SCENA VII
Z lewej strony występują Sabinki, niosąc mary, na których spoczywa Ankus, białą draperią okryty. Na czele orszaku Tullia. Mary stawiają u stopni ołtarza; jednocześnie umilka śpiew. Wszyscy mężczyźni cofają się. Romulus, Hersylia, Talassjusz i Rzymianie na prawo, ku domowi, naprzeciwko Sabinów. Tacjusz, sam, zupełnie na przodzie sceny, na lewo. Pinarius z Chłopcem za ołtarzem.
TACJUSZ
Ziemio i niebiosy!
Toż to jest... moja córka? Jakżeż cała
Wiosna jej lica zwiędła i zwątlała
Śród jednej burzy! A ci głupcy przecie
O pojednaniu mówią. Biedne dziecię!
Chce podbiec ku niej. Ona podnosi rękę, powstrzymując.
Jak to! Czyż ty już nie poznajesz mnie?
Cóż tak na ojca patrzysz nieprzytomnie?
Otwórz ramiona, aby serce twe,
Bijąc przy moim, powiedziało do mnie:
Tak; to ja, ojcze, ostatnie z twych dzieci,
Taż sama Tullia, choć mnie boleść szpeci.
Kto tam spoczywa? Na czyim pogrzebie
Płaczem zawodzi moja Tullia dumna
W tym gnieździe zbrodni?... Ach! to ten, co ciebie
Z rąk moich porwał! O! przeklęta trumna!
Odstąp mi od niej, pójdź w moje ramiona!
TULLIA
Ojcze! przy mężu winna zostać żona.
Rzuć broń! Śmierć ludzi do pokoju wzywa.
Rzuć tę broń!
TACJUSZ
spuszczając miecz na ziemię
Kto cię pomścił, nieszczęśliwa,
Na tym człowieku?
TULLIA
Ja sama.
TACJUSZ
O! dziecię;
Jedyna moja pociecho na świecie,
Ty, moja dumo!
TULLIA
Duma się przeszywa
Sama swym żądłem. Pozwól mi się samej
Usprawiedliwić, nim się pożegnamy.
Śród męskiej walki jam dotąd milczała,
Bom była dzieckiem. Dziś jestem dojrzała
Do śmierci bólem jednej tylko nocy;
Więc wytłumaczyć czuję dosyć mocy
Królom i ludom to, co za mą sprawą
Na piersiach Anka napisane krwawo.
TACJUSZ
Nie mów o śmierci, wychodź z tego Rzymu,
Spojrzyj na siwą mą głowę znękaną
I żyj.
TULLIA
Ten zmarły wziął mi życie. Ty mu
Go nie odbierzesz; bo tobie nie dano
Takich sił, jakie ta miłość ma w sobie,
Z zaświatowego co wabi ukrycia.
Cóż ty mi możesz dać godnego życia,
Gdy ten, którego ukochałam, w grobie?
Ręka, co ścięła śliczny cedr na górze,
W ogrodach świata możeż zrywać róże,
By wić girlandy? Usta, co tak błogo
Całują trupa, czyż poić się mogą
Winem rozkoszy ze światowej czary?
TACJUSZ
Nieszczęsne dziecię! Odepchnij te mary;
Uczuj się, swoim upadłszy na łono,
Nowokochaną, nowoożywioną!
TULLIA
Kochasz mnie, ojcze?
TACJUSZ
Możeszli141, pieszczoto,
Ojca i swoich zapytywać o to?
TULLIA
Więc się do twojej odwołam miłości
Raz jeszcze. W urnie, która jego kości
Złączy z moimi, niech się pokój ziści.
Zamknij w niej popiół swojej nienawiści;
A gdy pochodnia pogrzebowa zgaśnie,
Niech się z nią razem krwawe skończą waśnie.
TACJUSZ
Jak możesz tego wymagać ode mnie,
Gdy serce coraz w nowym bólu pęka
Na widok tego, co nieszczęścia ręka
Zrobiła z tobą. Daremnie, daremnie!
Nie miej nadziei.
TULLIA
Ojcze mój łaskawy,
Nie chciej utrudniać tej ostatniej sprawy,
Jaką mi życie za powinność wkłada.
Patrzaj, tu stoi Sabinek gromada,
Które przyniosły przed obliczność twoją
Zwłoki mojego małżonka; tam stoją
Ich znów mężowie; ziemi tej granice
Już im ojczyzną. Jako niewolnice
Tylko, jak obce, oderwane siłą
Od tego, co im tu najdroższe było,
Możesz na powrót zawieźć je do Kurów;
Duch ich wciąż będzie tęsknić do tych murów
I nad grobami mężów się unosić.
Nie, wierz mi, ojcze, złego było dosyć;
Wiemy to wszyscy. Ale dwie ofiary
Uśmierzą niebian sprawiedliwy gniew.
Krew bohatera i dziewicy krew
W święto pokoju niech z pokutnej czary
Na cześć ich spłynie.
Wzywam was, mocarze
Kurów i Rzymu, stańcie w zgodnej parze!
Podajcie sobie ręce i będziecie
Razem nieść ciężar, co was obu gniecie.
Co tobie w Anku umarło, Romulu,
Ja, com zabiła, wiem po własnym bólu.
A tobie, ojcze, córka przez to ginie,
Że ukochała ciebie tak serdecznie,
Iż, by z twą klątwą nie postąpić sprzecznie,
Zrzekła się szczęścia. Przebacz tej dziewczynie
I zdejm z nas klątwę, bym w cieniów krainie
Spotkawszy Anka, mogła żyć z nim razem.
TACJUSZ
Czemuż nie padłem pod wrogów żelazem!
Gdy mnie krew własna okrywa żałobą,
Krew własna zdradza!
ROMULUS
występując
Ja klękam przed tobą
W proch, nie przed królem, lecz przed ojcem padam,
Całą dostojność tego grodu składam.
Ja jużem myślał nie przeżyć tej chwili,
Aż ona błogo nade mną jaśnieje
I drogą czyni mi życia nadzieję.
Jakeśmy niegdyś w Kurach cię prosili,
Tak prosim znowu, ja i naród mój,
O rękę waszych córek.
TALASSJUSZ
do Tullii
Biedne dziecię!
ROMULUS
A że nam wzgarda nie należy przecie,
Dowodem dla was całonocny bój.
Czekam!
Tacjusz milczy.
HERSYLIA
Milczenie twe, ojcze, uśmierca.
Wszak widzisz w prochu dumnego człowieka,
I czemuż jeszcze twoja duma zwleka?
TULLIA
Podnieś go, ojcze; podnieś wszystkie serca!
TACJUSZ
Cóż to? Mych siwych wojowników mur
Ociera oczy? Sabińscy ojcowie,
Nie odrzucacież od siebie swych cór?
NAJSTARSZY Z SABINÓW
po porozumieniu z innymi
Milczym, bo twoja klątwa na ich głowie:
Zdejm — błogosławim.
TACJUSZ
Wstań człowieku, który
Zdołałeś odjąć mi serce mej córy,
A słowo klątwy, którem rzekł, niebianie!
Zatopcie w morza najgłębsze otchłanie
I przyciśnijcie je ciężarem skały,
By go demony odtąd nie dostały.
Błogosławieństwo spuśćcie na ten gród,
Niech się dwa ludy w jeden złączą lud,
Z dwóch królów jeden niech powstanie król!
A teraz, dzieci, zrzućcie z serca ból;
Tu na me piersi! Żyj mi, Tullio miła,
I ciesz się zgodą, którąś ty sprawiła.
TULLIA
Dzięki ci, ojcze; ale już nie wstanie,
Kto umarł. Słyszę stąd Anka wołanie:
Głos jego smutny, co do mnie dolata,
Zagłusza echa wesołego świata,
Zagłusza, ojcze, otuchy twej słowa.
HERSYLIA
Zostań nam, Tullio; zostań nam!
TULLIA
Bądź zdrowa!
Kochasz!... wiesz, czemu odchodzę w tę drogę.
Bądź z nim szczęśliwą!
HERSYLIA
Bez ciebie czyż mogę?
TULLIA
I Ankus odszedł od brata. Ja ciebie
Jemu zostawiam po Anka pogrzebie.
Żegnam cię, ojcze! Żegnam was, narody
Bratnie! O, miłaż śmierć w jutrzence zgody!
Nie płaczcie po mnie! Choć droga daleka,
Ale mnie na niej przyjaciel mój czeka.
Powiem mu wszystko.
HERSYLIA
Zabierasz mi duszę!
TACJUSZ
Dziecię! nie możesz... nie powinnaś!...
TULLIA
Muszę!
PINARIUS
występując przed ołtarzem, z rękami w górę podniesionymi
Przyjmcie ofiarę, bóstwa przejednane!
Gniew swój wszelako wstrzymajcie nade mną,
Choć droga losu była dla mnie ciemną.
Jedna tu miłość utworzyła zmianę;
Zagadkę waszej rozwiązując woli,
Starła przekleństwa ojcowskiego ślady,
Zaprowadziła jedność w miejsce zwady,
Błogosławieństwo na miejsce niedoli.
Przedmowa do wydania źródłowego z 1879 r.
Paweł142 Heyse, żyjący dotąd143 znakomity nowelista niemiecki, urodził się w Berlinie roku 1830; synem był zasłużonego językoznawcy R.M.L. Heysego144; pod przewodnictwem Boeckha145 i Lachmanna146 odbył porządne studia filologiczne; podróżując kilkakrotnie po Włoszech i pilnie zajmując się językiem i literaturą narodów romańskich, wybornie się przygotował do swej poetycznej147 działalności. W roku 1854 udał się do Monachium, gdzie należąc do kółka poetyckiego, otaczającego króla Maksymiliana148, otrzymał pensję od rządu bawarskiego. Ale gdy przyjaciel jego Emanuel Geibel149, niepospolity liryk, wskutek sympatyj swoich dla dążności króla pruskiego Wilhelma150 (dzisiaj cesarza) postradał pensję, Heyse, który podzielał jego przekonania, zrzekł się także i swojej. Mając byt zapewniony, żyje spokojnie i szczęśliwie dla natchnień swej Muzy.
Heyse próbował sił swoich w różnych rodzajach poezji. Rozpoczął swój zawód151 od powieści poetycznych: Bracia (1851)152 i Urika153 (1852) i od tego czasu aż do dziś dnia utworzył cały szereg tego rodzaju utworów, zebranych razem w roku 1870 pod ogólnym napisem154: Nowele wierszem155 (Novellen in Versen). Znajdują się tu powieści ze wszystkich niemal krajów i epok, zarówno całkiem oryginalnie pomyślane, jak i przetworzone z innych nowelistów, a mianowicie z Boccaccia156. Heyse jest mistrzem w wersyfikacji; różnorodne gatunki wiersza, nie wyłączając nawet najtrudniejszych, traktuje z taką swobodą i wykończeniem, że w podziw wprowadza. Od heksametru157, którym napisał obszerny poemat w dziewięciu pieśniach pt. Thekla (1859)158 aż do tercyny159, która zachwyca nas w Salamandrze160 przejście niełatwe, a jednak dla Heysego trudności nie przedstawiło. Co do treści, to najmniej udatne są nowele z życia artystycznego: Michel Angelo161, Rafael162; lepsze o wiele są obrazki z krajobrazów i obyczajów włoskich w Sielankach sorrenckich163; do najpiękniejszych zaś należy Salamandra, w której mamy dzieje krótkotrwałej miłości owianej tchem poetyckim, tudzież Dziecię cudowne (Das Feenkind164), poemacik zarówno serdeczny w ustępach poważnych, jak zajmujący — w humorystycznych.
Na polu dramatyki165 wystąpił Heyse najprzód166 z Meleagrem167 i Sabinkami (1857)168, a gdy ta właśnie sztuka otrzymała nagrodę konkursową w Monachium, rzucił się z zapałem do twórczości scenicznej: pisał komedie (Elżbieta Karolina 1860169), a zwłaszcza tragedie: Maria Maroni 1864, Hadrian, Kolberg, Bogini rozumu 1869170; dramat jego pt. Hans Lange (1864)171 zyskał nawet wielkie powodzenie w teatrach. Zbiór prac jego dramaturgicznych wychodzi tomami od r. 1865 pt. Dramatische Dichtungen.
Najświetniej atoli zabłysnął Heyse w noweli prozą. Tu okazał się on prawdziwym wirtuozem, umiejącym najróżnorodniejsze temata172 z najbardziej odmiennych epok przedstawiać w mistrzowskim nieraz malowidle. Siły wprawdzie nie posiada, ale płodność fantazji jego, wdzięk i swoboda czarują czytelnika. Nowele Heysego mają charakter podmiotowy; stąd postaci w nich występujące, jakkolwiek poprawne pod względem rysunku i czyste pod względem kolorytu, nie stają przecież przed nami w prawdziwie plastycznych kształtach. Brak ten wynagradza wysoko rozwinięte poczucie estetyczne i nadzwyczaj subtelne cieniowanie namiętności ludzkich. Przygody miłosne, w których zmysłowość zostaje zawsze uduchowniona173 sposobem traktowania, są przeważnym174 motywem noweli Heysego. Żaden cel moralny, społeczny lub polityczny nie zamąca w nich wrażenia czysto estetycznego, ale też równocześnie nie nadaje mu głębi myślowej. Niepodobna tu wyliczać nawet ważniejszych utworów, których jest wielka ilość; nie ma bowiem pomiędzy nimi odznaczających się różnic; dosyć wspomnieć, że do dziś mamy już dwanaście zbiorów noweli Heysego, z których niejeden kilkakrotnie przedrukowano. Ostatni zbiór175 ma datę roku 1879 (Berlin, str. 381) i mieści w sobie cztery nowele: Rzecz sama w sobie176, Dwóch więźniów177, Córka Jego Ekscellencji178, Beppe179.
Heysego zaliczają krytycy niemieccy do tak zwanego „kierunku akademickiego”, dla którego styl wykwintny, piękne grupowanie i zaokrąglenie kompozycji są główną rzeczą w utworach sztuki. Chcielibyśmy zapoznać czytelników naszych z tym kierunkiem, mającym w Niemczech wielką liczbę zwolenników, za pośrednictwem tak świetnego stylisty, a zarazem tak ulubionego nowelisty, jak Heyse. W tym celu każdy z 3 głównych rodzajów twórczości jego zamierzamy dać poznać w stosownie dobranych kreacjach. Rozpoczynamy od tragedii Sabinki w przekładzie Kazimierza Kaszewskiego180.
Przypisy:
1. Sabinki — na końcu utworu dołączona została informacja o autorze: Przedmowa do wydania źródłowego z 1879 r. [przypis edytorski]
2. w pośrodku — dziś: pośrodku. [przypis edytorski]
3. kamień ciosowy — ociosany, prostopadłościenny blok kamienny. [przypis edytorski]
4. akt pierwszy — przekład całego tego aktu jest innego pióra [Nie udało się zidentyfikować autora tego przekładu. Red. WL]. [przypis redakcyjny]
5. goście kuryjscy — goście z miasta Cures (lub: Cures Sabinorum), czyli Sabinowie, przedstawiciele ludu zamieszkującego starożytną Italię (na północ od Rzymu, w okolicach dzisiejszego Rieti), który w III w. rywalizował z Rzymianami o panowanie nad Kampanią. Jako główne miasta Sabinów wymienia się: Cures, Amiternum, Reate (dziś Rieti), Nomentum, Nursię i Orvinium. [przypis edytorski]
6. Kury — Cures Sabinorum, jedno z głównych miast zamieszkanych przez Sabinów. [przypis edytorski]
7. Neptunus, częściej Neptun (mit. rzym.) — bóstwo wód, morza i deszczu, a także patron wyścigów konnych. [przypis edytorski]
8. bogi — dziś popr. forma M. lm: bogowie. [przypis edytorski]
9. gdzie na stronę — dziś: gdzieś na bok. [przypis edytorski]
10. teraześ moja (daw.) — teraz jesteś moja. [przypis edytorski]
11. zyszczecie — dziś popr. forma: zyskacie. [przypis edytorski]
12. Anku — tu: wołacz od imienia Ankus. Wyrazy łacińskie zakończone na -us odmieniano dawniej w polszczyźnie, odrzucając tę końcówkę, na wzór odmiany łacińskiej, np. łac. Ancus, Anci, Anco itd. [przypis edytorski]
13. walnieś się spisał (daw.) — doskonale się spisałeś. [przypis edytorski]
14. w przydatku (daw.) — dodatkowo. [przypis edytorski]
15. walny — tu: solidny, doskonały; fajny. [przypis edytorski]
16. dorównywam — dziś popr. forma: dorównuję. [przypis edytorski]
17. na świadki tu stawię (daw.) — przedstawiam tu jako świadków. [przypis edytorski]
18. ranku — dziś popr. forma D. lp: ranka. [przypis edytorski]
19. smakują w pieczonym mięsiwie — dziś: zasmakowało im pieczone mięso. [przypis edytorski]
20. wilczyca stara, Wasza mateczka, dawała wam wymię — nawiązanie do legendy o założeniu Rzymu przez bliźniaków Remusa i Romulusa, porzuconych jako niemowlęta i wykarmionych przez wilczycę. [przypis edytorski]
21. zachciéwa — dziś popr.: zachciewa; tu daw. wymowa: zachciwa, wyraz zrymowany z osobliwa. [przypis edytorski]
22. uprzejmemi — dziś popr. forma N. lm: uprzejmymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]
23. teraześ im oddał (daw.) — teraz im oddałeś. [przypis edytorski]
24. surowie — dziś popr.: surowo. [przypis edytorski]
25. wszystkiem mu gotowa w oczy powtórzyć (daw.) — jestem gotowa powtórzyć mu w oczy wszystkie (moje przekleństwa). [przypis edytorski]
26. zamniemanie — tu: niedopowiedzenie; bez zamniemania: otwarcie, szczerze. [przypis edytorski]
27. bogdajby (daw.) — oby. [przypis edytorski]
28. nie maszli (daw.) — czy nie ma. [przypis edytorski]
29. władnąć — rządzić. [przypis edytorski]
30. sprosny (daw.) — tu: skażony grzechem, hańbą. [przypis edytorski]
31. przez mię — dziś: przeze mnie. [przypis edytorski]
32. dla cię (daw.) — dla ciebie. [przypis edytorski]
33. zbrodzień (daw.) — zbrodniarz. [przypis edytorski]
34. jam niczyją żoną (daw.) — nie jestem niczyją żoną. [przypis edytorski]
35. gorycząć się stanie — stanie się dla ciebie goryczą. [przypis edytorski]
36. przecz (daw.) — dlaczego; przecześ przyszła — dlaczego przyszłaś. [przypis edytorski]
37. słowy chełpliwemi — dziś popr. forma: chełpliwymi słowami. [przypis edytorski]
38. śród — dziś: wśród. [przypis edytorski]
39. kaganiec (tu daw.) — lampa, kaganek. [przypis edytorski]
40. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina, odpowiednik gr. Dionizosa. [przypis edytorski]
41. podpiły (daw.) — podpity, pijany. [przypis edytorski]
42. orężny — tu: uzbrojony. [przypis edytorski]
43. skon — dziś: zgon. [przypis edytorski]
44. opiły (daw.) — pijany. [przypis edytorski]
45. przestanek (daw.) — przerwa. [przypis edytorski]
46. bracię — dziś popr. forma B. rzeczownika zbiorowego brać: brać. [przypis edytorski]
47. dla cię (daw.) — dla ciebie. [przypis edytorski]
48. powolny (tu daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]
49. obudwóch — dziś popr.: obydwóch. [przypis edytorski]
50. za szranki — tu: do walki. [przypis edytorski]
51. pamiętaj na to (daw.) — dziś: pamiętaj o tym. [przypis edytorski]
52. jutroć — wyraz jutro z partykułą wzmacniającą -ć. [przypis edytorski]
53. łożysko — tu: łóżko, posłanie. [przypis edytorski]
54. żonąś — dziś: jesteś żoną. [przypis edytorski]
55. bohdanka (daw.) — ukochana, wybranka. [przypis edytorski]
56. zewnątrz — tu: na zewnątrz. [przypis edytorski]
57. zmóc — pokonać. [przypis edytorski]
58. srom — tu: wstyd. [przypis edytorski]
59. wsze (daw.) — wszystkie. [przypis edytorski]
60. pościelisko — posłanie, łóżko. [przypis edytorski]
61. zarzewie — tu: rozpalanie ognia; stary miecz służył do krzesania iskier o kamienie. [przypis edytorski]
62. przylgła — dziś popr. forma: przylgnęła. [przypis edytorski]
63. druh — przyjaciel; tu: miecz. [przypis edytorski]
64. lubemi — dziś popr. forma N. lm r.m.: lubymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]
65. wabny — tu: wabiący. [przypis edytorski]
66. żaleć — dziś: użalać się; żałować czegoś. [przypis edytorski]
67. kwef — tu: zasłona głowy lub twarzy, noszona dawniej przez wdowy. [przypis edytorski]
68. ode drzwi do drzwi obejdziem koleje — obejdziemy kolejno wszystkie domostwa. [przypis edytorski]
69. azali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
70. w krainie styksowej (mit. gr.) — w krainie umarłych. [przypis edytorski]
71. uśmiechać się komuś — dziś: uśmiechać się do kogoś. [przypis edytorski]
72. brońże mnie odeń (daw.) — broń mnie przed nim. [przypis edytorski]
73. schrona (daw.) — schronienie. [przypis edytorski]
74. pomięszany — dziś: zmieszany. [przypis edytorski]
75. o nię — dziś popr. forma B. lp r.ż.: o nią; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]
76. nieczemu — tu: nie bez powodu. [przypis edytorski]
77. zalepły — dziś popr.: zalepiły się; zakrzepły. [przypis edytorski]
78. odsadzić — tu: odepchnąć. [przypis edytorski]
79. całem — dziś popr. forma: całym. [przypis edytorski]
80. błędnemi oczy — dziś popr.: błędnymi oczami. [przypis edytorski]
81. płód — tu: potomstwo. [przypis edytorski]
82. na dobie — tu: w tym momencie, obecnie. [przypis edytorski]
83. w pośrodku — dziś: pośrodku. [przypis edytorski]
84. azaż (daw.) — czy. [przypis edytorski]
85. onać — tu: właśnie ona. [przypis edytorski]
86. obiata (daw.) — ofiara. [przypis edytorski]
87. zbójczyni — dziś: zabójczyni. [przypis edytorski]
88. lżyć (daw.) — obrażać, przeklinać. [przypis edytorski]
89. ciemnia (tu daw.) — ciemność. [przypis edytorski]
90. stronność (daw.) — stronniczość. [przypis edytorski]
91. bezwładność — tu: niemoc, bezsilność. [przypis edytorski]
92. dwujęzyczny — tu: dwulicowy, fałszywy. [przypis edytorski]
93. zgwałcić (tu daw.) — zmusić przemocą lub groźbą. [przypis edytorski]
94. bezrdzenny — tu: bezsensowny, bezproduktywny, bezużyteczny. [przypis edytorski]
95. młodszę — dziś popr. forma B. lp r.ż.: młodszą; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]
96. wspaniałemi — dziś popr. forma: wspaniałymi. [przypis edytorski]
97. dziewka — tu: służąca. [przypis edytorski]
98. służyć-em gotowa — dziś: gotowa jestem służyć. [przypis edytorski]
99. stu ludzi nań zdobyć (się) nie mogą — dziś popr.: stu ludzi nie może się na nią zdobyć. [przypis edytorski]
100. łatwiejszemi — dziś popr. forma N. lm r.m.: łatwiejszymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]
101. obiata (daw.) — ofiara. [przypis edytorski]
102. niepogrzebione — dziś: niepogrzebane. [przypis edytorski]
103. względny (tu daw.) — łagodny, uprzejmy. [przypis edytorski]
104. alboli (daw.) — albo też; czy może. [przypis edytorski]
105. czym sama w tym mieście (daw.) — czy jestem sama w tym mieście. [przypis edytorski]
106. Furie (mit. rzym.) — demoniczne bóstwa zemsty. [przypis edytorski]
107. zśród — dziś: spośród. [przypis edytorski]
108. za spojrzeniem — po tym, jak spojrzała. [przypis edytorski]
109. zjednywa — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zjednuje. [przypis edytorski]
110. rozlegać się — tu: rozpościerać się. [przypis edytorski]
111. krysztalić — tu o wodzie: lśnić jak kryształ. [przypis edytorski]
112. także — tu: tak bardzo, do tego stopnia. [przypis edytorski]
113. śród — dziś: wśród. [przypis edytorski]
114. nagiem — dziś popr. forma Msc. lp r.m.: nagim; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]
115. starce — dziś popr. forma M. lm: starcy. [przypis edytorski]
116. przez pół (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]
117. na dobie — tu: obecnie, w tym momencie; dopiero co. [przypis edytorski]
118. wtórzyć — tu: powtarzać. [przypis edytorski]
119. cieniów — dziś raczej: cieni. [przypis edytorski]
120. omylić — tu: zawieść, nie spełnić oczekiwań, nie przybyć na czas. [przypis edytorski]
121. Albalonga, częściej Alba Longa — główne miasto latyńskie, według legendy rodzinne miasto Romulusa i Remusa. [przypis edytorski]
122. rolniki — dziś popr. forma M. lm: rolnicy. [przypis edytorski]
123. względność (tu daw.) — uprzejmość; wspaniałomyślność; łaskawość. [przypis edytorski]
124. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]
125. na rozcież — dziś: na oścież. [przypis edytorski]
126. gwoli (daw.) — tu: z powodu. [przypis edytorski]
127. względny — tu: łaskawy. [przypis edytorski]
128. zaczem (daw.) — tu: po czym, następnie. [przypis edytorski]
129. przeciw — naprzeciw. [przypis edytorski]
130. twojem — dziś popr. forma: twoim. [przypis edytorski]
131. podobnież — tu: podobnie (tj. również cicho). [przypis edytorski]
132. miasto (tu daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
133. porzecze — tu: teren nad rzeką. [przypis edytorski]
134. stojący — tu: w pozycji stojącej. [przypis edytorski]
135. szczególna (tu daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
136. Parki (mit. rzym.) — boginie snujące nić ludzkiego losu. [przypis edytorski]
137. secina (dwa.) — setka. [przypis edytorski]
138. poczętem — dziś popr. forma: poczętym. [przypis edytorski]
139. samą rdzeń — dziś popr. w r.m.: sam rdzeń. [przypis edytorski]
140. trofej — dziś: trofeum. [przypis edytorski]
141. możeszli (daw.) — czy możesz. [przypis edytorski]
142. Paweł Heyse — w XIX w. panowała zasada spolszczania obcych imion; dziś przytaczamy imię i nazwisko cudzoziemców w oryginalnej postaci i pisowni. [przypis edytorski]
143. Paweł Heyse, żyjący dotąd znakomity nowelista niemiecki — niniejszy tekst pochodzi z Wyboru pism z roku 1879. [przypis edytorski]
144. R.M.L. Heyse — dziś podaje się (np. www.nobelprize.org), że ojciec pisarza nosił imiona Karl Wilhelm Ludwig i żył w latach 1797–1855. [przypis edytorski]
145. August Boeckh a. Böckh (1785–1867) — niemiecki filolog klasyczny i badacz starożytności. [przypis edytorski]
146. Karl Konrad Friedrich Wilhelm Lachmann (1793–1851) — niemiecki filolog i krytyk. [przypis edytorski]
147. poetycznej — tu dziś: poetyckiej. [przypis edytorski]
148. Maksymilian II Bawarski (1811–1864) — król Bawarii w latach 1848–1864. [przypis edytorski]
149. Emanuel Geibel — właśc. Franz Emanuel August Geibel (1815–1884), niemiecki poeta. [przypis edytorski]
150. Wilhelm I (1797–1888) — król pruski od 1861, cesarz niemiecki w latach 1871–1888. [przypis edytorski]
151. Rozpoczął swój zawód od powieści poetycznych — inne źródła podają, że pierwszym poematem był Frühlingsanfang 1848 (1848); potem Der Jungbrunnen: Neue Märchen von einem fahrenden Schüler (1850) oraz Francesca von Rimini: Tragödie in fünf Akten (1850). [przypis edytorski]
152. Bracia (1851) — inne źródła podają rok 1852 jako datę wydania powieści Die Brüder: Eine chinesische Geschichte in Versen. [przypis edytorski]
153. Urika — niem. Urica: Novelle in Versen. [przypis edytorski]
154. napis (tu daw.) — dziś: tytuł. [przypis edytorski]
155. Nowele wierszem — w innych źródłach: Gesammelte Novellen in Versen. [przypis edytorski]
156. Giovanni Boccaccio (1313–1375) — włoski pisarz, autor m.in. zbioru nowel Dekameron. [przypis edytorski]
157. heksametr (z gr.) — miara wierszowa, którą napisano m.in. Iliadę i Odyseję. Charakteryzuje się skomplikowanymi zasadami budowy wersów: na każdy składa się 6 stóp, daktyli (jedna sylaba długa i dwie krótkie) lub spondejów (dwie sylaby długie), czyli od 12 do 17 sylab. Heksametr polski, wobec braku iloczasu, polega na odpowiednim zestawianiu sylab akcentowanych i nieakcentowanych. [przypis edytorski]
158. Thekla (1859) — inne źródła podają rok 1858 jako datę wydania poematu Thekla: Ein Gedicht in neun Gesängen. [przypis edytorski]
159. tercyna (z wł.) — układ stroficzny, stosowany w Boskiej komedii Dantego. Wiersz o strofach złożonych z trzech wersów, najczęściej jedenastozgłoskowych, łączących się między sobą rymami w układzie aba, bcb, cdc itd. [przypis edytorski]
160. Salamandra — niem. Der Salamander, opublikowane w tomie Novellen und Terzinen (1867). [przypis edytorski]
161. Michel Angelo — niem. Michel-Angelo Buonarotti, opublikowany w Hermen: Dichtungen (1854). [przypis edytorski]
162. Rafael — niem. Rafael: Eine Novelle in Versen (1862 lub 1863). [przypis edytorski]
163. Sielanki sorrenckie — niem. Lieder aus Sorrent, 1852–1853. [przypis edytorski]
164. Das Feenkind — Das Feenkind opublikowane w: Novelle in Versen, tom 4 (1869). [przypis edytorski]
165. dramatyka (daw.) — twórczość dramatopisarska; dramat. [przypis edytorski]
166. najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
167. Meleager — niem. Meleager: Eine Tragödie (1854). [przypis edytorski]
168. Sabinki (1857) — niem. Die Sabinerinnen: Tragödie in fünf Akten (1859). [przypis edytorski]
169. Elżbieta Karolina 1860 — inne źródła podają rok 1864 jako datę wydania komedii Elisabet Charlotte. [przypis edytorski]
170. Bogini rozumu 1869 — inne źródła podają rok 1870 jako datę wydania dramatu Die Göttin der Vernunft. [przypis edytorski]
171. Hans Lange (1864) — inne źródła podają rok 1866 jako datę wydania. [przypis edytorski]
172. temata — dziś popr. forma B. lm: tematy. [przypis edytorski]
173. uduchowniony (daw.) — przeniesiony w sferę duchowości; dziś: uduchowiony. [przypis edytorski]
174. przeważny — tu dziś: przeważający. [przypis edytorski]
175. Ostatni zbiór — Das ding an sich, und andere novellen. [przypis edytorski]
176. Rzecz sama w sobie — niem. Das ding an sich (1876). [przypis edytorski]
177. Dwóch więźniów — niem. Zwei Gefangene. [przypis edytorski]
178. Córka Jego Ekscellencji — niem. Die Tochter der Excellenz (1877). [przypis edytorski]
179. Beppe — niem. Beppe der Sternseher, opublikowana także w Italienische Novellen (1924). [przypis edytorski]
180. Kazimierz Jan Kaszewski (1825–1910) — krytyk literacki i teatralny, tłumacz m.in. Sofoklesa, Ajschylosa, Wiktora Hugo. [przypis edytorski]