonie (daw.) — łąka, pastwisko; rozległa przestrzeń porosła trawą. [przypis edytorski]
360. rozpłynienie — dziś popr.: rozpłynięcie. [przypis edytorski]
361. czerpiem — forma skrócona od: czerpiemy. [przypis edytorski]
362. cieśń — ciasna przestrzeń; ciasnota. [przypis edytorski]
363. pijem — forma skrócona od: pijemy. [przypis edytorski]
364. żyjem — skrócona forma od: żyjemy. [przypis edytorski]
365. grót — dziś forma D.lm: grot. [przypis edytorski]
366. czujem — forma skrócona od: czujemy. [przypis edytorski]
367. zwalczym — forma skrócona od: zwalczymy. [przypis edytorski]
368. lice a. lica (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
369. weźmij — dziś popr. forma: weź. [przypis edytorski]
370. dawnom nie przeżył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: dawno nie przeżyłem. [przypis edytorski]
371. uśmiechniona — dziś: uśmiechnięta. [przypis edytorski]
372. wiek bohaterski — w oryginale niem. die Heldenzeit und das Alterthum: czas herosów i starożytność. [przypis edytorski]
373. Jeruzalem — dziś: Jerozolima. [przypis edytorski]
374. (...) wzmianki z indyjskiej i północnej mitologii — opuszczono następujący po tym zdaniu fragment; w oryginale niem.: Die Kreuzzüge. Das Seeleben; tj. wyprawy krzyżowe, życie na morzu. [przypis edytorski]
375. De tribus impostoribus — książka z XVI wieku ogłaszająca Mojżesza, Jezusa i Mahometa za oszustów; wedle Grzegorza IX miał ją napisać Fryderyk II. [przypis redakcyjny]
376. szał — w oryginale niem. Trunkenheit: upojenie, pijaństwo. [przypis edytorski]
377. znachodzić — dziś: znajdować, natrafiać na coś. [przypis edytorski]
378. inne jak u nas — dziś popr.: inne niż u nas. [przypis edytorski]
379. zaśniony — tu: śpiący. [przypis edytorski]
380. święcić — dziś: świętować. [przypis edytorski]
381. tajń — tajemnica; miejsce tajemne. [przypis edytorski]
382. owładła — dziś popr.: owładnęła. [przypis edytorski]
383. pełń — skrócona forma od: pełnię. [przypis edytorski]
384. wrogi — dziś forma M.lm: wrogowie. [przypis edytorski]
385. jaśń — jasność. [przypis edytorski]
386. biegą (daw.) — dziś popr. forma: biegną. [przypis edytorski]
387. Rafael, właśc. Raffaello Santi a. Raffaello Sanzio (1483–1520) — wł. malarz i architekt, najmłodszy z trójki genialnych artystów wł. renesansu, obok Michała Anioła i Leonarda da Vinci. [przypis edytorski]
388. Corregio, właśc. Antonio Allegri da Correggio (1489–1534) — czołowy malarz szkoły parmeńskiej włoskiego renesansu. [przypis edytorski]