Wesele hrabiego Orgaza

by Roman Jaworski

Dla interesu oraz dla serca

Kobylezwłoki, pow. trembowelski

Polska

dnia 3 maja 1922

Gaurizankarze kobiecego cudu,

Ewarysto szalona, a przeto miła mojemu sercu!

Wiem już o wszystkim. Ciężkie chwile przeszłaś. Wciąż myślę o Tobie. Nie wiem, jak się czujesz. Los Twój niepokoi. Co zamyślacie? Gdzie się obracasz? Doszły mnie wieści, że powróciłaś już do Toleda. Szpieguję Ciebie przez nasze poselstwo, które w Madrycie spisuje się nieźle. Posłuchaj, posłuchaj:

W krwi mojej na gwałt biją dzwony, dzwony tęsknoty za tobą, Ewarysto szalona, Ewarysto nie moja!

Zwinąłem się w kłębek na sofie, gdzie mój przytułek i moja pieszczota. Rozjarzyłem wszystkie światła pałacu. Prześwietlam moją samotność (domownicy gdzieś są w ogrodzie). Tuż przy mnie foks Amor, którego artretyzm przedwczesny przykuł do mojego boku. Wydął pogardliwie mordkę, w histerycznych skurczach potrząsa biało-różową sierścią i zawiesistym aksamitem wysmutniałych spojrzeń przewraca karty mych rozmyślań z namaszczeniem, starannie.

Biorę do ręki brewiarz nadwieczorny i czytam, podczas gdy ty wychodzisz z gąszczu mej zadumy i podrzucając biodrami, wkraczasz w jasnoszmaragdowy gazon dobrej, mądrej radości z wszystkiego, co się jawiło na świecie i co jeszcze być może.

Gryzmolić zaczynam na stoliczku przy sofie niedbale, leniwie jakieś kończyny¹¹⁵⁴ myśli, o tobie we mnie wszechwładnej. Ściga mnie Karol Baudelaire¹¹⁵⁵. Słyszę, jak się krztusi patetycznym szeptem:

Sous tes souliers de satin,

Sous tes charmants pieds de soie,

Moi, je mets ma grande jole,

Mon génie et mon destin,

Mon âme par toi guérie,

Par toi, lumière et couleur!

Explosion de chaleur

Dans ma noire Sibérie!¹¹⁵⁶

Amor (mój foks!) ziewa. Nie czytam już, lecz idę. Za tobą, za tobą. Niepowstrzymanie. Ścieżyną moją niewidoczną, najkrótszą, chociaż krętą. Istny labirinto d’amore¹¹⁵⁷, jakkolwiek od pomysłu Boccaccia¹¹⁵⁸ odmienny. Widzę Lukrecję d’Alagno¹¹⁵⁹, o której plotkują kronikarze, że z królem Alfonsem I „sama rozmowa” zaledwie ją łączyła, i Vittorię Colonna¹¹⁶⁰ w hebanowej dumie i Joannę Aragońską¹¹⁶¹ wraz z wdzięków jej odmianą Marią¹¹⁶² i Giulię Gonzaga¹¹⁶³ w miłosnym brwi uniesieniu nadsłuchującą rozkosznego purpury szelestu, który z fałdów kardynalskiej sutanny wytrząsają śniade uda watykańskiego dandy¹¹⁶⁴ Hipolita Medici¹¹⁶⁵. A dalej madame Recamiér¹¹⁶⁶ widzę, jak się w sarkofag układa swego miłowania, i panią de Sevigné¹¹⁶⁷ i de Lafayette¹¹⁶⁸, i de Maintenon¹¹⁶⁹, i mademoisselle de Launay¹¹⁷⁰, i madame du Deffand¹¹⁷¹ w końcu, gdy cieniem jest zachceń Voltaire’a.

Każda z sygnetem na palcu, a w skrzepłej krwi kamieniach herb rżnięty: kształty marzenia. Do tych kształtów życie swe dorabiały. Pamiętały, że nie ma żywiołu poza nami. Wiedziały, że trzeba go w sobie rozmotać, rozpętać i na siebie samą wypuścić. Żywioł z marzenia poczęty, on dopiero jest życiem czystym, zwykłym rdzeniem życia. Życiem nie jest przyrodzony rytm serca; muskuł centralny trzeba samemu nastawić, by krew do mózgu bezustannie napędzał, życie swoje trzeba stworzyć, jak wszystko zresztą, jak wszystko... I wówczas odpowiedzialność za każdy twór najdrobniejszy również jest rozkoszą pełną. Miłość kobiet Odrodzenia i kobiet XVIII wieku nie sposobnością czy przygodą życia była, lecz życia tworem doskonałym, za który odpowiedzialność przyjmowały bez lęku i bez wahania na przepulchnione ramiona czy rozigrane piersięta. Stąd dam tych historyczna uroda i stąd te wieczyste, niezatarte ślady ich świadomego działania: ślady powszedniego nieszczęścia.

Amor (mój foks!) chrapać już zaczyna. Idę za tobą, wciąż idę. Chwytam łapczywie każdy strzęp wspomnienia, który rzucasz za siebie, uchodząc z współczesnej Sodomy¹¹⁷² lekko, zawsze z wdziękiem i bez oglądania się (stosownie do biblijnego ostrzeżenia).

Nie ma w miłości wytchnienia i rezultatów nie ma, które skrystalizowawszy, komukolwiek okazać by można, jak mineralogii dziwotwór cenny. Miłość jest najzwyklejszym procesem nieustającego chcenia, różniącym się od zachcianek wszelkich zaledwie samym prężności kierunkiem, gdy bowiem zachcianki mrowią się na poziomych płaszczyznach, miłości chcenie wertykalnie pnie się w niezbadane sfery. Miłość jest pracą wyobraźni przewracającej przestrzenie, tłamszącej przepych pozorów, druzgocącej żelazobetony praktycznych fundamentów, jest rządzą kosmiczną wtłoczoną między człowieka życie nieprzytomne a rozwidnioną śmierć jego.

Amorowi (foksowi mojemu!) przyśniło się coś strasznego. Warczy i wzdycha. O Ewarysto nie moja!... dogoniłem ciebie. Cienie nasze upadły na siebie. Obluszczają się pieszczotliwie, w szczeliny wpadają zabawowych nieporozumień, drapią się po jaśnie oświeconych murach zarobkowej kariery. Pochód płaskorzeźby w angielskim parku powszechności. Cienie tego, czego nigdy nie było, cienie tego, co by być mogło, a więc rozwiać się musi tuż przed wcieleniem. Światełka, płomyki, które zgasi pierwszy lepszy lampiarz, magistracki sługa, w obowiązującej godzinie.

Co też tu chciałem powiedzieć... Miłość jest... myślą, tak myślą, myślą przede wszystkim i mimo wszystko. Myślą być musi. Z myśli wszelkie łakomstwo pochodzi, a więc i smak rajskich pocałunków. Tylko myśl, ona jedna jedyna wypełnić może szczelnie tę przepaść zabójczą, jaka odgradza każdą pieszczotę od nieuchronnego jej powtórzenia. Tylko myśl zedrze z miłości szaty powszedniości i ponury konwencjonał konfesjonałem zastąpi zeznań nagich, rozochoconych, boskich, które są wschodem zachwytu po zachodzie rozkoszy.

A także, a jeszcze jest miłość najdoskonalszą o sobie pamięcią, bo żadnego „dzisiaj” przez jutro pomnożyć, przez „wczoraj” podzielić nie umie, jest również najbardziej nonsensowną funkcją arytmetyczną, bo wszystko od siebie odejmuje, a siebie do wszystkiego dodaje.

„Rób z nią, co chcesz, ona zawsze pozostanie taka sama!” — niepotrzebnie, bo niesłusznie utyskuje wytatuowany solidnością obywatel społeczny, bierze kąpiel w łaźni tureckiej (higiena), wdziewa lakierki (nastrój uroczysty), kupuje pstre kwiaty i rozlazłe pomadki (tradycja), nabywa kołyskę (wiara i nadzieja), wpisuje się do klubu (reasekuracja), a potasowawszy należycie łajdactwo ze sprytem (postawa męska) pracowicie i z „poświęceniem” („patriotyzm”) pomnaża dobytek.

Question de amor¹¹⁷³ jest ponadto tu i ówdzie osobistym postulatem twórczym, czyli próbą utrzymania jako tako wytwornej równowagi na zmieniających nieustannie rytm i kierunek ruchu płaszczyznach pojęciowych. Zagadnienie to nie trapi nigdy legalnych mężów i autoryzowanych gachów.

Takie mniej więcej męczące repetytorium, czyli palcówki miłosnych motywów przesyłam tobie, Ewarysto. Powtarzam i zwracam, czego nauczyłem się od Ciebie, u Ciebie, dzięki Tobie. Bębnię études¹¹⁷⁴, chociaż wiem, że pozbawione są melodii. Rozmyślając o miłości, dowód składam, że umiem być pilnym, ale wiem niestety, że kształcenie zalet moralnych prowadzi do niechybnego wyjałowienia życiowego wirtuozostwa.

Mimo wszystko pragnąłbym, by moje absurdy miłosne doszły do rąk Twoich. Nie wiem, jak pojmiesz wywody dosyć rozczochrane, ale życzę sobie, byś je przyjęła, choćby najniechętniej i najopaczniej. Drogą korespondencji mógłby nasz stosunek nieco się ustalić. Miłość, która jest stałem nieporozumieniem, nie mniej jest miłością.

U nas w Polsce nie ma z kim gadać o miłości. Czasem usłyszę, że ktoś kogoś kocha, ale potem wnet donoszą, że go już zabił. U nas bardzo lubią: rybę po żydowsku, miłość po rosyjsku.

Nie jestem zdolny do najogólniejszych choćby opisów wszystkiego tego, co się tu dzieje. Krótko określę sytuację kraju, w którym teraz mieszkam i który kocham, sam nie wiem, za co: rozpaprana poprawa i poprawna deprawacja.

Stojąc poza tym wszystkim uporczywie i jako wyklętnik, i jako ochotnik, w potwornym osamotnieniu jedną jedyną znalazłem pociechę, którą słowami rozpustnika Aretino¹¹⁷⁵ wypowiem: „per la gracia di Dio uomo libero!”¹¹⁷⁶.

W tym oddaleniu nieskalanie myśleć mogę o prawej ku Tobie miłości.

Byłbym zapomniał, byłbym rzeczywiście zapomniał: w miłości obowiązuje obecność cielesna!

Czułość wypowiedziana — czułostką się staje niemrawą, niezdarną, a więc poniecham!

Pioś hrabia Majcherek.

P. S. Zdaje mi się, że żona moja niebawem znów rodzić zamyśla, więc o przybyciu moim do Madrytu czy do Toleda, nie mówiąc już o Wyspie Zapomnienia, dokąd zapewne wyjedziecie niebawem gwoli przestudiowania tańca reniferów, niestety mowy być nie może w miesiącu bieżącym.

Ponadto na koniec dwie prośby do Was. Nie wątpię na chwilę, że z Yetmeyerem pozostajecie w żywym kontakcie. Bądź więc tak dobra, donna Ewarysto, i przy najbliższej sposobności racz przypomnieć zbawcy, że mi dotąd jeszcze nie zdołał nadesłać wygranej mojej. Pół miliona funtów przyda mi się bardzo; gorzelnię buduję, gnębią mnie podatki, o urodzajach nie mogę myśleć, gdyż zawsze są liche. Mieliście przykrości i dlatego właśnie skromnie czekałem. Obecnie jednak w porządku wszystko. Postaraj się cudna, aby tę przesyłkę, którą zawdzięczam uczciwej postawie Havemeyera, również Yetmeyer uczciwie nadał oraz... jak najspieszniej.

Może powiesz kiedyś mężowi Twojemu, że swego czasu zaproponował mi senor Dawid, bym rolę Orgaza z naszym nieboszczykiem dublować spróbował. Gdybyście więc grali jakieś misterium, ale bez zamachów i bez katastrof, za honorarium niewygórowane poaktorowałbym. Mam szczerą ochotę kopnąć się do Was. Chodzi o pretekst i o pieniądze. Muszę się puścić. Pomóżcie mi trochę.

Wasz Pioś.

Przypisy:

1. barkeeper — bufetowy, kelner. [przypis autorski]

2. Guevara, Fernando Niño de (1541–1609) — hiszpański kardynał, wielki inkwizytor Hiszpanii; słynny jest jego pełnopostaciowy portret wykonany przez El Greca, prawdopodobnie w 1600, kiedy kardynał przebywał w Toledo z królem Filipem III i jego dworem. [przypis edytorski]

3. El Greco, właśc. Domenikos Theotokopulos (1541–1614) — hiszpański malarz, rzeźbiarz i architekt pochodzenia greckiego, w 1577 zamieszkał w Toledo w Hiszpanii. [przypis edytorski]

4. ongi (daw.) — niegdyś, dawniej. [przypis edytorski]

5. Cervantes, Miguel de (1547–1616) — hiszpański pisarz renesansowy, autor Don Kichota (hiszp. Don Quijote). [przypis edytorski]

6. Zocodover — główny plac miejski w Toledo. [przypis edytorski]

7. pryncypalny (daw.) — główny, najważniejszy. [przypis edytorski]

8. opona — tu: opończa; szeroki i długi, obszerny płaszcz. [przypis edytorski]

9. flagelancki — związany z flagelantami, czyli biczownikami, członkami bractw religijnych, istniejących w XIII–XV w., praktykujących publiczne biczowanie się jako formę pokuty. [przypis edytorski]

10. aficionados — znawcy. [przypis autorski]

11. Ingleze! Ingleze! (hiszp.) — Anglik! Anglik! [przypis edytorski]

12. District of honourable lazy men — Dzielnica czcigodnych próżniaków. [przypis autorski]

13. puchero — najpopularniejsza potrawa hiszpańska. [przypis autorski]

14. kinematograf (daw.) — tu: kino. [przypis edytorski]

15. pomada — tłusty, pachnący środek kosmetyczny używany dawniej do smarowania włosów dla nadania im połysku i miękkości. [przypis edytorski]

16. Loteria de navidad — najpopularniejsze ciągnienie loterii państwowej w Madrycie w 22 dniu każdego grudnia. [przypis autorski]

17. azucarillo — cienka laseczka lodu z cukrem. [przypis autorski]

18. Escobar y Mendoza, Antonio (1589–1669) — hiszpański jezuita, autor prac z zakresu teologii moralnej, jeden z najsławniejszych kazuistów XVII w. [przypis edytorski]

19. liquidum non rumpit jejunium (łac.) — słodycz nie sprzeciwia się nakazom postu. [przypis autorski]

20. pesedów — dziś popr.: peset; peseta: dawna waluta hiszpańska, obowiązująca od 1868, w 2002 zastąpiona przez euro. [przypis edytorski]

21. recibis, volap — toreadorskie metody zadawania bykowi ciosu śmiertelnego. [przypis autorski]

22. Toro, Corcito, eviva! (hiszp.) — Niech żyje byk Corcito! [przypis edytorski]

23. veronica — sposób drażnienia byka za pomocą kapy toreadorskiej. [przypis autorski]

24. osromotniony (daw.) — okryty wstydem, hańbą. [przypis edytorski]

25. muleta — czerwona chusta matadora. [przypis autorski]

26. kotuch (daw.) — zagroda na ptaki domowe, kojec. [przypis edytorski]

27. nie masz (daw.) — nie ma, nie istnieje. [przypis edytorski]

28. humbug (ang.) — szeroko rozreklamowane oszustwo. [przypis edytorski]

29. pomnieć (daw.) — pamiętać, przypominać sobie. [przypis edytorski]

30. przeważna ilość (daw.) — przeważająca ilość, większość. [przypis edytorski]

31. przyłap — płytki podcień utworzony przez wysunięty okap wsparty na drewnianych słupach ustawionych bezpośrednio przy ścianie domu. [przypis edytorski]

32. lędźwie (daw.) — biodra i uda. [przypis edytorski]

33. Zuloaga y Zabaleta, Ignacio (1870–1945) — malarz hiszpański, łączył swobodną technikę impresjonizmu z tradycjami klasyki malarstwa hiszpańskiego; portretował m.in. modelkę Agustinę Escudero Heredię, La gitana Agustina (Cyganka Agustina). [przypis edytorski]

34. ichtiozaur (gr.: rybojaszczur) — wymarły, mezozoiczny gad morski, z kształtu przypominający rybę o długim pysku. [przypis edytorski]

35. ścisłymi związki (daw.) — dziś popr. forma N. lm: ścisłymi związkami. [przypis edytorski]

36. pampasy — południowoamerykańskie stepy. [przypis edytorski]

37. bukoliczny — sielankowy, idylliczny, pogodny. [przypis edytorski]

38. umizgi (daw.) — zabiegi mające na celu pozyskanie względów osoby płci odmiennej; flirt, zaloty. [przypis edytorski]

39. Dawid i Goliat — postaci biblijne; młody pasterz Dawid w pojedynku pokonał Goliata, olbrzymiego filistyńskiego wojownika, wyrzuconym z procy kamieniem. [przypis edytorski]

40. gwoli (daw.) — dla, z powodu, w celu. [przypis edytorski]

41. bajadera — hinduska tancerka świątynna. [przypis edytorski]

42. Tajo (hiszp.) — Tag, rzeka w Hiszpanii i Portugalii, najdłuższa na Płw. Iberyjskim; w jej zakolu leży miasto Toledo. [przypis edytorski]

43. Me case con un viejo... — Wyszłam za starca dla jego pieniążków (popularna piosenka portugalska). [przypis autorski]

44. pampuch — potworny grubas. [przypis autorski]

45. baśniaki — bajki, brednie. [przypis autorski]

46. Pogrzeb hrabiego Orgaza — obraz renesansowego malarza El Greca, stworzony w latach 1586–1588, jedno z arcydzieł sztuki europejskiej, zainspirowane legendą hiszpańską, powstałe dla kościoła Santo Tomé w Toledo. Zgodnie z legendą, kiedy w 1323 zmarł Don Gonzalo Ruiz z Toledo, zapisując w testamencie roczną rentę płaconą przez miasto Orgaz kościołowi Santo Tomé, w którym chciał zostać pochowany, podczas pogrzebu z nieba zstąpili św. Augustyn i św. Szczepan, by złożyć go do grobu. Rodzinie Gonzalo Ruiza nadano później tytuł hrabiowski, dlatego bohater legendy stał się powszechnie znany jako hrabia (hiszp. conde) Orgaz. [przypis edytorski]

47. elukubracja — utwór literacki lub inny tekst wypracowany mozolnie, ale bez talentu. [przypis edytorski]

48. wądół — wąska, głęboka dolina; wąwóz. [przypis edytorski]

49. Rembrandt, właśc. Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606–1669) — holenderski malarz i grafik okresu baroku, mistrz światłocienia. [przypis edytorski]

50. Corot, Jean Baptiste Camille (1796–1875) — malarz francuski, wybitny pejzażysta, wywarł znaczący wpływ na impresjonistów. [przypis edytorski]

51. Picasso, Pablo (1881–1973) — hiszpański malarz, grafik i rzeźbiarz, uznawany za jednego z najwybitniejszych artystów XX w., współtwórca nurtu malarstwa zwanego kubizmem. [przypis edytorski]

52. w cwingerze, luwrze czy el-prado — Zwinger: dawny królewski kompleks reprezentacyjny w centrum Drezna, od 1855 z monumentalnym budynkiem mieszczącym kolekcję cennych obrazów (Sempergalerie); Luwr: dawny pałac królewski w Paryżu, od 1793 muzeum sztuki; Prado: Museo del Prado, muzeum w Madrycie, utworzone w 1819 przez króla Ferdynanda VII. [przypis edytorski]

53. gigantomachia (mit. gr.) — walka gigantów z bogami olimpijskimi. [przypis edytorski]

54. dajmon (gr.) — demon; bóstwo. [przypis edytorski]

55. cyklopi (mit. gr.) — olbrzymi z jednym okiem na środku czoła; przypisywano im wzniesienie budowli z wielkich bloków skalnych. [przypis edytorski]

56. uporny (daw.) — dziś: uparty; pełen uporu. [przypis edytorski]

57. krotochwilny (przestarz.) — żartobliwy, śmieszny, zabawny. [przypis edytorski]

58. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

59. debra (daw.) — zarośla; jar, parów. [przypis edytorski]

60. mameluk — w dawnych państwach muzułmańskich: niewolnik-żołnierz, szczególnie służący w gwardii przybocznej. [przypis edytorski]

61. tingiel (z niem., daw.) — podrzędny lokal gastronomiczno-rozrywkowy, miejsce występów piosenkarzy, tancerzy, striptizerek; także: tingel-tangel. [przypis edytorski]

62. monstre (fr.) — potwór, monstrum; olbrzymi, nadzwyczajny. [przypis edytorski]

63. brawędy — brednie. [przypis autorski]

64. birbant — próżniak i hulaka. [przypis edytorski]

65. ambaras (daw.) — trudność, kłopot. [przypis edytorski]

66. Howgh! — indiańskie słowo z języka lakota, używanego przez Dakotów (Siuksów), służące jako pozdrowienie; w popularnych powieściach Karola Maya używane przez mówiącego dla wskazania, że zakończył wypowiedź. [przypis edytorski]

67. satis est (łac.) — wystarczy. [przypis edytorski]

68. iuytso — zapewne chodzi o ju-jitsu, tradycyjną japońską sztukę walki wręcz, bez użycia broni. [przypis edytorski]

69. Westgoci — dziś popr.: Wizygoci, lud germański, odłam Gotów; w V w. najechali cesarstwo rzymskie, złupili Rzym i podbili płd.-zach. prowincje rzymskie, tworząc królestwo ze stolicą w Tuluzie, obejmujące płd.-zach. Galię i większość Hiszpanii; w pocz. VI w. wyparci z Galii przez Franków, przenieśli stolicę do Toledo (542); w VIII w. ich królestwo zostało podbite przez Arabów. [przypis edytorski]

70. Rex eris, si recte facias, si non, non eris (łac.) — Królem będziesz, gdy należycie działać będziesz, jeśli zaś nie, przepadniesz. [przypis autorski]

71. parch — strup na skórze wywołany chorobą grzybiczą. [przypis edytorski]

72. sanacja (z łac. sanatio) — uzdrowienie. [przypis edytorski]

73. absyda a. apsyda — półkoliste lub wieloboczne pomieszczenie dostawione do bryły świątyni i otwarte do jej wnętrza, zwykle zamykające prezbiterium, niekiedy nawę. [przypis edytorski]

74. établissement (fr.) — instytucja, placówka. [przypis edytorski]

75. grand — hiszpański arystokrata. [przypis edytorski]

76. tum (daw.) — kościół, świątynia, katedra. [przypis edytorski]

77. reminiscencja (z łac.) — przypomnienie, nawiązanie do czegoś wcześniejszego. [przypis edytorski]

78. konterfekt (daw.) — portret, wizerunek. [przypis edytorski]

79. zawisło (daw.) — tu: zależy. [przypis edytorski]

80. dezyderium (daw., z łac.) — dziś: dezyderat, rzeczowe żądanie, życzenie. [przypis edytorski]

81. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

82. rerum humanarum executor omnipotens optimusque (łac.) — wszechmocny i najlepszy egzekutorze rzeczy ludzkich. [przypis autorski]

83. witriol — potoczna nazwa stężonego kwasu siarkowego. [przypis edytorski]

84. czeczota a. czeczotka — drewno, najczęściej brzozy, powstałe wskutek obrzęku pnia, o zmienionym układzie włókien i rysunku słojów, z plamkami i spiralnymi deseniami; cenione ze względu na swoją dekoracyjność. [przypis edytorski]

85. prysiud (ukr.) — przysiad, figura taneczna. [przypis edytorski]

86. kańczug — bicz z plecionego rzemienia osadzonego na krótkim kiju, narzędzie dyscyplinowania i wymierzania kary. [przypis edytorski]

87. tank (daw.) — czołg. [przypis edytorski]

88. junacki — właściwy junakowi, dzielny, śmiały. [przypis edytorski]

89. żubrowny — najgrubsze otręby. [przypis redakcyjny]

90. reptylia (z łac. reptilia) — gady. [przypis edytorski]

91. geometria wykreślna — dział geometrii zajmujący się przedstawianiem figur trójwymiarowych na płaszczyźnie za pomocą rzutowania na nią ich punktów; efekty takiego odwzorowania nazywa się rzutami. [przypis edytorski]

92. captif ballon (fr.) — balon na uwięzi. [przypis edytorski]

93. kulbaczyć — siodłać. [przypis edytorski]

94. subretka (daw.) — pokojówka. [przypis edytorski]

95. eklezja (gr.: zgromadzenie) — w starożytnej demokracji ateńskiej: Zgromadzenie Ludowe, zgromadzenie obywateli, będące najwyższą władzą w państwie; w chrześcijaństwie: Kościół jako zgromadzenie wyznawców. [przypis edytorski]

96. wszeteczny (daw.) — nierządny; bezwstydny, gorszący. [przypis edytorski]

97. flats ghost — widmo nizin. [przypis autorski]

98. vaquero — uzbrojony pastuch na koniu. [przypis autorski]

99. fideles — wierni wyznawcy. [przypis autorski]

100. kadawer (z łac., med.) — zwłoki ludzkie, ciało zmarłego człowieka. [przypis edytorski]

101. rail troublers — zbójcy kolejowi w Stanach Zjednoczonych. [przypis autorski]

102. kukluksy — od nazwy Ku Klux Klan, rasistowskiej organizacji funkcjonującej w USA, powstałej po zakończeniu wojny secesyjnej. [przypis edytorski]

103. vulgaris opinio (łac.) — pospolita opinia. [przypis edytorski]

104. froter — pracownik zajmujący się froterowaniem, polerowaniem wypastowanych podłóg. [przypis edytorski]

105. homunculus (łac.) — człowiek stworzony w sposób sztuczny, zwykle miniaturowy i bezpłciowy. [przypis edytorski]

106. gutaperka — substancja zbliżona do kauczuku, otrzymywana z soku drzewa gutaperkowego. [przypis edytorski]

107. romboid — daw.: równoległobok, którego boki przyległe nie są sobie równe, a kąty nie są proste; dziś: deltoid, czworokąt mający dwie pary boków sąsiednich równych. [przypis edytorski]

108. en face (fr.) — z przodu (z twarzą zwróconą w stronę patrzącego). [przypis edytorski]

109. czelny (daw.) — bezczelny, zuchwały. [przypis edytorski]

110. antropofagia (z gr.) — zjadanie ludzi, kanibalizm. [przypis edytorski]

111. bonanza — kopalnia srebra czy miedzi. [przypis autorski]

112. damn! (ang.) — cholera, psiakrew. [przypis edytorski]

113. Dostojewski, Fiodor (1821–1881) — wybitny powieściopisarz rosyjski, mistrz realistycznej prozy psychologicznej; autor m.in. powieści Idiota (1868), której głównym bohaterem jest prostoduszny i ufny młody książę Myszkin. [przypis edytorski]

114. greenfrog — zielona żabka, w przenośni używane przez traperów przezwisko: nowicjusz, pyszałek. [przypis autorski]

115. palingeneza — odradzanie się. [przypis edytorski]

116. Castle in the air – Zamek w powietrzu. [przypis autorski]

117. logos — słowo. [przypis autorski]

118. epos — opowieść. [przypis autorski]

119. pater familias (łac.) — ojciec rodziny. [przypis edytorski]

120. wynypać (gw.) — wyszukać, wyszperać. [przypis edytorski]

121. religioso — braciszek zakonny. [przypis autorski]

122. aksjom (daw.) — aksjomat: pewnik, niewzruszona zasada; aksjoma: daw. M. lm, dziś: aksjomaty. [przypis edytorski]

123. behold! (ang.) — patrzcie! [przypis edytorski]

124. bastard — dziecko urodzone poza związkiem małżeńskim. [przypis edytorski]

125. gędźba (daw.) — akompaniament muzyczny do recytacji lub śpiewu; również samo granie lub śpiewanie. [przypis edytorski]

126. cny (przestarz.) — zacny, cnotliwy, prawy; szacowny. [przypis edytorski]

127. store for all thing — sklep ze wszystkim. [przypis autorski]

128. tympanon (archit.) — w architekturze antycznej: wewnętrzne trójkątne pole pomiędzy gzymsami frontonu; w architekturze romańskiej i gotyckiej: półkoliste lub ostrołukowe pole nad drzwiami, wypełnione rzeźbą lub płaskorzeźbą. [przypis edytorski]

129. Thunderstorm! — Do pioruna! [przypis autorski]

130. inklinacja i deklinacja — inklinacja: skłonność; w geodezji: nachylenie (kąt nachylenia); deklinacja: odmiana wyrazów przez przypadki i liczby; w geodezji: odchylenie (różnica pomiędzy azymutem magnetycznym a geograficznym). [przypis edytorski]

131. gończak — myśliwski pies gończy. [przypis edytorski]

132. pueblo — wioska czerwonoskórych. [przypis autorski]

133. indios bravos — dzicy. [przypis autorski]

134. squaw — kobieta indiańska. [przypis autorski]

135. master — pan. [przypis autorski]

136. hounds — szumowiny. [przypis autorski]

137. sella curulis (łac.) — krzesło kurulne, składany taboret o wygiętych, nożycowych nogach; w starożytnym Rzymie przysługiwało królom, a w okresie republiki wyższym urzędnikom. [przypis edytorski]

138. origo — powstanie czegoś, narodziny. [przypis autorski]

139. morganatyczny związek — zawierany przez członka rodziny królewskiej z osobą niższego stanu, która wraz z dziećmi nie dziedziczy majątku ani uprawnień do tronu. [przypis edytorski]

140. dandyzm — wyszukana elegancja zachowania i stroju, granicząca z ekstrawagancją. [przypis edytorski]

141. mariaż (daw., z fr.) — małżeństwo. [przypis edytorski]

142. Chimborazo i Jorullo — wulkany amerykańskie. [przypis autorski]

143. massa — pan. [przypis autorski]

144. water breakers — łamacze fal. [przypis autorski]

145. omłot — oddzielanie ziarna od słomy, młócenie. [przypis edytorski]

146. Pelagia noctiluca — zwierzątko połyskujące nocą na morzu [meduza świecąca; red WL]. [przypis autorski]

147. Pyrocystis noctiluca — roślina morska w nocy świecąca. [przypis autorski]

148. egzekwie — nabożeństwo odprawiane przy trumnie zmarłego. [przypis edytorski]

149. tapioka — rodzaj kaszy wyrabianej ze skrobi uzyskanej z bulw manioku jadalnego. [przypis edytorski]

150. sombrero — słomkowy, cienisty kapelusz meksykański. [przypis autorski]

151. mamai — ożywczy owoc amerykański o pomarańczowym miąższu i posmaku. [przypis autorski]

152. anona — również soczysty owoc południowej Ameryki. [przypis autorski]

153. dyzenteria — czerwonka, ostra choroba zakaźna jelit, której objawem jest uporczywa, krwawa biegunka. [przypis edytorski]

154. Bahama — tysiącmilowa mielizna na Atlantyku. [przypis autorski]

155. llano estaccado — pustynia pomiędzy Teksasem, Arizoną, Nowym Meksykiem a terytorium należącym do Indian. [przypis autorski]

156. el buono pastor — dobry pasterz. [przypis autorski]

157. Konfucjusz (551–479 p.n.e.) — chiński filozof, nauczyciel i reformator, twórca konfucjanizmu, doktryny filozoficzno-religijnej polegającej na założeniu, że przestrzeganie obowiązków i zachowywanie tradycji prowadzi do zbudowania idealnego społeczeństwa funkcjonującego w pokoju. [przypis edytorski]

158. Laozi a. Laotse (VI w. p.n.e.) — półlegendarny chiński filozof, współczesny Konfucjuszowi, twórca taoizmu, tradycyjnego chińskiego systemu filozoficznego i religijnego, autor Daodejing (daw. zapisywane jako Tao-te-king, Księga drogi i cnoty), jednej z najważniejszych chińskich ksiąg filozoficznych. [przypis edytorski]

159. Homo divinus — boski człowiek. [przypis autorski]

160. homo vulgaris — pospolitak. [przypis autorski]

161. krople laurowe — dawny środek uspokajający. [przypis edytorski]

162. apostata (z gr.) — odstępca; osoba, która porzuciła dotychczasową wiarę. [przypis edytorski]

163. absynt — wysokoprocentowy alkohol na bazie m.in. piołunu i anyżu, popularny w paryskich kręgach artystycznych przełomu XIX i XX w. [przypis edytorski]

164. tradesmen — dostawcy. [przypis autorski]

165. synekura (z łac. sine cura: bez troski, bez starań) — wygodne stanowisko, nie wymagające wysiłku, a zapewniające dostatnie życia. [przypis edytorski]

166. kondycje (daw., z łac.) — warunki. [przypis edytorski]

167. Golfstrom — Prąd Zatokowy, ciepły podpowierzchniowy prąd morski na północnym Atlantyku. [przypis edytorski]

168. Wunderful! — Nadzwyczajnie! [przypis autorski]

169. court of justice — sąd. [przypis autorski]

170. aryston (muz.) — domowa katarynka odtwarzająca muzykę z perforowanych płyt, popularna w XIX w. [przypis edytorski]

171. kalumet (z fr.) — fajka pokoju, obrzędowa fajka Indian północnoamerykańskich, palona podczas niektórych ceremonii religijnych, ważnych spotkań i uroczystości. [przypis edytorski]

172. konstabl — posterunkowy, policjant w Wielkiej Brytanii lub USA. [przypis edytorski]

173. pompier — strażak obsługujący pompę. [przypis edytorski]

174. sanhedryn — rada starszych stanowiąca najwyższy trybunał religijno-polityczny starożytnego Izraela. [przypis edytorski]

175. czaszka z Neandertalu — czaszka neandertalczyka, wymarłego przedstawiciela rodzaju Homo (człowiek), którego szczątki odkryto po raz pierwszy (1856) w dolinie Neandertal w Niemczech. [przypis edytorski]

176. rejent (daw.) — notariusz. [przypis edytorski]

177. pantanatos (z gr.) — wszechśmierć. [przypis edytorski]

178. digitalis (łac.) — naparstnica lekarska, roślina z rodziny babkowatych używana jako surowiec zielarski; ziela naparstnicy od XVIII w. używano w leczeniu niewydolności krążenia pochodzenia sercowego, obecnie wyłącznie pod kontrolą lekarza. [przypis edytorski]

179. meszty (daw.) — miękkie, lekkie pantofle. [przypis edytorski]

180. Isenheimski ołtarz — gotycko-renesansowy ołtarz w kościele w Isenheim w Alzacji, wykonany w l. 1506–1515 przez Matthiasa Grünewalda (malowane kwatery) i Niklausa von Hagenau (rzeźby korpusu ołtarza). Na jednej z bocznych tablic ołtarza namalowany jest św. Sebastian, męczennik. [przypis edytorski]

181. Cranach, Lucas (1472–1553) — niemiecki malarz i grafik, jeden głównych przedstawicieli niemieckiego renesansu. [przypis edytorski]

182. Dürer, Albrecht (1471–1528) — niemiecki malarz, rysownik, grafik i teoretyk sztuki, najwybitniejszy artysta niemieckiego renesansu. [przypis edytorski]

183. Zambos — rodzaj czerwonoskórych barwy ciemnej. [przypis autorski]

184. Orizaba — najwyższy szczyt gór meksykańskich (5700 m). [przypis autorski]

185. intermezzo (wł., muz.) — muzyczne przejście lub wstawka muzyczno-dramatyczna pomiędzy częściami większego dzieła. [przypis edytorski]

186. hebes (łac.) — tępy, ograniczony, tuman. [przypis edytorski]

187. myśliwiec (daw.) — myśliwy. [przypis edytorski]

188. szyldwach (daw., z niem.) — żołnierz na warcie, wartownik. [przypis edytorski]

189. kunktator (z łac.) — zwlekający, człowiek z rozmysłem odwlekający działanie. [przypis edytorski]

190. clou (fr.) — gwóźdź; przen.: główna atrakcja. [przypis edytorski]

191. Witebsk — miasto w płn.-wsch. części dzisiejszej Białorusi. [przypis edytorski]

192. burnus — rodzaj wierzchniego okrycia z kapturem, bez rękawów, najczęściej wełnianego, noszonego przez Arabów. [przypis edytorski]

193. Timbuktu — miasto w Mali, nad rzeką Niger, zał. w XI–XII w.; przez stulecia stanowiło centrum wymiany handlowej między Czarną Afryką a berberyjską i islamską Afryką Północną (a za jej pośrednictwem także z Europą); należało do najludniejszych i najbogatszych miast świata, było jednym z islamskich centrów akademickich; w 1591 zostało zdobyte przez ekspedycję marokańską, co w połączeniu z rozwojem handlu transatlantyckiego przyczyniło się do upadku jego znaczenia; w kulturze Zachodu funkcjonujące jako miejsce odległe, egzotyczne i tajemnicze. [przypis edytorski]

194. fakir (ar.) — tu w znaczeniu pierwotnym: wyznawca sufizmu, nurtu mistycznego w islamie, dążący jedynie do służenia Bogu; stąd w węższym znaczeniu: żebrzący ascetyczny mnich muzułmański. [przypis edytorski]

195. rozhowor (daw., reg.) — rozmowa. [przypis edytorski]

196. faktor (daw.) — pośrednik, handlarz. [przypis edytorski]

197. sâlik — derwisz [sâlik to wyznawca sufizmu, nurtu mistycznego w islamie; derwisz to członek bractwa sufickiego, w węższym znaczeniu: fakir, żebrzący ascetyczny mnich muzułmański; red. WL]. [przypis autorski]

198. âzâd — wolny. [przypis autorski]

199. madżzub — ekstatyk. [przypis autorski]

200. geszeft (z niem.) — interes, transakcja (często także w znaczeniu: sprawa finansowa nie całkiem legalna, wątpliwa moralnie). [przypis edytorski]

201. tanaita — wykładacz religijnych ksiąg żydowskich [dosł.: nauczyciel; tytuł żydowskich uczonych i komentatorów Biblii działających do roku 70 do 220, których wypowiedzi złożyły się na najstarszą część Talmudu zw. Miszną; red. WL]. [przypis autorski]

202. Miszna — dosłownie: nauka. Część główna żydowskich ksiąg religijnych. [przypis autorski]

203. Veracruz — nazwa znacząca: prawdziwy krzyż; w Hiszpanii ani Portugalii nie ma jednak takiego portu, najbardziej znane miasto o tej nazwie to Veracruz nad Zat. Meksykańską, główne miasto portowe Meksyku. [przypis edytorski]

204. giaur (daw.) — pogardliwe określenie nadawane przez muzułmanów innowiercom, zwłaszcza chrześcijanom; niewierny. [przypis edytorski]

205. cores — troski. [przypis autorski]

206. Piske Tosafot — obowiązujące przepisy talmudyczne w liczbie 5931. [przypis autorski]

207. goj — nie-Żyd (dosł.: naród). [przypis edytorski]

208. nokri — wrogowie [hebr. nokri jest synonimem słowa goj, tj. obcy, nie-Żyd; red. WL]. [przypis autorski]

209. Salam alejkum! (ar.) — pokój z Wami! (pozdrowienie arabskie). [przypis edytorski]

210. dżahanna — piekło [por. hebr. gehenna; red. WL]. [przypis autorski]

211. daddżal — Antychryst. [przypis autorski]

212. per longum, latum (łac.) — długo i szeroko. [przypis autorski]

213. farewell — szczęśliwej drogi. [przypis autorski]

214. Your servant — sługa pański. [przypis autorski]

215. nabab — przen.: wielki bogacz. [przypis edytorski]

216. wchodowy (daw.) — wejściowy. [przypis edytorski]

217. patio — wewnętrzny podwórzec hiszpańskiego domu, używany równocześnie jako główna sala przyjęć. [przypis autorski]

218. siklawa (reg.) — wodospad. [przypis edytorski]

219. Apis — w kulturze starożytnego Egiptu święty byk czczony w sanktuarium w Memfis, symbol siły i męstwa, uważany za wcielenie boga Ptaha lub Ozyrysa. [przypis edytorski]

220. pisma wyznania Konfucjusza: (...) pięć King i Szu cztery — Pięcioksiąg konfucjański (Wujing), zestaw przypisywanych Konfucjuszowi klasycznych dzieł literatury chińskiej, oraz Czteroksiąg konfucjański (Sishu), opracowany przez szkołę neokonfucjańską i zebrany w XII w. jako uzupełnienie Pięcioksięgu; łącznie stanowią klasyczne dzieła etyki i filozofii, pełniące w konfucjanizmie rolę podobną do Biblii w społeczeństwach zachodnich. [przypis edytorski]

221. Kojiki (wym.: kodziki) — najstarsze japońskie dzieło historiograficzne, spisane w 712 na rozkaz cesarzowej Gemmei, składające się trzech zwojów, przedstawiających kolejno: mity i legendy od samego stworzenia świata, dzieje pierwszego, legendarnego cesarza Japonii i panowania piętnastu kolejnych władców oraz dzieje osiemnastu kolejnych władców, panujących od IV w. do roku 628. [przypis edytorski]

222. divinatio (łac.) — tu: ubóstwienie. [przypis edytorski]

223. Pert em heru, czyli „wyjście poza dzień” — chodzi o zbiór staroegipskich tekstów religijnych znany powszechnie pod nadaną mu w XIX w. nazwą Księgi umarłych; faktycznie jego egipska nazwa oznacza: wyjście podczas dnia. [przypis edytorski]

224. Sanchuniathon — rzekomy fenicki autor trzech zaginionych dzieł, pierwotnie napisanych w języku fenickim, które przetrwały jedynie w częściowej parafrazie i streszczeniu za pośrednictwem greckiego tłumaczenia, wykonanego Filona z Byblos, szeroko cytowanego przez chrześcijańskiego biskupa Euzebiusza w dziele Praeparatio Evangelica (I, 9–10). Te nieliczne fragmenty stanowią najbardziej rozbudowane źródło literackie dotyczące religii fenickiej w języku greckim lub łacińskim; źródła fenickie zaginęły. [przypis edytorski]

225. θεών έν γούνασι (gr.) — Teon en gounasi: na kolanach bogów. [starożytne wyrażenie greckie, że coś „spoczywa na kolanach bogów”, oznacza: zależy od woli bogów (por. Homer, Iliada XVII 514, XX 435; Odyseja I 267, XVI 129; Diogenes Laertios Żywoty i poglądy słynnych filozofów. Diogenes VI 67; red. WL] [przypis autorski]

226. biedermeier — styl meblarstwa i wyposażenia wnętrz panujący w Niemczech i krajach Europy środkowej i wschodniej w 1. poł. XIX w., cechujący się wygodą i przytulnością. [przypis edytorski]

227. winograd — winorośl. [przypis edytorski]

228. Aurora (mit. rzym.) — bogini zorzy porannej. [przypis edytorski]

229. silentium (łac.) — milczenie. [przypis autorski]

230. Faun (mit. rzym.) — bóg płodności, pól i lasów, opiekun pasterzy, przedstawiany jako brodaty mężczyzna z koźlimi kopytami i rogami; utożsamiany z greckim Panem, któremu przypisywano dużą aktywność seksualną. [przypis edytorski]

231. Giesshübl — tu: marka butelkowanej wody mineralnej z czeskiej miejscowości uzdrowiskowej dawniej zwanej Giesshübl-Sauerbrunn, ob. Kyselka, w pobliżu Karlowych Warów; sprzedawano ją od 1867 do II wojny światowej w całej Europie. [przypis edytorski]

232. ambrozja (mit. gr.) — pokarm bogów, zapewniający im nieśmiertelność. [przypis edytorski]

233. Beocja — staroż. kraina w środkowej Grecji, na zachód od Attyki; jej gł. miastem były Teby. [przypis edytorski]

234. Hermes (mit. gr.) — syn Zeusa i Mai; posłaniec bogów olimpijskich, bóg handlu i żeglugi, opiekun kupców i złodziei. [przypis edytorski]

235. Pompeje — miasto rzymskie zasypane pyłem wulkanicznym w czasie wybuchu Wezuwiusza w 79 r. n.e. [przypis edytorski]

236. διάκτορος, έριούνιος, ψυχοπομπός — Diáktoros, Eriúnios, Psychopompós [przydomki boga Hermesa: przewodnik, pomocny, przewodnik dusz; red. WL]. [przypis autorski]

237. caprać się — pluskać się, rzucać się. [przypis autorski]

238. zasromiony (daw.) — zawstydzony. [przypis edytorski]

239. fumoir (fr.) — palarnia. [przypis edytorski]

240. chunchuz a. hunhuz — chiński bandyta na pograniczu rosyjsko-chińskim w XIX i w 1. poł. XX w. [przypis edytorski]

241. nargila — fajka wodna popularna w krajach arabskich. [przypis edytorski]

242. Zulusi — lud afrykański z grupy Bantu, mieszkający w południowej Afryce; w 1818 zjednoczeni w silne państwo pod wodzą króla Czaki, stawiali opór Burom i Brytyjczykom; po klęsce w 1879 większość terytoriów Zulusów została przyłączona do brytyjskiej Kolonii Natalu. [przypis edytorski]

243. rosolis — likier aromatyzowany płatkami róży. [przypis edytorski]

244. cobler — lekki drink z wina lub sherry z sokiem z owoców cytrusowych, cukrem i kostkami lodu. [przypis edytorski]

245. magister (łac.) — mistrz. [przypis edytorski]

246. czamara — dawne długie męskie okrycie wierzchnie, podszyte futrem. [przypis edytorski]

247. adiuwant (z łac.) — pomocnik, pomagający. [przypis edytorski]

248. Kafry, Hotentoci, Tauregi i Kabylowie — ludy z Afryki: Kafrowie: daw. nazwa ludów Bantu ze wsch. części Afryki Płd., nadana im przez Arabów (ar. kafir: niewierny), używana w XVIII–XIX w.; Hotentoci: grupa rdzennych mieszkańców Afryki Płd., spokrewnionych z Buszmenami, prowadzących koczowniczy tryb życia; Tuaregowie: koczowniczy, pasterski lud berberyjski zamieszkujący Saharę; Kabylowie: naród berberyjski, mieszkujący głównie w płn.-wsch. Algierii i przygranicznych obszarach Tunezji. [przypis edytorski]

249. seki-demiseki — wina wytrawne i półwytrawne (fr. sec oraz demi-sec). [przypis edytorski]

250. tortilla — meksykański placek kukurydziany. [przypis autorski]

251. loggia — rodzaj krytego balkonu bądź pomieszczenia, w którym jedna z zewnętrznych ścian została zastąpiona przez rząd arkad. [przypis edytorski]

252. gnostycyzm (z gr. gnosis: poznanie) — prąd religijno-filozoficzny kwitnący w II-III w., gł. w Egipcie i Syrii, który łączył idee hellenistycznego platonizmu z elementami ze źródeł chrześcijańskich i żydowskich. Gnostyków cechował mistycyzm i silny dualizm: przekonanie o tym, że człowiek jako istota duchowa został uwięziony w złym świecie materii, stworzonym przez Demiurga, będącego bytem niższym od Boga, a sposobem wyzwolenia duszy z materii jest poznanie duchowe. [przypis edytorski]

253. imam — w szyizmie, jednym z głównych odłamów islamu: pochodzący z rodu Mahometa święty i przewodnik całej wspólnoty religijnej; imamom przypisuje się nieomylność. [przypis edytorski]

254. wolapik a. volapük — sztuczny język opracowany w 1879 roku przez Johanna Martina Schleyera, czerpał słownictwo z angielskiego, francuskiego i niemieckiego, często zniekształcając źródłowe wyrazy; tu: mieszanka języków. [przypis edytorski]

255. hetera (gr. ἑταίρα: towarzyszka) — kurtyzana w staroż. Grecji; heterami były niezależne społecznie, wykształcone kobiety o wysokiej kulturze. [przypis edytorski]

256. haszszaszini, pol. asasyni — nazwa nadawana w średniowiecznej Europie nizarytom, skrajnemu odłamowi muzułmańskich ismailitów, któremu udało się zbudować na terenie Iranu własne państwo z ośrodkiem w twierdzy Alamut (1090–1273); słynęli jako nieustraszeni zabójcy, dokonujący zamachów na przeciwników politycznych; ich brak strachu przed śmiercią wrogowie tłumaczyli narkotyzowaniem ich haszyszem przez ich przywódcę. [przypis edytorski]

257. indyjskie konopie — po arabsku: haszisz. [przypis autorski]

258. Eskulap (żart.) — lekarz (od zlatynizowanej formy imienia gr. Asklepiosa, boga sztuki lekarskiej). [przypis edytorski]

259. tuszyć (daw.) — spodziewać się; sądzić. [przypis edytorski]

260. Αί-δώς (gr.) — Aj-dós (wstyd). [przypis autorski]

261. bandałacha (gw.) — kobieta opasła. [przypis autorski]

262. Νέ-µε-σις (gr.) — Ne-me-sis (fatum, zemsta). [przypis autorski]

263. chasyd — członek ruchu mistyczno-religijnego w judaizmie, utworzonego w połowie XVIII w. przez Izraela Baal Szemtowa, kładącego główny nacisk na osobistą modlitwę. [przypis edytorski]

264. tromtadrata — osoba krzykliwie, demonstracyjnie głosząca wzniosłe, lecz pozbawione treści hasła. [przypis edytorski]

265. interwiew — wywiad prasowy. [przypis edytorski]

266. Zander, Gustaf (1835–1920) — szwedzki lekarz ortopeda, prekursor mechanoterapii, znany z wynalezienia specjalnych aparatów mechanicznych do rehabilitacji; w 1865 otworzył w Sztokholmie pierwszy zakład mechanoterapii, do 1906 jego zakłady powstały w niemal 150 krajach. [przypis edytorski]

267. czaprak — okrycie konia, umieszczane pod siodłem. [przypis edytorski]

268. zebu (dziś r.n.) — hodowana w Indiach forma bydła domowego o charakterystycznym garbie na grzbiecie i masywnych rogach. [przypis edytorski]

269. aguti — Dasyprocta cristata, podobny do europejskiego zająca. [przypis autorski]

270. plafon (z fr.: sufit) — sklepienie zdobione malowidłami a. sztukateriami. [przypis edytorski]

271. pretor — wyższy urzędnik w starożytnym Rzymie, sprawujący władzę sądową i zastępujący konsula pod jego nieobecność. [przypis edytorski]

272. augur — kapłan w starożytnym Rzymie, wieszcz, który wyczytywał wróżby z lotu ptaków; tu w znaczeniu: człowiek narzucający swoje zdanie innym z pozycji autorytetu, podający się lub uważany za autorytet. [przypis edytorski]

273. kacap (pogard.) — Rosjanin. [przypis edytorski]

274. dziegdzione buty — buty impregnowane dziegciem, lepką, brunatną substancją, wytwarzaną przez suchą destylację kory i drewna brzozowego. [przypis edytorski]

275. wychlipce (reg.) — wychłepce. [przypis edytorski]

276. basałyk — nicpoń, próżniak. [przypis autorski]

277. pełechaty (reg.) — kudłaty. [przypis edytorski]

278. belbas (reg.) — grubas; dryblas, rosły chłopiec. [przypis edytorski]

279. rebozo — kobiecy szal meksykański, bardzo długi. [przypis autorski]

280. Wedy — święte księgi hinduizmu. [przypis edytorski]

281. w Puernavace — zapewne chodzi o Cuernavaca, miasto w środkowym Meksyku. [przypis edytorski]

282. Pelops (mit. gr.) — syn Tantala, jako dziecko został zabity przez ojca i podany na uczcie bogów, a następnie, na polecenie Zeusa, wskrzeszony przez Hermesa. Zjedzony przez boginię Demeter kawałek łopatki Pelopsa zastąpiono kością słoniową. [przypis edytorski]

283. Argonauci (mit. gr.) — bohaterowie, którzy pod przewodnictwem Jazona wyprawili się na statku Argo do Kolchidy po złote runo. [przypis edytorski]

284. Sokrates (469–399 p.n.e.) — wybitny filozof grecki, żył i zmarł w Atenach, uprawiał filozofię i nauczał, wciągając do dyskusji przechodniów na ulicy. Wśród jego uczniów byli m.in. Platon, Antystenes i Ksenofont. Sokratesowi wytoczono proces o niewyznawanie bogów uznawanych przez państwo i demoralizację młodzieży. Został skazany na śmierć przez wypicie trucizny. [przypis edytorski]

285. Kserkses (ok. 518–465 p.n.e.) — król perski, syn i następca Dariusza I Wielkiego; w 480 p.n.e. wyruszył z ogromną, wielonarodową armią na podbój Grecji; kiedy jego flota została pokonana w bitwie pod Salaminą, powrócił do Azji, pozostawiając w Grecji część armii pod wodzą Mardoniusza; rok później wojska Greków rozbiły ją w bitwie pod Platejami, co zakończyło perską wyprawę wojenną. [przypis edytorski]

286. Aleksander III Macedoński (356–323 p.n.e) — król Macedonii, uczeń Arystotelesa, zwycięzca w wojnie z Persją; jego podboje zainicjowały epokę hellenistyczną; jego ulubiony ogier Bucefał (gr. Bukefalos: byczogłowy), którego sam za młodu okiełznał i którego dosiadał we wszystkich swoich kampaniach wojennych, był jednym z najsłynniejszych koni starożytności. [przypis edytorski]

287. Efialtes (V w. p.n.e.) — Grek, który podczas bitwy pod Termopilami (480 p.n.e.) zdradził wrogiej armii perskiej górską ścieżkę, prowadzącą na tyły armii greckiej, dowodzonej przez króla Sparty Leonidasa. [przypis edytorski]

288. Gajusz Juliusz Cezar (100–44 p.n.e.) — rzymski polityk i wódz (podbił m.in. Galię); dążył do przejęcia w Rzymie władzy absolutnej, zostając jego dyktatorem; zginął zasztyletowany przez spiskowców, osłaniając się swoją togą (szatą). [przypis edytorski]

289. Otton III (980–1002) — król Niemiec (od 983), cesarz rzymski (od 996); zwolennik koncepcji odnowionego, uniwersalnego cesarstwa rzymskiego, składającego się z Germanii, Italii, Galii oraz Sclavinii (Słowiańszczyzny), w której polityka podporządkowania Kościoła państwu złączyła się z ideą jedności chrześcijańskiej; podczas zjazdu w Gnieźnie (1000) uniezależnił Polskę od kościelnej władzy Niemiec i podniósł polityczną pozycję Bolesława I Chrobrego, jako swego współpracownika w monarchii. [przypis edytorski]

290. Ryszard Lwie Serce (1157–1199) — król Anglii (od 1189), jeden z wodzów III krucjaty, zyskał reputację wielkiego dowódcy i wojownika walczącego w imię chrześcijaństwa. [przypis edytorski]

291. Filip Wielki — zapewne chodzi o Filipa III Śmiałego (1245–1285), króla Francji (od 1270) z dynastii Kapetyngów, który doprowadził do rozejmu z emirem Tunisu i zakończenia ostatniej, rozpoczętej przez jego ojca VII wyprawy krzyżowej, znacznie powiększył swoje państwo, a zmarł na febrę w czasie krucjaty przeciw Aragonii, do której wezwał go papież Marcin IV. [przypis edytorski]

292. Cuauhtemoc (ok. 1495–1525) — ostatni władca państwa Azteków (na terenie ob. Meksyku); dowodził obroną stolicy, Tenochtitlan, oblężonej przez najeźdźców pod wodzą hiszpańskiego konkwistadora Corteza; kiedy miasto zostało zdobyte (1521), poddał się Cortezowi, który przyrzekł mu bezpieczeństwo; cztery lata później został powieszony przez Corteza za rzekome organizowanie spisku. [przypis edytorski]

293. Batory, Stefan (1533–1586) — właśc. Istvan Bathory, książę Siedmiogrodu, od 1571 król Polski, a od 1576 wielki książę litewski; jeden z najwybitniejszych polskich królów elekcyjnych; m.in. oblegał Psków, co przyczyniło się do rozejmu, w wyniku którego car rosyjski Iwan IV Groźny został zmuszony do oddania Polsce Inflant; proszące o pokój poselstwo cara do Batorego ukazał J. Matejko na obrazie Stefan Batory pod Pskowem. [przypis edytorski]

294. Waszyngton, właśc. Washington, George (1732–1799) — wódz naczelny podczas wojny Stanów Zjednoczonych o niepodległość, a następnie pierwszy prezydent (1789–1797) nowo powstałego państwa. [przypis edytorski]

295. Rodin, Auguste (1840–1917) — francuski rzeźbiarz, łączący w swoich pracach elementy symbolizmu i impresjonizmu, prekursor nowoczesnego rzeźbiarstwa; autor m.in. prac Myśliciel oraz Mieszczanie z Calais. [przypis edytorski]

296. buduar — pokój kobiety, służący głównie do odpoczynku. [przypis edytorski]

297. bush — gąszcz. [przypis autorski]

298. buganwilia — roślinka pnąca się. [przypis autorski]

299. solenodon a. almik — owadożerny ssak z rzędu ryjówkokształtnych, prowadzący nocny tryb życia; ob. występuje wyłącznie na Haiti i na Kubie. [przypis edytorski]

300. hajtują — igrają. [przypis autorski]

301. aplikować się — zalecać się. [przypis autorski]

302. antyfona (z gr.: przeciwgłos) — w liturgii chrześcijańskiej: krótki, najczęściej jednozdaniowy, tekst modlitewny, przeplatający hymny, psalmy lub litanie wykonywane naprzemiennie przez dwa chóry lub przez przewodnika i chór; także: oddzielna, krótka modlitwa. [przypis edytorski]

303. bałuchowaty (gw.) — o wytrzeszczonych oczach. [przypis edytorski]

304. smrek (reg.) — świerk. [przypis edytorski]

305. aprens — pretensja. [przypis autorski]

306. Fac te ipsum felicem (łac.) — uczyń siebie samego szczęśliwym (Seneka). [przypis autorski]

307. γνώθι σεαυτόν (gr.) — gnoti seauton! poznaj samego siebie. [przypis autorski]

308. aprendować — pojmować. [przypis autorski]

309. bandzior (gw.) — brzuchacz. [przypis autorski]

310. datury — krzewy bardzo wysokie, rosnące w rowach, w Ameryce. [przypis autorski]

311. korab (daw.) — statek, okręt. [przypis edytorski]

312. sargasso — brunatna trawa wód podzwrotnikowych. [przypis autorski]

313. dolus (łac.) — podstęp. [przypis autorski]

314. dolor (łac.) — cierpienie. [przypis autorski]

315. Dolus czy dolor dolara? — mimo tej gry słów słowo dolar nie pochodzi z łaciny, ale od nazwy dawnej srebrnej monety: talar, która z kolei jest skróceniem od Joachimsthaler, od nazwy miejscowości Joachimstal, ob. Jachymow w Czechach, gdzie w 1518 zaczęto je systematycznie wytwarzać. [przypis edytorski]

316. Rozmowy człowieka zmęczonego życiem ze swą duszą — pesymistyczny, filozoficzny dialog egipski z okresu Średniego Państwa (ok. 2050–1710 p.n.e.), znany obecnie w Polsce pod tytułem Złamany życiem. [przypis edytorski]

317. Per todos los santos — Na wszystkich świętych! [przypis autorski]

318. dysertacja — rozprawa naukowa. [przypis edytorski]

319. baszłyk — kaptur zaopatrzony w sznurki do wiązania go, popularny w carskiej Rosji. [przypis edytorski]

320. bakę świecić (przest. pot.) — mydlić oczy; pochlebiać, nadskakiwać komuś. [przypis edytorski]

321. antenat (z łac.) — przodek. [przypis edytorski]

322. brambrotowy — brunatnoczerwony. [przypis autorski]

323. tierra caliente — ziemia gorąca. [przypis autorski]

324. adobe (hiszp.) — cegła suszona na słońcu, która nie jest dodatkowo wypalana. [przypis edytorski]

325. Grito de dolores — krzyk boleści. [przypis autorski]

326. fiebre amarilla — żółta febra. [przypis autorski]

327. kleinia (bot.) — rodzina tropikalnych roślin z grupy sukulentów. [przypis edytorski]

328. galactodendron (bot.) — dziś: mlekowiec, zimozielone drzewo z sokiem mlecznym rosnące w tropikach obu kontynentów amerykańskich. [przypis edytorski]

329. arbol dela noche triste — drzewo smutnej nocy. [przypis autorski]

330. Cortez, właśc. Hernán Cortés (ok. 1485–1547) — hiszpański konkwistador, zdobywca Meksyku. [przypis edytorski]

331. Alkibiades (450–404 p.n.e.) — wódz i polityk ateński, w młodości uczeń Sokratesa; odegrał kluczową rolę w drugiej połowie wojny peloponeskiej; przystojny, bardzo uzdolniony i ambitny, prowadził wystawny tryb życia. [przypis edytorski]

332. szymliczek — koń jabłkowity. [przypis autorski]

333. bachorze (gw.) — brzuchy. [przypis autorski]

334. chiton — starożytny grecki strój codzienny: luźna szata wkładana bezpośrednio na ciało. [przypis edytorski]

335. efeb — w staroż. Grecji młodzieniec u progu dorosłości, 18–20 letni, przechodzący obowiązkowe szkolenie wojskowe; przen.: piękny młodzieniec. [przypis edytorski]

336. hierofanta — naczelnik kultu misteriów greckich. [przypis autorski]

337. na uściech — daw. forma Msc. lm; dziś: na ustach. [przypis edytorski]

338. kitarzysta — cytrzysta. [przypis autorski]

339. bandy — wstęgi. [przypis autorski]

340. pławina (gw.) — gałązka. [przypis autorski]

341. bobki (gw.) — łajno owcze. [przypis autorski]

342. ambary — spichrze. [przypis autorski]

343. paździory — poszycie. [przypis autorski]

344. Eurypides (ok. 480–406 p.n.e.) — dramaturg grecki, autor tragedii, uznawany za reformatora gatunku. [przypis edytorski]

345. τίς δ οίδεν εί ζήν τοΰθ ό κέκληται θανείν τό ζήν δέ θνήσκειν έστί (gr.) — Tis d oiden ei dzen tut ho kekletaj tanein, to dzen de tneskein esti? [przypis autorski]

346. czyli (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

347. transpirować (daw.) — pocić się; dziś o roślinach: wydzielać wodę w postaci pary wodnej. [przypis edytorski]

348. ubikacja (daw., z łac.) — miejsce; pomieszczenie. [przypis edytorski]

349. suspensorium (z łac. suspensus: zawieszony) — część zbroi rycerzy ochraniająca męskie genitalia, pełniący podobną rolę ochraniacz noszony przez sportowców lub przy chorobach jąder. [przypis edytorski]

350. camera obscura (łac.) — ciemna komnata; także nazwa prototypu aparatu fotograficznego: światłoszczelnej skrzynki z otworkiem, rzutującej obraz na jedną ze ścian. [przypis edytorski]

351. caveant (łac.) — niechaj baczą. [przypis autorski]

352. ne quid detrimenti capiat dominium regium (łac.) — aby szkody nie doznało królestwo. [przypis autorski]

353. frivolous — błahy, znikomy. [przypis autorski]

354. bramin — w hinduizmie, kapłan i nauczyciel, przechowujący świętą wiedzę. [przypis edytorski]

355. sadhu — hinduski wędrowny asceta, żyjący ściśle według zasad religii. [przypis edytorski]

356. na ścieżaj (gw.) — na oścież. [przypis edytorski]

357. afekt — emocja, silne i gwałtowne uczucie; daw.: uczucie, sympatia, miłość. [przypis edytorski]

358. mużyk (ros.) — chłop. [przypis edytorski]

359. nuggets — ziarnka złota. [przypis edytorski]

360. Syjam — ob. Tajlandia. [przypis edytorski]

361. orfejskie misteria — orfizm to staroż. nurt religijny o charakterze mistycznym, wywodzący swoje początki od mitycznego poety Orfeusza; w odróżnieniu od tradycyjnej religii greckiej propagował ascezę, posługiwał się świętymi pismami i charakteryzował się wiarą w istnienie boskiej i nieśmiertelnej duszy ludzkiej, uwięzionej w ciele, oraz we wcielanie się duszy po śmierci w inne ciała (wędrówka dusz). [przypis edytorski]

362. Lessing, Gotthold Ephraim (1729–1781) — niemiecki pisarz, dramaturg, krytyk literacki i teatralny, filozof, najwybitniejszy przedstawiciel literatury niemieckiego oświecenia; autor m.in. pism filozoficznych i teologicznych. [przypis edytorski]

363. kinematograf — aparat do rejestracji i projekcji na ekranie ruchomych obrazów, skonstruowany w 1895 przez braci A. i L. Lumière; pierwszy publiczny pokaz filmowy, w którym go wykorzystali, uznaje się za początek epoki kina; także: dawne określenie kina. [przypis edytorski]

364. Sowdepia (daw.) — pejoratywne określenie porewolucyjnej Rosji, później także Związku Radzieckiego, utworzone przez jej przeciwników z ros. Sowiet Dieputatow: Rada Delegatów. [przypis edytorski]

365. Lloyd George, David (1863–1945) — polityk brytyjski, premier Wielkiej Brytanii w latach 1916–1922. [przypis edytorski]

366. chargée d’affaires — pełnomocnik dyplomatyczny, dyplomata niższego stopnia. [przypis edytorski]

367. Curzon, George Nathaniel (1859–1925) — brytyjski arystokrata i polityk, znany jako lord Curzon; wicekról Indii (1899–1905), minister spraw zagranicznych (1919–1924). [przypis edytorski]

368. ordynat (daw.) — właściciel ordynacji: wielkiego, niepodzielnego rodowego majątku ziemskiego, przechodzącego z ojca na syna. [przypis edytorski]

369. deliberacje (daw.) — rozważania. [przypis edytorski]

370. apologia (gr.) — obrona, mowa obrończa. [przypis edytorski]

371. Briand, Aristide (1862–1932) — polityk francuski, wielokrotnie minister (gł. spraw zagranicznych), 11-krotnie premier; znany z zaangażowania w sprawy międzynarodowe; laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1926). [przypis edytorski]

372. Poincaré, Raymond (1860–1934) — polityk francuski, pięciokrotny premier, prezydent Francji w latach 1913–1920. [przypis edytorski]

373. monsignore (wł.) — tytuł wysokich dostojników kościelnych we Włoszech. [przypis edytorski]

374. Herriot, Édouard (1872–1957) — francuski polityk i pisarz, przewodniczący Partii Radykalnej, trzykrotnie premier Francji (1924–1925, 1926 i 1932). [przypis edytorski]

375. Kemal Pasza, właśc. Mustafa Kemal, zw. Atatürk (1881–1938) — turecki polityk, wojskowy, mąż stanu, współtwórca i pierwszy prezydent Republiki Turcji (od 1923). [przypis edytorski]

376. Beneš, Edvard (1884–1948) — czeski polityk, minister spraw zagranicznych (1918–1935), premier (1921–1922), a następnie prezydent Czechosłowacji (1935–1938). [przypis edytorski]

377. Skirmunt, Konstanty (1866–1949) — polski polityk i dyplomata, minister spraw zagranicznych (1921–1922), poseł RP w Londynie (1922–1929), po podniesieniu rangi tej placówki ambasador RP (do 1934). [przypis edytorski]

378. mam na myśli Galicję w Polsce — akcja powieści rozgrywa się w Hiszpanii, której północno-zachodni region nosi nazwę Galicja. [przypis edytorski]

379. Nebukadnezar — występujący w Biblii król Babilonii Nabuchodonozor II (604–562 p.n.e.), który zdobył Jerozolimę, stolicę królestwa Judy, mianował jej nowego króla Sedecjasza, a później z powodu jego buntu zburzył miasto (587 p.n.e.) i uprowadził większość mieszkańców do Babilonii (początek tzw. niewoli babilońskiej Żydów). [przypis edytorski]

380. démarche (polit., fr.) — oświadczenie a. wystąpienie dyplomatyczne jednego państwa wobec drugiego w konkretnej sprawie. [przypis edytorski]

381. monster — potwór. [przypis autorski]

382. nie stało (daw.) — nie starczyło; zabrakło. [przypis edytorski]

383. ma barek we łbie — ma bzika, popadł w obłęd. [przypis autorski]

384. centuria (bot.) — tysiącznik, roślina z rodziny goryczkowatych. [przypis edytorski]

385. porcenelki — porcelanki, porcelanowe figurki. [przypis autorski]

386. dziamoli — narzeka. [przypis autorski]

387. zbarłożonych — porozrzucanych. [przypis autorski]

388. wykockać — wygrzać, wyhodować. [przypis autorski]

389. burdasi — chmurzy się. [przypis autorski]

390. poszudrać — skrobać się. [przypis autorski]

391. prystaw (ros.) — komisarz policji w carskiej Rosji w XIX w. [przypis edytorski]

392. gaspadin (ros., fonet.) — pan. [przypis edytorski]

393. Didko chyba znaje! (z ukr.) — Diabeł chyba wie. [przypis edytorski]

394. Kreszczatyk — ulica w Kijowie. [przypis autorski]

395. Razjeżżaja — ulica w Piotrogradzie. [przypis autorski]

396. fryga — wirująca zabawka dziecięca, rodzaj bączka. [przypis edytorski]

397. bogorób — wioskowy rzeźbiarz nabożnych figur. [przypis autorski]

398. ikonostas — element wystroju cerkwi prawosławnych: przegroda oddzielająca ołtarz od świątyni, ozdobiona dekoracyjnymi drzwiami oraz kilkoma rzędami ikon. [przypis edytorski]

399. ślozy — łzy. [przypis autorski]

400. ściemięży — ujarzmi. [przypis autorski]

401. ciuchtać — szukać. [przypis autorski]

402. Horpyna — bohaterka powieści Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza: wiedźma mieszkająca w Czarcim Jarze. [przypis edytorski]

403. bogdanka (daw.) — ukochana. [przypis edytorski]

404. besztefranty — żarty. [przypis autorski]

405. bujniska — bujne trawy. [przypis autorski]

406. cytrynek — motyl pospolity. [przypis autorski]

407. szlafkamera (z niem. Schlafkammer) — izba sypialna; sypialnia. [przypis edytorski]

408. żmudzić (daw.) — marnować, trwonić czas. [przypis edytorski]

409. cierpota — cierpienie. [przypis autorski]

410. zakutłana — owinięta. [przypis autorski]

411. ciemrzą — ciemnieją. [przypis edytorski]

412. białka — żona. [przypis autorski]

413. chylądzią — chyłkiem. [przypis autorski]

414. ciarchę — ciężar. [przypis autorski]

415. boguwola — wywilga [dziś: wilga, ptak europejski]. [przypis autorski]

416. zakatrupi — zamorduje. [przypis autorski]

417. chudziara — chuda, cherlaczka. [przypis autorski]

418. brzydnica — choroba św. Walentego [epilepsja]. [przypis autorski]

419. ścieluchy — niski, karłowaty las szpilkowy. [przypis autorski]

420. turbować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

421. człowiectwa — człowieczeństwa. [przypis autorski]

422. dziwa się — przypatruje się. [przypis autorski]

423. jadłoba — troska, żal. [przypis autorski]

424. koczmołach — dziwoląg, potwór. [przypis autorski]

425. sadhus — fakir, derwisz wędrowny w Indiach. [przypis autorski]

426. kneippowskie sandały — sandały w stylu Sebastiana Kneippa (1821–1897), bawarskiego księdza, propagatora naturalistycznej metody leczenia, obejmującej hydroterapię, ćwiczenia, dietę i ziołolecznictwo. [przypis edytorski]

427. palica (reg.) — wielka pałka; laska. [przypis edytorski]

428. bachandria — zabawa taneczna. [przypis autorski]

429. impotens (łac.) — słaby, omdlały, niezdolny do działania; niepanujący nad sobą, gwałtowny, rozpasany. [przypis edytorski]

430. bałabajka — ruska gitara. [przypis autorski]

431. futor a. chutor (z ukr.) — pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysiółek. [przypis edytorski]

432. brandziucha — gorzałka. [przypis autorski]

433. drapoty — szamotanie się. [przypis autorski]

434. mołodec a. mołojec (z ukr.) — młody, dzielny mężczyzna; Kozak. [przypis edytorski]

435. czym duch — czym prędzej. [przypis autorski]

436. jamry — skargi. [przypis autorski]

437. bezhamulne — niepohamowane. [przypis autorski]

438. burzan (z ukr.) — chwast stepowy tworzący gęste zarośla. [przypis edytorski]

439. po ćmaku — po omacku. [przypis autorski]

440. rychtować (gw.) — oporządzać, przygotowywać; tu: doprowadzać do porządku. [przypis edytorski]

441. czyjaśka — czajka. [przypis autorski]

442. skażu (z ukr.) — powiem. [przypis edytorski]

443. biniocha — dziewczyna lekkiego prowadzenia się. [przypis autorski]

444. dłubek — guzdrała, człowiek nieudolny. [przypis autorski]

445. za durno (z ukr.) — za darmo; na próżno. [przypis edytorski]

446. ciarastwo — lichota. [przypis autorski]

447. birninia — fujarka pastusza. [przypis autorski]

448. charas — specjalny tytoń hinduski derwiszów. [przypis autorski]

449. Jivatma — dusza ludzka. [przypis autorski]

450. dziecka się — zabawia się dziecinnym sposobem. [przypis autorski]

451. mukti — zbawienie [w tradycjach hinduistycznych: wyzwolenie od cyklicznych, ponownych wcieleń na Ziemi i doświadczanego cierpienia materialnej egzystencji; red. WL]. [przypis autorski]

452. trafikant (daw.) – właściciel trafiki, sklepu z wyrobami tytoniowymi. [przypis edytorski]

453. Kirk-Kilisseh — ob. Kırklareli, miasto w europejskiej części Turcji, blisko granicy z Bułgarią. [przypis edytorski]

454. wedanta — jeden z nurtów klasycznej filozofii indyjskiej, opierający się na interpretacji Upaniszad oraz Bhagawadgity. [przypis edytorski]

455. sanskryt — język indoaryjski z rodziny indoeuropejskiej, używany w staroż. Indiach, później jako język liturgiczny i literacki pełnił funkcję podobną do łaciny w Europie. [przypis edytorski]

456. Mahabharata — staroż. hinduski poemat epicki, zawierający m.in. dialog filozoficzny Bhagavadgita. [przypis edytorski]

457. Brahma, Sziwa i Wisznu — hinduistyczna trójca (Trimurti) jako trzy aspekty najwyższego boga; Brahma stwarza wszechświat, Wisznu go utrzymuje, a Sziwa unicestwia. [przypis edytorski]

458. Gaurizankar — szczyt w Himalajach (7134 m n.p.m.), do pocz. XX w. mylnie uważany za najwyższy szczyt świata, niekiedy utożsamiany z leżącym o 60 km na zach. od niego Mount Everestem; pierwsze próby jego zdobycia podjęto w latach 50. XX w. [przypis edytorski]

459. Lahore — miasto na zach. przedgórzu Himalajów, ob. w Pakistanie, w pobliżu granicy z Indiami. [przypis edytorski]

460. sahib — pan. [tytuł stosowany przez rodzimych mieszkańców Indii kolonialnych w stosunku do Europejczyków; red. WL] [przypis autorski]

461. Permashwar — Bóg. [przypis autorski]

462. podudłać — podłubać. [przypis autorski]

463. ja sam jestem — interpretacja jednej z najsławniejszych tzw. wielkich wypowiedzi filozofii indyjskiej, zawartych w Upaniszadach: Tat twam asi (sanskr.: ty jesteś owym), wyrażającej jedną z podstawowych tez indyjskiej filozofii: jaźń jest identyczna z brahmanem, jedyną, niezmienną rzeczywistością, podstawą i źródłem wszystkich zjawisk. [przypis edytorski]

464. zadudolić — grać na dudach. [przypis autorski]

465. mahant — w hinduizmie tytuł kapłana-zwierzchnika ważnej świątyni. [przypis edytorski]

466. de iure (łac.) — z prawa; według prawa. [przypis edytorski]

467. butrym — ociężalec. [przypis autorski]

468. czerwiatka — zgniły owoc opadający z drzewa. [przypis autorski]

469. dożera — troska, męka. [przypis autorski]

470. drałas — pędziwiatr. [przypis autorski]

471. bat’ko (ukr.) — ojciec. [przypis edytorski]

472. najsampered (ukr.) — najpierw. [przypis edytorski]

473. czernica — zakonnica. [przypis autorski]

474. czerniec — zakonnik. [przypis autorski]

475. bisnowaty — opętany przez diabła. [przypis autorski]

476. czupirnata — czubata. [przypis autorski]

477. drzewianka – tzw. kurze ziele. [przypis autorski]

478. styrczydło — wysoki, sterczący człowiek. [przypis autorski]

479. bluzdeństwa — bluźnierstwa. [przypis autorski]

480. cmanić — oszukiwać. [przypis autorski]

481. dziwożona a. boginka — niebezpieczny demon żeński z wierzeń dawnych Słowian, przedstawiany w postaci szkaradnej kobiety lub pięknej, uwodzicielskiej dziewczyny; boginki zamieszkiwały zarośla w pobliżu rzek, strumieni i jezior, niekiedy także lasy; termin „dziwożona” został spopularyzowany w XIX w. przez powieść Dziwożona (1855) Zygmunta Kaczkowskiego. [przypis edytorski]

482. bant (daw.) — belka wzmacniająca krokiew. [przypis edytorski]

483. duchota — duszność. [przypis autorski]

484. deadly dust — śmiertelny proszek, czyli złoto. [przypis autorski]

485. A szczo, ja ne skazała! (ukr.) — A co, nie powiedziałam. [przypis edytorski]

486. trzeszczaki — oczy szeroko rozwarte. [przypis autorski]

487. Nifo, Agostino (ok.1470–1538) — włoski filozof, medyk; autor m.in. dwuczęściowego dzieła De Pulchro et de Amore (1549), w którym opisał Joannę Aragońską jako wzór piękna. [przypis edytorski]

488. Joanna Aragońska, wł. Giovanna d’Aragona (1502–1575) — córka Ferdinanda d’Aragon, księcia Montalto, renesansowa opiekunka artystów. [przypis edytorski]

489. De Pulchro et de Amore (łac.) — O pięknie i miłości. [przypis autorski]

490. venter (łac.) — brzuch. [przypis autorski]

491. sub pectore decenti (łac.) — pod piersią umiaru pełną. [przypis autorski]

492. dziuba — dziewczyna. [przypis autorski]

493. dziawoli — skomli. [przypis autorski]

494. dryndać — tańczyć. [przypis autorski]

495. draźnięta — piersi kobiece. [przypis autorski]

496. dymienica — nabrzmiałość, guz. [przypis autorski]

497. basior — bat, bicz. [przypis autorski]

498. syleni (mit. gr.) — towarzysze Dionizosa, boga wegetacji i wina, przedstawiani jako brodaci mężczyźni z końskimi uszami, kopytami i ogonem. [przypis edytorski]

499. chichranie — chichotanie. [przypis autorski]

500. cypek — męski płciowy organ. [przypis autorski]

501. crêpe de Chine (fr.) — krepa chińska, krepdeszyn, rodzaj miękkiej i lekkiej tkaniny jedwabnej o gładkim, płóciennym splocie. [przypis edytorski]

502. lelije (daw.) — lilie. [przypis edytorski]

503. chrzypota — kaszel. [przypis autorski]

504. derdolić — biec drobnym kroczkiem. [przypis autorski]

505. zbąblowana — po pijackim, wariackim żywocie. [przypis autorski]

506. jhopree — mała szopa, służąca jogom do rozmyślań i do nauczania wiernych. [przypis autorski]

507. bucznieć — butwieć. [przypis autorski]

508. ciepać się — rzucać się. [przypis autorski]

509. traktiernia (daw.) — podrzędna restauracja; jadłodajnia. [przypis edytorski]

510. slap on the face (ang.) — uderzenie w twarz. [przypis autorski]

511. giełowaty — brzuchaty. [przypis autorski]

512. Disce, puer, disce (łac.) — ucz się, chłopcze, ucz. [przypis edytorski]

513. Lary i Penaty (mit. rzym.) — bóstwa opiekuńcze domu i rodziny, często wymieniane i czczone razem; przen.: sprzęty domowe, ognisko domowe, dom. [przypis edytorski]

514. Lung-hu — góra w prowincji Shiang-hsi, która stanowi siedzibę papieży taoistów. [dziś: Longhu a. Lung-fu, w prowincji Jiangxi, w płd.-wsch. Chinach, jedna ze świętych gór taoizmu, z wieloma świątyniami; red. WL] [przypis autorski]

515. bocaty — ponury. [przypis autorski]

516. aprykanka — mysz. [przypis autorski]

517. dzwonek — świerczek. [przypis autorski]

518. hapciś — kot. [przypis autorski]

519. kares — pieszczota. [przypis edytorski]

520. czelnie (daw.) — bezczelnie, zuchwale. [przypis edytorski]

521. czerwiaczek — robaczek. [przypis autorski]

522. apostołka — książka zawierająca ewangelie niedzielne i świąteczne. [przypis autorski]

523. Peninsula del crocodilo — Wyspa krokodylów. [przypis autorski]

524. ciemrawa — nieporadna. [przypis autorski]

525. dogadywki — docinki. [przypis autorski]

526. drygotka — bicie serca. [przypis autorski]

527. oczepiny — ceremonia wiązania chustki na głowie panny młodej. [przypis autorski]

528. fujawica — burza wichrowa. [przypis autorski]

529. choja (daw.) — choina. [przypis edytorski]

530. dziubas — statek do spławu. [przypis autorski]

531. steamer — parowiec, parostatek. [przypis edytorski]

532. Forgotten isle — Wyspa Zapomnienia. [przypis autorski]

533. L’ile d’oubli — Wyspa Zapomnienia. [przypis autorski]

534. czczyca — czczość. [przypis autorski]

535. grzmotny — rosły, silny. [przypis autorski]

536. szezlong — kanapa w kształcie wydłużonego fotela, na której można odpoczywać w pozycji półleżącej. [przypis edytorski]

537. pud — daw. rosyjska jednostka wagi, równa ok. 16 kg. [przypis edytorski]

538. dławiduda — organista. [przypis autorski]

539. force majeure (fr.) — siła wyższa. [przypis edytorski]

540. great attraction — wielka atrakcja. [przypis autorski]

541. bruić — wylewać pod siebie. [przypis autorski]

542. kolumbryna (daw.) — kolubryna, duże działo ładowane od przodu. [przypis edytorski]

543. włóka — daw. jednostka miary powierzchni, równa 30 morgom, tj. wynosząca ok. 18 ha. [przypis edytorski]

544. vulgo (łac.) — pospolicie, powszechnie (zwany). [przypis edytorski]

545. starczący — dziś popr.: który starczy. [przypis edytorski]

546. załubnie — obszerne, kryte sanie. [przypis edytorski]

547. fularowy — wykonany z fularu, miękkiego, delikatnego jedwabiu. [przypis edytorski]

548. sleeping (ang.) — sypialny (wagon). [przypis edytorski]

549. widny (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

550. blesność — zatumanienie, szaleństwo. [przypis autorski]

551. siurpryza (daw., z fr.) — niespodzianka. [przypis edytorski]

552. vis maior (łac.) — siła wyższa. [przypis edytorski]

553. bihme (z ukr.) — przysięgam na Boga. [przypis edytorski]

554. grumać się — borykać się. [przypis autorski]

555. zhamanuje — zakatuje. [przypis autorski]

556. gzubięta — dziecięta. [przypis autorski]

557. harata — bije. [przypis autorski]

558. cura — diabła. [przypis autorski]

559. batiar a. baciar (reg.) — ulicznik, łobuz. [przypis edytorski]

560. bałakać (daw. reg.) — mówić; gadać. [przypis edytorski]

561. grzech — bies, zło. [przypis autorski]

562. drepci (reg.) — drepcze. [przypis edytorski]

563. powolność (daw.) — posłuszeństwo. [przypis edytorski]

564. beblać — mącić, mieszać. [przypis autorski]

565. skapujesz — zrozumiesz. [przypis autorski]

566. trapierzyć — trapić, prześladować. [przypis autorski]

567. kormalić się — gramolić się, włazić niezdarnie. [przypis autorski]

568. hardabus — butny, zuchwalec. [przypis autorski]

569. trupięga — stojący nad grobem. [przypis autorski]

570. bakulić — kłamać. [przypis autorski]

571. bałabajda — awanturnik. [przypis autorski]

572. gnipić — gnębić. [przypis autorski]

573. hymy — pyszny, dumny. [przypis autorski]

574. hutorzyć — mówić półgłosem. [przypis autorski]

575. hrudi — piersi. [przypis autorski]

576. pokidać — porzucić. [przypis autorski]

577. nieporadne — niestosowne. [przypis autorski]

578. czyr — próchno. [przypis autorski]

579. farmazon (z fr. franc-maçon) — wolnomularz, mason; także: wolnomyśliciel, liberał, niedowiarek. [przypis edytorski]

580. fikant — trzpiot. [przypis autorski]

581. jej Bohu (ukr.) — o Boże. [przypis edytorski]

582. krajzbabka — akuszerka. [przypis autorski]

583. bełdować — kopcić. [przypis autorski]

584. dufnie — ufnie. [przypis autorski]

585. drapacha — stara wiedźma. [przypis autorski]

586. gołopupki — pisklęta. [przypis autorski]

587. imkluz — pieniądz diabelski. [przypis autorski]

588. jęczyflora — stękająca kobieta. [przypis autorski]

589. jęzornica — niewiasta wygadana, pyskata. [przypis autorski]

590. jędor (daw., gw.) — indor. [przypis edytorski]

591. kadeła — grubas. [przypis autorski]

592. skałdunił się — zachmurzył się. [przypis autorski]

593. kalamancje — zawikłania, tarapaty. [przypis autorski]

594. dijareza — przerwa. [przypis autorski]

595. klawiesz — fortepian. [przypis autorski]

596. hoptaś — kot. [przypis autorski]

597. galantuom (z fonet. fr. galant homme) — galant, człowiek odznaczający się wyszukaną uprzejmością, szczególnie w stosunku do kobiet. [przypis edytorski]

598. prześcipnie (daw.) — sprytnie; dowcipnie. [przypis edytorski]

599. adonis — tu iron.: piękny mężczyzna, wzór urody męskiej; w mit. gr. Adonis był pięknym młodzieńcem, w którym kochały się boginie Afrodyta i Persefona. [przypis edytorski]

600. konkwistador (z hiszp.) — zdobywca, zaborca; najczęściej odnoszone do hiszpańskich zdobywców Ameryki Południowej i Środkowej. [przypis edytorski]

601. kniazić — żałosny głos wydawać. [przypis autorski]

602. andante (muz., wł.: idąc) — tempo wykonania utworu muzycznego: z prędkością spokojnego kroku. [przypis edytorski]

603. chlastawice — błyskawice. [przypis autorski]

604. romanśnica — kobieta lubiąca romanse. [przypis autorski]

605. chląd — sosna. [przypis autorski]

606. mener (z fr. meneur) — przywódca. [przypis edytorski]

607. rosolis — likier aromatyzowany płatkami róży. [przypis edytorski]

608. elixir d’amour (fr.) — eliksir miłości. [przypis edytorski]

609. All devils! (ang.) — do wszystkich diabłów! [przypis edytorski]

610. ślamdrał — beczał. [przypis autorski]

611. kokota (daw.) — kobieta lekkich obyczajów; prostytutka. [przypis edytorski]

612. tajemnictwa — tajemnice. [przypis autorski]

613. sparnia — upał. [przypis autorski]

614. ślamaga — niedołęga. [przypis autorski]

615. styrmanić — zmarnotrawić. [przypis autorski]

616. skaczaniały — zdrętwiały. [przypis autorski]

617. bieśnica — kobieta złośliwa, podstępna. [przypis autorski]

618. rozblomblowana — szybko płynąca. [przypis autorski]

619. bluźniawa — bezwstydna. [przypis autorski]

620. beresili — dokazywali. [przypis autorski]

621. rozbełdowane — rozkopcone. [przypis autorski]

622. brysnąć — przeskoczyć. [przypis autorski]

623. plereza — puszyste pióro strusie zwisające z damskiego kapelusza. [przypis edytorski]

624. slepoń — giez, bąk koński. [przypis autorski]

625. zoczyć (daw.) — zobaczyć, dostrzec. [przypis edytorski]

626. flaszkomyj — aptekarz. [przypis autorski]

627. kalikant (daw., z łac.) — człowiek obsługujący miechy tłoczące powietrze do piszczałek organów. [przypis edytorski]

628. zagiździć — zatkać, zapchać. [przypis autorski]

629. coram publico (łac.) — wobec wszystkich, publicznie. [przypis edytorski]

630. czemchać — trzeć, drapać. [przypis autorski]

631. chmyzek — drobne stworzenie. [przypis autorski]

632. bakarat — hazardowa gra w karty. [przypis edytorski]

633. zamtuz (daw.) — dom publiczny. [przypis edytorski]

634. civis (łac.) — obywatel. [przypis edytorski]

635. jarmarczyć — hałaśliwie handlować. [przypis autorski]

636. bzduczeć — narzucać się. [przypis autorski]

637. złego brzucha dostać — zachorować na żołądek. [przypis autorski]

638. Chimera (mit. gr.) — ziejący ogniem potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża; przenośnie: urojenie, mrzonka. [przypis edytorski]

639. bruśnieć — rumienić się. [przypis autorski]

640. byczyć się — puszyć się. [przypis autorski]

641. oczeret (ukr.) — trzcina; szuwary. [przypis edytorski]

642. fartaszka — grzechotka. [przypis autorski]

643. pacambuł — opasły. [przypis autorski]

644. chowierał — wietrznik [człowiek lekkomyślny i niestały]. [przypis autorski]

645. doskwierny — dokuczliwy. [przypis autorski]

646. do samego zdechu — do ostatniego tchu. [przypis autorski]

647. doskulić — dokuczyć. [przypis autorski]

648. Voltaire, pol. Wolter, właśc. François-Marie Arouet (1694–1778) — filozof, publicysta i wolnomyśliciel francuski epoki oświecenia. [przypis edytorski]

649. abderycki — związany z Abderą, greckim miastem, którego mieszkańcy uchodzili za głupców i prostaków. [przypis edytorski]

650. kołbań — brudne, stojące jeziorko. [przypis autorski]

651. gmerków — durniów. [przypis autorski]

652. hołodryga — hultaj. [przypis autorski]

653. fifak — spryciarz. [przypis autorski]

654. fiksum-dyrdum cierpi — zwariował. [przypis autorski]

655. duwa — gołąb. [przypis autorski]

656. kalaputryna — awantura. [przypis autorski]

657. gęgać — mówić przez nos. [przypis autorski]

658. kieptarz — żartowniś. [przypis autorski]

659. w kałalbałyk wleźć — wplątać się w złą sprawę. [przypis autorski]

660. bławy — blady, mdły. [przypis autorski]

661. bec à bec (fr.) — twarzą w twarz. [przypis edytorski]

662. czere-mere w czubku — zawrót głowy. [przypis autorski]

663. sylogizm — schemat wnioskowania logicznego zbudowany z dwóch przesłanek i wniosku; tu: rozumowanie. [przypis edytorski]

664. kołomaź — smar do wozów. [przypis autorski]

665. juhasowanie — wypasanie owiec na halach. [przypis autorski]

666. faramuszka — drobiazg. [przypis autorski]

667. czytak — elementarz. [przypis autorski]

668. rysik i tabliczka — dawniej zestaw złożony z rysika i łupkowej, ścieralnej tabliczki służył do nauki pisania i rachowania uczniom początkowych klas w szkołach elementarnych (podstawowych); zeszytów oraz maczanych w atramencie piór używano dopiero w następnych latach nauki. [przypis edytorski]

669. preceptor (daw.) — wychowawca, nauczyciel. [przypis edytorski]

670. kapaks — sprytny, pojętny. [przypis autorski]

671. facka (daw.) — policzek, uderzenie otwartą dłonią w twarz. [przypis edytorski]

672. Tres faciunt collegium (łac.) — trzech tworzy zespół (rzymska formuła prawna, zgodnie z którą zgromadzenie przynajmniej trzech osób posiada moc prawną, np. jako stowarzyszenie, komisja itp.). [przypis edytorski]

673. Deus semper certus (łac.) — Bóg zawsze pewny. [przypis autorski]

674. omacek — szara godzina. [przypis autorski]

675. pociarać — powalać, zbrukać. [przypis autorski]

676. mordacz — wielki gębacz. [przypis autorski]

677. lamenci — lamentuje. [przypis autorski]

678. odarnowane — obłożone darnią. [przypis autorski]

679. piarg — rumowisko skalne; okruchy skalne nagromadzone u wylotu żlebu u podnóża stromych, skalistych stoków. [przypis edytorski]

680. rybaczyć — łowić. [przypis autorski]

681. papraczka — czas dżdżysty i błotnisty. [przypis autorski]

682. kaczorowe — mieniące się jak szyjka kaczora, zielonawo-czarno-błękitne. [przypis autorski]

683. daremniny — rzeczy bezwartościowe. [przypis autorski]

684. Bano de la Cava — ruiny starożytnego kąpieliska w Toledo. [jest to wieża nad rzeką Tag, broniąca dawnego, nieistniejącego obecnie mostu; wg legendy objaśniającej przyczyny upadku wizygockiego królestwa Toledo i muzułmańskiej okupacji Półwyspu Iberyjskiego w tym miejscu wizygocki król Roderyk zobaczył kąpiącą się w rzece Florindę La Cava, piękną córkę hrabiego Don Juliána, i wziął ją siłą; stąd nazwa, oznaczająca „kąpiel Cavy”; red. WL] [przypis autorski]

685. czucha — drapie się, wspina. [przypis autorski]

686. Atlas — łańcuch górski w płn.-zach. Afryce, na płn. od Sahary. [przypis edytorski]

687. siąpawica — drobny a gęsty deszcz z mgłą. [przypis autorski]

688. kocender — włóczęga. [przypis autorski]

689. gonidiabeł — niegodziwiec. [przypis autorski]

690. hands off (ang.) — ręce precz. [przypis edytorski]

691. zakłosi się — pokryje się kłosami. [przypis autorski]

692. skamracić — spoufalić. [przypis autorski]

693. Baal (mit.) — dosł.: „Pan”, tytuł boga Hadada (Adada), głównego bóstwa ludów zachodniosemickich (Palestyny, Fenicji, Syrii), władcy świata, boga burzy i deszczu. [przypis edytorski]

694. urracas, clarin, tenzotli — podzwrotnikowe, śpiewające ptaki. [przypis autorski]

695. Frijoles, frijoles — fasolki, fasolki. [przypis edytorski]

696. reconquista (hiszp.) — rekonkwista, dosł.: ponowne zdobycie, walka państw chrześcijańskich o opanowanie ziem Płw. Iberyjskiego zdobytych przez muzułmanów w VIII w. [przypis autorski]

697. Cortez, właśc. Hernán Cortés (ok. 1485–1547) — hiszpański konkwistador, zdobywca Meksyku. [przypis edytorski]

698. Pizarro, Francisco (1478–1541) — hiszpański konkwistador, zdobywca imperium Inków (w zach. części Ameryki Południowej). [przypis edytorski]

699. Loyola, Ignacy (1491–1556) — hiszpański ksiądz, założyciel zakonu jezuitów; kanonizowany w 1622. [przypis edytorski]

700. samum — gorący i suchy, pustynny wiatr płd. występujący w Afryce Płn. i na Półwyspie Arabskim, wywołujący burze piaskowe. [przypis edytorski]

701. żywobycie — życie. [przypis autorski]

702. rozgoń — rozsyłanie na wszystkie strony. [przypis autorski]

703. psieć — być wystawionym na niewygody. [przypis autorski]

704. ściśliwy — oszczędny. [przypis autorski]

705. potężnia — potęga. [przypis autorski]

706. ześcibolić — zeszyć lada jako. [przypis autorski]

707. haciendado — właściciel ziemskiego majątku. [przypis autorski]

708. Tehuantepec — miasto w płd. Meksyku, w stanie Oaxaca, w powiecie Tehuantepec. [przypis edytorski]

709. Mi jefecito! — mój szefie. [przypis autorski]

710. Armada, Wielka Armada (hiszp. Grande y Felicísima Armada) — słynna wielka flota wojenna wysłana w 1588 przez króla hiszpańskiego Filipa II na podbój Anglii, zniszczona przez burzę oraz ataki szybkich, lekkich okrętów angielskich. [przypis edytorski]

711. śmiałkować — wyzywać do walki. [przypis autorski]

712. Ganivet, Ángel (1865–1898) — hiszpański pisarz i dyplomata. [przypis edytorski]

713. guerilla — walka partyzancka. [przypis autorski]

714. śmiertelnica — koszula śmiertelna. [przypis autorski]

715. Servet, Miguel (1511–1553) — hiszpański teolog unitariański, prawnik, lekarz i humanista; jako pierwszy w Europie odkrył płucne krążenie krwi. [przypis edytorski]

716. schizofrenia — rozszczepienie jaźni, z greckiego języka schidzein: rozłupywać. [powszechny błąd: schizofrenia nie musi wiązać się z rozszczepieniem jaźni, jest odrębną jednostką chorobową charakteryzującą się m.in. częściowym lub całkowitym zerwaniem kontaktu z rzeczywistością, któremu często towarzyszą urojenia. Jej nazwa odwołuje się do oddzielenia poszczególnych funkcji umysłowych, nie zaś od wyodrębnienia się dodatkowych osobowości; red. WL] [przypis autorski]

717. Tasso, Torquato (1544–1595) — włoski poeta renesansowy, autor sławnego poematu epickiego Jerozolima wyzwolona. [przypis edytorski]

718. szołowierz — szalbierz. [przypis autorski]

719. pedregale — zastygła wierzchnia warstwa lawy wulkanicznej. [przypis autorski]

720. flor de cacao (hiszp.: kwiat kakao) — pot. nazwa Quararibea funebris, rosnącego w Meksyku drzewa, którego suszonych kwiatów używa się jako ostrej przyprawy do tradycyjnego napoju czekoladowo-kukurydzianego. [przypis edytorski]

721. uducha — duszność. [przypis autorski]

722. play (ang.) — grać; graj(cie). [przypis edytorski]

723. ready (ang.) — gotowy, gotowi. [przypis edytorski]

724. światówki — popularne melodie. [przypis autorski]

725. szpukuje — straszy. [przypis autorski]

726. Newman, John Henry (1801–1890) — angielski teolog i duchowny, początkowo anglikański, później katolicki, od 1879 kardynał; w 2019 kanonizowany; najważniejsza i najbardziej kontrowersyjna postać religijnej historii Anglii XIX w.; autor m.in. książki o filozofii wiary pt. An Essay in Aid of a Grammar of Assent (1870, wyd. pol. Przyświadczenia wiary). [przypis edytorski]

727. tierra tamplada — ziemia umiarkowana. [przypis autorski]

728. borba (z ukr.) — walka, bójka. [przypis edytorski]

729. zabraniec — człowiek, którego dusza na czas pewien została zabrana, ekstatyk. [przypis autorski]

730. cepak — gbur. [przypis autorski]

731. wykudlić — wytargać za włosy. [przypis autorski]

732. wyfilutować — zmamić. [przypis autorski]

733. wygłupić — wywieść w pole. [przypis autorski]

734. kusidło — ptaszek wołowe oczko. [przypis autorski]

735. wyklamkować — wystarać się o co z trudnością. [przypis autorski]

736. błędzić — bredzić. [przypis autorski]

737. zadufały — zarozumiale. [przypis autorski]

738. événement (fr.) — wydarzenie, zdarzenie. [przypis edytorski]

739. zaskoki — przeszkody. [przypis autorski]

740. wdrabiać — wrzucać kawałkami. [przypis autorski]

741. ulubienie — miłość. [przypis autorski]

742. tułumbas — grubas. [przypis autorski]

743. sprzeciwniki — przeciwnicy. [przypis autorski]

744. zagrabusić — porwać gwałtem. [przypis autorski]

745. wierzchować — przewodzić komuś. [przypis autorski]

746. wapnić — bielić wapnem. [przypis autorski]

747. Spinoza, Baruch (1632–1677) — filozof niderlandzki; zaliczany do największych myślicieli żydowskich, przedstawiciel racjonalizmu. W głównym dziele pt. Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona stwierdzał m.in. że istnieje jedna, wieczna i wszechogarniająca substancja, nazywana naturą lub Bogiem, oraz rozwinął racjonalistyczną doktrynę moralności, zauważając, że dobro i zło są względne, nie mają znaczenia absolutnego, lecz są ocenami konkretnych sytuacji z punktu widzenia poszczególnych osób. [przypis edytorski]

748. Quae res nihil commune inter se habent, earum una alterius causa esse non potest (łac.) — Spośród dwóch rzeczy, które nie posiadają nic ze sobą wspólnego, nie może stać się jedna przyczyną drugiej. [przypis autorski]

749. sknarzyć — prosić dokuczliwie. [przypis autorski]

750. udobrzyć — ułagodzić. [przypis autorski]

751. ruptura (med.) — przepuklina. [przypis edytorski]

752. trawieniec — żołądek. [przypis autorski]

753. wartogłowiec — szaleniec. [przypis autorski]

754. wyćwiery — grymasy. [przypis autorski]

755. uwziątka — upór. [przypis autorski]

756. turbunek — kłopot. [przypis autorski]

757. ścigacz — mężczyzna, uganiający się za kobietami. [przypis autorski]

758. szudrak — obszarpaniec. [przypis autorski]

759. zachciwniś — łakotniś. [przypis autorski]

760. zrękowiny (daw.) — zaręczyny. [przypis edytorski]

761. miserere (łac.) — zmiłuj się; słowo rozpoczynające biblijny Psalm 51, będący psalmem pokutnym i żałobnym, zawierającym błaganie do Boga o pomoc. [przypis edytorski]

762. wypłosz — pustak [lekkoduch]. [przypis autorski]

763. urwa — oszust. [przypis autorski]

764. zdudzieć — ogłupieć. [przypis autorski]

765. skobiecić się — przestać być panną. [przypis autorski]

766. dixi (łac.) — dosł.: powiedziałem, rzekłem; słowo używane często na zakończenie dłuższej przemowy wyjaśniającej stanowisko mówcy. [przypis edytorski]

767. szkowrozić — dokazywać. [przypis autorski]

768. ślabać — hardo odpowiadać. [przypis autorski]

769. truda — zmartwienie. [przypis autorski]

770. podłaziny — osaczanie. [przypis autorski]

771. wąchacz — szpieg. [przypis autorski]

772. epikureizm — stanowisko filozoficzne, według którego źródłem szczęścia jest przyjemność. [przypis edytorski]

773. sadlisty — tłusty. [przypis autorski]

774. wątczyć — przewlekać wątek. [przypis autorski]

775. rozklapić — usiąść, rozkraczywszy nogi. [przypis autorski]

776. chojna — jodła. [przypis autorski]

777. propositio (łac.) — przedłożenie; przesłanka. [przypis edytorski]

778. Omnis substantia est necessario infinita (łac.) — Każda substancja z konieczności jest nieskończona. [przypis autorski]

779. kowerkot (z ang. covercoat) — gęsta tkanina wełniana lub półwełniana, używana na płaszcze i kostiumy. [przypis edytorski]

780. ślęgnąć — moknąć, nasiąkać wilgocią. [przypis autorski]

781. wyrzypić — wykrztusić. [przypis autorski]

782. Bacon, Francis (1561–1626) — angielski filozof, prawnik i mąż stanu; twórca empiryzmu oraz nowożytnej metody naukowej opartej na eksperymencie i indukcji. [przypis edytorski]

783. De la Dignite et de l’Accroissement des Sciences — francuski tytuł napisanego po łacinie dzieła Francisa Bacona De dignitate et augmentis scientiarum (O godności i postępach nauk, 1623), w 1668 wpisanego przez Kościół katolicki na Indeks ksiąg zakazanych. [przypis edytorski]

784. La prolongation de l’expérience peut avoir lieu de deux maniéres: par répétition ou par extension (fr.) — Przedłużenie eksperymentu może nastąpić na dwa sposoby: przez powtórzenie lub przez rozszerzenie. [przypis edytorski]

785. wlepne — ściśle przylegające. [przypis autorski]

786. ściuchajdy — zbieranina. [przypis autorski]

787. zadnice — pośladki. [przypis autorski]

788. papulaty — tłusty na twarzy. [przypis autorski]

789. czerwieniaty — zaczerwieniony. [przypis autorski]

790. naćmyrać się — namęczyć się. [przypis autorski]

791. tęptać — tupać. [przypis autorski]

792. kępiak — smreczek [gw.: świerk] krzaczasty. [przypis autorski]

793. chechłak — tępy nóż. [przypis autorski]

794. ciarach — pogardl. przezwanie ludowe szlachcica lub mieszczanina; także wobec chłopa ubierającego się po miejsku i udającego człowieka innej klasy społecznej. [przypis edytorski]

795. inactwo — zmiana. [przypis autorski]

796. hatłamajki — rzeczy drobne. [przypis autorski]

797. piłowiny — opiłki. [przypis autorski]

798. ucisz — cisza. [przypis autorski]

799. fanfaronować — chełpić się, przechwalać się. [przypis edytorski]

800. jaskot — hałas; jazgot. [przypis autorski]

801. fafoły — brudy. [przypis autorski]

802. wybleszczyć — wytrzeszczyć. [przypis autorski]

803. omacnica — straszydło nocne. [przypis autorski]

804. zagardlić — zadusić. [przypis autorski]

805. ciepciuch — człowiek o słabym charakterze. [przypis autorski]

806. kołbań — kałuża. [przypis autorski]

807. klajdosić — pleść głupstwa. [przypis autorski]

808. szryz — kra, ale nie z lodu, lecz z śniegu tylko. [przypis autorski]

809. krechcić — szumieć. [przypis autorski]

810. ostronie — ustronie. [przypis autorski]

811. harhara — coś rozlegle niezgrabnego. [przypis autorski]

812. woniaczek — kwiat woniejący. [przypis autorski]

813. pachać — wąchać. [przypis autorski]

814. wystawinoga — pyszałek. [przypis autorski]

815. pozorzysty — okazały. [przypis autorski]

816. ślakwa — słota. [przypis autorski]

817. hargusi — szumi. [przypis autorski]

818. uspy — usypiska gór. [przypis autorski]

819. gibas — wiotki człowiek. [przypis autorski]

820. jednacz — rozjemca. [przypis autorski]

821. kaczkać się — toczyć się jak kaczka. [przypis autorski]

822. wschodowiec — wschodni wiatr. [przypis autorski]

823. trząski — grząski. [przypis autorski]

824. pacuk — szczur. [przypis autorski]

825. graźn — rozpadlina w skale. [przypis autorski]

826. ślizgota — ślizgawica. [przypis autorski]

827. kudłas — pies kudłaty. [przypis autorski]

828. szopówka — kuna kamionka. [przypis autorski]

829. zaduszliwy — astmatyczny. [przypis autorski]

830. zamyśliwy — roztargniony. [przypis autorski]

831. częstacja — poczęstunek. [przypis autorski]

832. Camera degli Sposi (wł.) — Komnata związków małżeńskich. [przypis autorski]

833. malizna — drobiazg. [przypis autorski]

834. Ci serviano di Dio, e non serviano a Dio (wł.) — Posługują się Bogiem, a nie służą Bogu. [przypis autorski]

835. Valla, Lorenzo (ok. 1406–1457) — włoski humanista, filozof i filolog, twórca filologicznej krytyki tekstu. [przypis edytorski]

836. De voluptate ac de vero bono (łac.) — O tym, co rozkoszne i prawdziwie dobre. [przypis autorski]

837. Pontano, Giovanni, łac. Ioannes Iovianus Pontanus (1426–1503) — włoski poeta i humanista. [przypis edytorski]

838. De amore coniugali (łac.) — O miłości małżeńskiej. [przypis autorski]

839. De prudentia (łac.) — O rozumie. [przypis autorski]

840. Asinus (łac.) — Osioł. [przypis autorski]

841. grula — stara świnia. [przypis autorski]

842. papcoń — człowiek niezgrabny. [przypis autorski]

843. zagwazdrany — zanieczyszczony. [przypis autorski]

844. bolawy — bolący. [przypis autorski]

845. czerwiatka — zepsuty owoc, który sam z drzewa spada. [przypis autorski]

846. cierpota — cierpienie. [przypis autorski]

847. chudziara — chudy. [przypis autorski]

848. portantina — lektyka. [przypis autorski]

849. Karol III Hiszpański (1716–1788) — król Hiszpanii (od 1759) z dynastii Burbonów, wcześniej król Neapolu i Sycylii. [przypis edytorski]

850. il n’avait point de lit dans son appartement, tant il était exact a coucher dans celui de la reine (fr.) — nie miał łóżka w swej komnacie, więc skrupulatnie sypiał u królowej (cytat z książki Charlesa de Brosses Lettres familières écrites d’Italie). [przypis edytorski]

851. Ribera Jusepe (José) de Ribery (1591–1652), zw. Lo Spagnoletto — hiszpański malarz barokowy, działający we Włoszech; specjalizował się w wizerunkach świętych i scenach mitologicznych, szczególnie ukazujących ekspresję ciała i twarzy w obliczu męczeństwa. [przypis edytorski]

852. posępnica — melancholia. [przypis autorski]

853. repecić się — tłuc się, turkotać. [przypis autorski]

854. fertyczny — ruchliwy, ożywiony, żwawy. [przypis edytorski]

855. trzęsidupka — pliszka. [przypis autorski]

856. cierkać — ćwierkać. [przypis autorski]

857. cudować — wymyślać (komuś). [przypis autorski]

858. al fresco (wł.) — dosł.: na świeżo; technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu farbami na świeżym tynku, przed jego zaschnięciem. [przypis edytorski]

859. al giorno (wł.) — codziennie, na dzień, dziennie. [przypis edytorski]

860. Deus semper certus (łac.) — Bóg zawsze pewny. [przypis edytorski]

861. beso del cortesia — pocałunek ceremonialny. [przypis autorski]

862. Liga Narodów — międzynarodowa organizacja istniejąca w latach 1919–1946, powołana na mocy traktatu wersalskiego w celu zapewnienia pokoju, rozwiązana po powstaniu ONZ. [przypis edytorski]

863. stopa — dawna jednostka długości, równa ok. 30 cm; 11.000 stóp to ok. 3,3 km. [przypis edytorski]

864. komplot (daw.) — spisek. [przypis edytorski]

865. feretron (z gr.) — przenośny ołtarzyk lub obraz religijny noszony na drążkach podczas procesji. [przypis edytorski]

866. tużurek (daw., z fr.) — dwurzędowy surdut z ciemnej wełny, popularny na przełomie XIX i XX w., pełniący rolę dzisiejszej marynarki, ale sięgający do połowy uda. [przypis edytorski]

867. burnus — długie wełniane okrycie podobne do płaszcza, noszone przez Arabów. [przypis edytorski]

868. gdyby mangrowe — roślinność tropikalna z korzeniami na wierzchu. [przypis autorski]

869. Far West (ang.) — Daleki Zachód. [przypis autorski]

870. cynie — różnokolorowe kwiaty, kwitnące przeważnie wśród wulkanicznych głazów. [przypis autorski]

871. oman – żółty kwiat stepowy. [przypis autorski]

872. eryger — różowy kwiat stepowy. [łac. Erigeron, pol.: przymiotno; red. WL] [przypis autorski]

873. pustorożce — antylopy amerykańskie [ob. nazwa pustorożce oznacza rodzinę ssaków przeżuwaczy mających na głowach rogi, które w odróżnieniu od poroża jeleniowatych (pełnorożców) nigdy nie są rozgałęzione ani zrzucane; należą do niej m.in. antylopy, bawoły, bydło domowe, koziorożce; widłoróg amerykański dawniej nazywany był antylopą widłorogą, gdyż budową przypomina antylopy (zamieszkujące wyłącznie stepy i sawanny Afryki oraz Azji) i wyróżnia się rozwidlonymi rogami; red. WL]. [przypis autorski]

874. piesek preriowy — Praire dog, Canis ludovicianus. [nieświszczuk, niewielki gryzoń podobny do świstaka, żyjący na preriach Ameryki Płn., w chwili zagrożenia wydający odgłosy przypominające szczekanie psa; red. WL] [przypis autorski]

875. armadryle — opancerzone zwierzęta amerykańskie, wydające zapach piżmowy, przysmak dla Indian. [chodzi o pancernika, hiszp. armadillo; red. WL] [przypis autorski]

876. garapety — kleszcze amerykańskie. [przypis autorski]

877. błędne rumosze — głazy błędne. [przypis autorski]

878. baryt — minerał nieszlachetny. [przypis autorski]

879. gnajs — minerał nieszlachetny. [dziś popr.: gnejs, lm: gnejsy; red. WL] [przypis autorski]

880. filutnie (gw.) — sprytnie. [przypis edytorski]

881. des idées générales (fr.) — idee ogólne. [przypis edytorski]

882. cyklady — rozmowne ptaszęta dżungli podzwrotnikowych. [być może chodzi o cykady, czyli piewiki, owady tropikalne, których samce wydają głośne, przerywane dźwięki; red. WL] [przypis autorski]

883. pontederia — roślina błotna o niebieskich kwiatach, przypominających hiacynty. [przypis autorski]

884. robinia — drzewo delikatnolistne. [przypis autorski]

885. deputacja (daw.) — delegacja, grupa przedstawicieli jakiejś zbiorowości wysłana w celu załatwienia jakiejś sprawy. [przypis edytorski]

886. smart fellow — dziarski chłopak. [przypis autorski]

887. moszey (daw.) — meczet. [przypis edytorski]

888. morga — oszklona izba, w której nierozpoznanych zmarłych wystawia się na widok publiczny. [przypis autorski]

889. szynkwas — bufet, lada w szynku, w karczmie, przy której kupowało się trunki. [przypis edytorski]

890. piernat (daw.) — cienki, nieprzeszywany (niepikowany) materac wypełniony pierzem; też: kołdra. [przypis edytorski]

891. kuczka (hebr. sukka) — szałas budowany w święto Sukkot, mający przypominać o opisanej w Księdze Wyjścia wędrówce ludu wybranego z Egiptu do Ziemi Obiecanej, kiedy to Żydzi zmuszeni byli prowadzić koczowniczy tryb życia. [przypis edytorski]

892. Tolaitola — po arabsku: Toledo. [przypis autorski]

893. Abd ar-Rahman I (731–788) — emir al-Andalus (muzułmańskich posiadłości na Płw. Iberyjskim) w latach 756–788, założyciel dynastii Umajjadów kordobańskich. [przypis edytorski]

894. Al Hakem II (915–76) — władca kalifatu Kordoby (od 961), państwa rządzącego islamską Hiszpanią (Al-Andalus) i północną Afryką; miłośnik sztuki i literatury, założyciel wielkiej biblioteki, patron uczonych. [przypis edytorski]

895. Alfons VI Mężny (1040–1109) — władca hiszpańskich królestw Leónu (od 1065) i Kastylii (od 1072); w 1077 przybrał tytuł cesarza całej Hiszpanii; w 1085 w walkach z muzułmanami zdobył Toledo. [przypis edytorski]

896. Karol V Habsburg (1500–1558) — cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego (1519–1556), król Hiszpanii jako Karol I (1516–1556), doprowadził do jej rozwoju jako imperium kolonialnego. [przypis edytorski]

897. Cyd, właśc. Rodrigo (Ruy) Díaz de Vivar (ok. 1043–1099) — hiszpański bohater narodowy, rycerz kastylijski, bohater wielu ballad, wzór cnót rycerskich; w 1094 zdobył z rąk muzułmańskich Walencję, którą władał do aż śmierci. [przypis edytorski]

898. Hrabia Luny, właśc. Fadrique de Aragón (ok. 1401–1438) — hrabia miasta Luna w Hiszpanii, pretendent do korony Aragonii. [przypis edytorski]

899. Roderyk I — ostatni król Wizygotów, zginął w zakończonej klęską bitwie nad rzeką Guadelete (711), walcząc z muzułmanami, którzy zostali wezwani na pomoc do Hiszpanii przez syna i następcę jego poprzednika. [przypis edytorski]

900. cadyk (z hebr. dosł.: sprawiedliwy) — Żydzi zazwyczaj nazywają tak słynnych rabinów, uczonych, bogobojnych mężów słynących ze sprawiedliwości, dobroci i pobożności; także: charyzmatyczny przywódca duchowy chasydów. [przypis edytorski]

901. Vega, Lope de (1562–1635) — hiszpański poeta i dramaturg, twórca teatru narodowego, autor ponad 2000 sztuk. [przypis edytorski]

902. Medinilla, Baltasar Elisio de (1585–1620) — hiszpański poeta, przyjaciel dramatopisarza Lope de Vegi; urodził i zmarł w Toledo; niekiedy mylony ze współczesnym mu poetą Pedro (de) Medina Medinillą (zm. 1621), również z Toledo. [przypis edytorski]

903. Moreto y Cavana, Agustín (1618–1669) — hiszpański ksiądz i dramaturg, od 1654 mieszkający w Toledo. [przypis edytorski]

904. Zorrilla y Moral, José (1817–1893) — hiszpański poeta i dramaturg epoki romantyzmu. [przypis edytorski]

905. tum (daw.) — kościół, świątynia, katedra. [przypis edytorski]

906. castellum (łac.) — zamczysko. [przypis autorski]

907. tabernacolo dei gaudenti — ołtarzyk radości. [przypis autorski]

908. cigarral — pałacyk letni. [przypis autorski]

909. de buenavista — z pięknym widokiem. [przypis autorski]

910. epifity — pasożyty z lasów dziewiczych, rośliny mające korzenie w szczelinach kory, na drzewach butwiejących wskutek wilgoci i wiecznego braku słońca. [epifity najczęściej nie są pasożytami, rosną na innych roślinach, wykorzystując je jako podpory; red. WL] [przypis autorski]

911. the sovereign people (ang.) — lud suwerenny. [przypis autorski]

912. ESKIMOSY I GRENLANDCZYCY, JAKUTY, AJNOSY I KAMCZADAŁY... — dziś popr.: Eskimosi (Inuici) i Grenlandczycy, Jakuci, Ajnowie, Kamczadałowie, Finowie, Finowie, Estończycy, Liwowie, Lapończycy i Samojedzi, Ostiakowie, Turkmeni, Kirgizi, Ałtjczycy i Abakanowie. [przypis edytorski]

913. KAFRY, HOTENTOCI... — dziś popr.: Kafrowie (daw. nazwa płd. i wsch. ludów Bantu), Hotentoci, Buszmeni, Fulanie (Fulbe) i Nubijczycy, i Owaherero (Hererowie), i Tsuanowie. [przypis edytorski]

914. BERBERY, TUAREGI... — dziś popr.: Berberowie, Tuaregowie, Tibbu (Tubu), Koptowie, Abisyńczycy (Etiopczycy). [przypis edytorski]

915. CZIPEWAJE I IROKEZY (...) NATSZEZY — dziś popr.: Czipewejowie (Odżibwejowie), i Irokezi, i Algonkini, Siuksowie, Apacze (...) Naczezi. [przypis edytorski]

916. CZICZIMEKI, TOLTEKI, AZTEKI — dziś popr.: Chichimekowie, Toltekowie, Aztekowie. [przypis edytorski]

917. INKA Z PLEMIENIA KESZUA ORAZ AYMARA — dziś popr.: Inkowie z plemienia Keczua oraz Ajmara. [przypis edytorski]

918. MAYA LUB KWISZE ORAZ ARAWAKI — dziś popr.: Majowie lub Kicze (Quiché) oraz Arawakowie. [przypis edytorski]

919. CZIBEZA — dziś popr.: Czibcza. [przypis edytorski]

920. AUSTRALCZYCY I PAPUASY... — dziś popr.: Australijczycy i Papuasi, Polinezyjczycy, Batakowie z Sumatry, Dajakowie z Borneo, z Celebes Alfuru/ [a. Alifuru; powstałe w czasach kolonialnych ogólne określenie rdzennych mieszkańców archipelagu Moluków, którzy zachowują tradycyjne wierzenia] [przypis edytorski]

921. palo mulato — drzewo o wysokim pniu, z wiecznie zielonymi liśćmi, przypominające z oddali pinię. [przypis autorski]

922. in concluendo — przy wnioskowaniu. [przypis autorski]

923. saltus — skoki. [przypis autorski]

924. romitorio (wł.) — pustelnia, ustronie. [przypis autorski]

925. pronunciamenta — ogłoszenia, edykty. [przypis autorski]

926. Ecco vostro innamorato! Ecco padre nostro!... (wł.) — Oto ten, który zakochał się w was! Oto nasz ojciec! Jakiż on piękny, ta radość nasza! Niech go Bóg błogosławi! [przypis autorski]

927. Biały Gród — historyczne centrum rosyjskiej stolicy, Moskwy, otoczone białymi murami obronnymi, zbudowanymi w XVI w., zniszczonymi w czasie rządów Katarzyny Wielkiej i jej wnuka Aleksandra I. [przypis edytorski]

928. Mała Ententa — zawiązane na pocz. lat 20. XX w. między Czechosłowacją, Jugosławią a Rumunią porozumienie, przypieczętowane paktem w 1933 r., mające na celu przeciwstawianie się ewentualnym roszczeniom Habsburgów, Austrii i Węgier oraz wszelkim próbom powrotu do struktur daw. cesarstwa. [przypis edytorski]

929. Puerta del Camforon — jedna z bram Toleda. [przypis autorski]

930. Alkazar — historyczny zamek Toleda. [przypis autorski]

931. sztabskapitan — w Imperium Rosyjskim stopień oficerski pośredni między stopniem porucznika i kapitana. [przypis edytorski]

932. praporszczyk (z ros.) — w wojsku rosyjskim najniższy stopień oficera, odpowiednik chorążego. [przypis edytorski]

933. kronprinc (z niem. Kronprinz) — książę koronny, tytuł arystokratyczny nadawany dawniej następcom tronu w krajach niemieckojęzycznych. [przypis edytorski]

934. Ludendorff, Erich (1865–1937) — niemiecki generał i polityk, czołowy dowódca w czasie I wojny światowej, po wojnie związany z Hitlerem (był uczestnikiem puczu monachijskiego w 1923); autor książki Der Totale Krieg (Wojna totalna, 1935). [przypis edytorski]

935. Orgesz, właśc. Organisation Escheric — skrajnie prawicowa, nacjonalistyczna i monarchistyczna, paramilitarna organizacja niemiecka założona w 1920 przez Georga Eschericha, rozwiązana przez rząd Rzeszy w 1921; jej członkowie brali udział w walkach przeciwko Ślązakom w III Powstaniu śląskim; szacuje się, że u szczytu swoich wpływów liczyła ok. miliona członków. [przypis edytorski]

936. Action Française (fr.: Akcja Francuska) — francuskie czasopismo, wyd. 1899–1944 w Paryżu i skupiony wokół niego skrajnie prawicowy (nacjonalistyczny, monarchistyczny i antysemicki) ruch polityczny; podczas II wojny światowej Action Française współpracowała z rządem Vichy, niekiedy kolaborowała z Niemcami; w 1944 ruch rozpadł się, pismo zostało zamknięte przez rząd Charlesa de Gaulle’a. [przypis edytorski]

937. Poczajów — miasto w obwodzie tarnopolskim Ukrainy (do 1939 w granicach II Rzeczypospolitej), gdzie znajduje się Ławra Poczajowska, najważniejszy prawosławny klasztor na Wołyniu; stanowił on największe sanktuarium i ośrodek pielgrzymkowy Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w okresie międzywojennym, zaś obecnie jest drugim, po Ławrze Peczerskiej w Kijowie, najważniejszym ośrodkiem prawosławnego życia monastycznego na Ukrainie. [przypis edytorski]

938. pałamar (daw.) — paramonar (prysłużnik), niższy posługacz cerkiewny; do jego obowiązków należy bicie w dzwony oraz pomoc podczas nabożeństwa, np. podawanie kadzielnicy, świecy, księgi. [przypis edytorski]

939. Wenizelos, Elefterios (1864–1936) — grecki polityk liberalny, prawnik, ośmiokrotny premier. [przypis edytorski]

940. archimandryta — przełożony prawosławnego klasztoru. [przypis edytorski]

941. parastas (gr.: czuwanie) — nabożeństwo żałobne w Kościołach chrześcijańskich obrządku wschodniego, w krajach liturgii cerkiewno-słowiańskiej nazywane panichidą. [przypis edytorski]

942. Niam-niam — najdziksza odmiana ludożerców afrykańskich. [Azande, lud zamieszkujący środkową Afrykę; red. WL] [przypis autorski]

943. burgżandarmy (z niem. burg: gród, miasto) — żandarmi miejscy. [przypis edytorski]

944. kaiser (niem.) — cesarz. [przypis edytorski]

945. Abongo, Aka-ka i Batwa — karły afrykańskie. [przypis autorski]

946. szmuklerski (daw.) — szmuglerski, związany z przemytem. [przypis edytorski]

947. związek kamelotów — Kameloci Króla (Camelots du Roi), francuska skrajnie prawicowa, paramilitarna organizacja młodzieżowa, utworzona w 1906 przez Ligę Akcji Francuskiej, rozwiązana w 1936. [przypis edytorski]

948. baon — skrót od „batalion”, jednostka organizacyjna wojska licząca ok. 700 żołnierzy, złożona z kilku kompanii. [przypis edytorski]

949. parnisty — parzysty. [daw.: stanowiący parę razem z jakimś drugim; red WL] [przypis autorski]

950. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]

951. Woodward, Arthur Smith (1864–1944) — angielski paleontolog, światowej klasy specjalista od ryb kopalnych, wielokrotnie nagradzany za prace z tego zakresu; jego reputacja została nadszarpnięta, gdy zaangażował się w identyfikację i badania nad przedstawioną w 1912 czaszką Człowieka z Piltdown, rzekomego „brakującego ogniwa” między małpą a człowiekiem, która okazała się oszustwem, co udowodniono w 1953. [przypis edytorski]

952. Société pour l’Aviation et ses Dérivés (SPAD) — francuska wytwórnia lotnicza produkująca samoloty używane podczas I wojny światowej i w okresie międzywojennym. [przypis edytorski]

953. Hispano-Suiza — przedsiębiorstwo działające w branży lotniczej i motoryzacyjnej, znany przedwojenny producent silników i luksusowych samochodów. [przypis edytorski]

954. Laśkiewicz, Teofil (1869–1925) — polski inżynier technolog, przemysłowiec i współwłaściciel „Zakładów Mechanicznych E. Plage i T. Laśkiewicz”, pierwszej polskiej wytwórni lotniczej, która produkowała samoloty od 1921 do 1935, kiedy została znacjonalizowana. [przypis edytorski]

955. Curtiss Aeroplane and Motor Company — amerykańskie przedsiębiorstwo produkujące samoloty; zał. w 1916, odniosło znaczący sukces rynkowy, w 1929 połączyło się z Wright Aeronautical, tworząc istniejącą do dziś spółkę Curtiss-Wright Corporation. [przypis edytorski]

956. bicykl — nazwa pierwszych rowerów. [przypis edytorski]

957. potopa (gw.) — potop. [przypis autorski]

958. powietrzyca (gw.) — wichura. [przypis autorski]

959. Ahaswer — Żyd Wieczny Tułacz, który według popularnej w Europie legendy miał znieważyć Chrystusa idącego na śmierć, za co został obarczony klątwą tułaczki po świecie. [przypis edytorski]

960. wyglądy (gw.) — otwory do wyglądania. [przypis autorski]

961. wiuwają (gw.) — powiewają. [przypis autorski]

962. Samuel ben Meir Ha-Lewi Abulafia (ok. 1320–1360) — skarbnik króla Kastylii i Leónu Piotra I Okrutnego; fundator synagogi El Transito w Toledo, którą po wygnaniu Żydów z Hiszpanii w 1492 przekształcono w kościół, pierwotnie pod wezwaniem św. Benedykta, od XVII w. Tránsito de Nuestra Señora, tj. Zaśnięcia Naszej Pani (Maryi). [przypis edytorski]

963. wieprzucha (reg.) — czarna porzeczka. [przypis edytorski]

964. stójkowy — w zaborze rosyjskim: niższy stopniem policjant. [przypis edytorski]

965. hekatomba — w staroż. Grecji ofiara składana bogom ze stu sztuk bydła; w przenośni każda wielka ofiara. [przypis edytorski]

966. sianowanie — koszenie siana. [przypis autorski]

967. augur — rzymski kapłan, który odczytywał wolę bogów na podstawie lotu ptaków i zjawisk atmosferycznych na niebie (błyskawice, grzmoty). [przypis edytorski]

968. pontifex (łac.) — kapłan. [przypis edytorski]

969. haruspex — kapłan wróżący z wnętrzności zwierząt ofiarnych. [przypis edytorski]

970. ex avibus (łac.) — z ptaków. [przypis edytorski]

971. auspicja — przepowiednie. [przypis autorski]

972. signum de coelo (łac.) — znak z nieba. [przypis autorski]

973. grocernia (z ang.) — sklep spożywczy. [przypis edytorski]

974. Bergson, Henri (1859–1941) — francuski filozof, przedstawiciel irracjonalizmu i intuicjonizmu, twórca koncepcji élan vital, czyli pędu życiowego. [przypis edytorski]

975. Wartenberg, Mścisław (1868–1938) — polski filozof, metafizyk. [przypis edytorski]

976. dossier (fr.) — zbiór dokumentów dotyczących jakiejś osoby lub sprawy. [przypis edytorski]

977. infułat — wyższy dostojnik kościelny, od infuły, czyli nakrycia głowy takich osób. [przypis edytorski]

978. fait accompli (fr.) — fakt dokonany. [przypis edytorski]

979. grynderstwo (z niem.) — pospieszne zakładanie przedsiębiorstw (głównie spółek akcyjnych i za pożyczone pieniądze) nastawionych na szybkie osiągnięcie wysokich zysków; zjawisko rozpowszechnione zwłaszcza w Niemczech w okresie 1871–1874. [przypis edytorski]

980. aport — wkład niepieniężny wnoszony do spółki, mający postać wartości niematerialnych (np. patentów) lub rzeczy, wyceniany jako określona wartość majątkowa. [przypis edytorski]

981. reptilia (z łac., biol.) — gady. [przypis edytorski]

982. mob (z ang.) — motłoch, tłuszcza, hałastra. [przypis edytorski]

983. tramp — włóczęga. [przypis autorski]

984. repetierowy — o broni palnej: powtarzalny, wielostrzałowy. [przypis edytorski]

985. sflażony — zabłocony, zaszargany. [przypis autorski]

986. siarowy — ładny, zgrabny. [przypis autorski]

987. rezerwacja (daw.) — rezerwat. [przypis edytorski]

988. rzędolić — gderać, zrzędzić. [przypis autorski]

989. tillandsia — roślina pnąca, opuszczająca jak gdyby siwą brodę. [pol.: oplątwa; red. WL] [przypis autorski]

990. ghost dance — taniec wojenny Indian. [ang. ghost dance to Tańca Ducha, wykonywany przez powstały w 1889 indiański ruch religijny, któremu nadano tę sama nazwę i który władze amerykańskie uznały za niebezpieczny; celem tańca było zjednoczenie z duchami zmarłych, którzy mieli pomóc w powstrzymaniu ekspansji białych, walcząc w imieniu żywych i przynieść pokój i jedność plemion; red. WL] [przypis autorski]

991. nabi — natchnieni kaznodzieje. [przypis autorski]

992. Ezechiel — biblijny prorok, autor Księgi Ezechiela. [przypis edytorski]

993. sofer — uczony pisarz z zakresu religii żydowskiej. [hebr. lm: soferim; red. WL] [przypis autorski]

994. Stary Zakon (daw.) — Stary Testament, judaistyczna część Biblii. [przypis edytorski]

995. sufi — wyznawca sufizmu, mistycyzmu islamskiego. [przypis edytorski]

996. muezin — muzułmanin wzywający wiernych do modlitwy. [przypis edytorski]

997. sura — ustęp z Koranu. [przypis autorski]

998. sorbeteros —- roznosiciele słodyczy. [przypis autorski]

999. dulces — słodycze. [przypis autorski]

1000. teozofia (z gr. theos: bóg i sophia: mądrość) — światopogląd łączący w sobie różne idee wywodzące się z neoplatonizmu i buddyzmu: wiarę w bezosobowy, wieczny Absolut, kosmos będący jego emanacją, we wszechobecną świadomość (panteizm), w karmę (odpowiedzialność każdej istoty za własne czyny, których skutki oddziałują na następne wcielenie), reinkarnację (drogę wcieleń duszy od stadiów roślinnych, poprzez zwierzęce do ludzkiego), ewolucję wszechświata, w tym również ludzi, w kierunku doskonałości i zjednoczenia z absolutem. Takie poglądy religijno-filozoficzne propagowało założone w 1875 r. w Nowym Yorku przez Helenę Bławatską Towarzystwo Teozoficzne. [przypis edytorski]

1001. nabęckać się — objeść się. [przypis autorski]

1002. laba — odpoczynek. [przypis autorski]

1003. nędzić — męczyć się. [przypis autorski]

1004. lechmankować — próżnować. [przypis autorski]

1005. malizna — drobiazg. [przypis autorski]

1006. łachmanda — wędrowny szmaciarz. [przypis autorski]

1007. osrajmurek — niedołęga. [przypis autorski]

1008. miałczyć — ścierać na miał. [przypis autorski]

1009. opsiakać — bezcześcić. [przypis autorski]

1010. krużyny — plewy. [przypis autorski]

1011. pomądrować — pomędrkować. [przypis autorski]

1012. omiodnić — osłodzić. [przypis autorski]

1013. dołapić — przyłapać. [przypis autorski]

1014. habenda — posiadłość szlachecka. [przypis autorski]

1015. domactwo — domostwo. [przypis autorski]

1016. nowosiedliny — uroczyste przenosiny. [przypis autorski]

1017. gziny — reg.: wieczorynki z tańcami wyprawiane podczas zapustów; pot.: swawolenie, natarczywe zaloty (jak giez). [przypis edytorski]

1018. skompanić się — spoufalić się. [przypis autorski]

1019. nienajestne — nienasycone. [przypis autorski]

1020. kręcijan — człowiek zdążający kręta drogą. [przypis autorski]

1021. chwalidupa — samochwał. [przypis autorski]

1022. łebski — ogromny. [przypis autorski]

1023. Titina — francuska piosenka skomponowana przez Léo Daniderffa w 1917 dla francuskich kabaretów, w wersji polskiej wykonywana od 1924. [przypis edytorski]

1024. Kafuzowie (cafusa) — jedna z lokalnie wyróżnianych grup brazylijskiej ludności, potomkowie ludności rdzennej i czarnoskórej. [przypis edytorski]

1025. Valona (wł.) — Wlora, miasto w Albanii, na wybrzeżu Adriatyku. [przypis edytorski]

1026. fez — męskie nakrycie głowy w krajach muzułmańskich. [przypis edytorski]

1027. Lalla Rookh, właśc. Truganini (1812–1876) — Aborygenka tasmańska, uważana za ostatnią Aborygenkę czystej krwi na Tasmanii. [przypis edytorski]

1028. ex praesidio (łac.) — z miejsca przewodniczącego; jako przewodniczący. [przypis edytorski]

1029. etamina — rodzaj półprzezroczystej tkaniny. [przypis edytorski]

1030. kindżał — długi obosieczny nóż używany na Kaukazie. [przypis edytorski]

1031. zarupa — koc indyjski z otworem na szyję. [przypis autorski]

1032. lisiura (daw.) — futro z lisa, okrycie wierzchnie podbite futrem lisa lub czapka męska z lisiego futra. [przypis edytorski]

1033. kundys — kundel. [przypis edytorski]

1034. nieznabóg — ateista. [przypis autorski]

1035. johimbina — związek chemiczny (alkaloid) uzyskiwany z kory drzewa johimby lekarskiej, występującego w zach. Afryce; wykorzystywana jako afrodyzjak. [przypis edytorski]

1036. konfirmacja (łac.: potwierdzenie) — w Kościołach protestanckich: obrzęd uroczystego przyjęcia do wspólnoty kościelnej, odpowiednik jednocześnie pierwszej komunii i bierzmowania w Kościele katolickim. [przypis edytorski]

1037. negruta — brunetka. [przypis autorski]

1038. hektograf — urządzenie do powielania dokumentów i rysunków, w którym jako formy do tworzenia odbitek używa się blaszanej tacy z masą żelatynową z przeniesionym na nią oryginałem, wykonanym tuszem hektograficznym. [przypis edytorski]

1039. latyński (rzad.) — związany ze staroż. Rzymianami; łaciński; tu: romański. [przypis edytorski]

1040. pekuniarny (rzad., z łac: pecunia: pieniądze) — pieniężny. [przypis edytorski]

1041. votum (łac.) — tu zamiast pełnego: votum separatum: głos odrębny; oficjalny sprzeciw członka jakiejś zbiorowości wobec jej gremialnie podjętej decyzji. [przypis edytorski]

1042. mah-jongg — wyraz chiński, który znaczy: wygrywam, a używany jest powszechnie jako nazwa gry towarzyskiej, z Chin importowanej, obecnie najmodniejszej. [przypis autorski]

1043. perdykoza — nurek czubaty. [przypis autorski]

1044. radioskop — przyrząd najbliższej przyszłości, dostarczający przy pomocy fal radiowych obrazów z najdalszej odległości, czyli teleskop przenikający na mil tysiące mroki, mgły i mury. [przypis autorski]

1045. ośreniały — pokryty szronem. [przypis autorski]

1046. autoskopia — widzenie własnego organizmu i jego chorób. [przypis autorski]

1047. Pung — trójka jednobarwnych kamieni przy mah-jonggu. [przypis autorski]

1048. aksjoma (daw.) — aksjomaty. [przypis edytorski]

1049. erbować — dziedziczyć. [przypis autorski]

1050. zróżniczkowany — dziś poza znaczeniem matematycznym: zróżnicowany. [przypis edytorski]

1051. Kong — cztery kamienie jednobarwne w mah-jonggu. [przypis autorski]

1052. destructio destructionis (łac.) — rozstrój rozstroju. [przypis autorski]

1053. Same Honory — jedna z wielu kombinacji mah-jonggowych. [przypis autorski]

1054. bocianować — kroczyć jak bocian. [przypis autorski]

1055. Trzynaście Sierot — kombinacja mah-jonggowa. [przypis autorski]

1056. arkebuz — dawna ręczna długa broń palna, używana od XV do pocz. XVII w.; wyparta przez muszkiet. [przypis edytorski]

1057. fuma — próżność, nadętość, zarozumiałość, fochy; dziś tylko w lm: fumy. [przypis edytorski]

1058. opera buffa (z wł. buffo: komiczny, śmieszny) — włoska opera komiczna; gatunek opery powstały w XVIII w. we Włoszech. [przypis edytorski]

1059. prospektor — pionier. [przypis autorski]

1060. areopag — rada starszych w staroż. Atenach, mająca najwyższą władzę sądowniczą i polityczną; przen.: grono osób, które autorytatywnie rozstrzyga jakieś sprawy. [przypis edytorski]

1061. tumor (daw.) — guz uciskający sąsiednie tkanki, nowotwór. [przypis edytorski]

1062. Singuli canonici boni viri, sed capitula mola bestia (łac.) — Pojedynczy kanonicy to dobrzy mężowie, lecz kapituła to zła bestia (parafraza łacińskiej sentencji mówiącej oryginalnie o senatorach i senacie). [przypis edytorski]

1063. pierdółka — prostackie gadanie. [przypis autorski]

1064. marienbadzki — przym. od Marienbad, dawnej, niemieckiej nazwy miejscowości w Czechach, popularnego kurortu, słynnego ze źródeł mineralnych (ob. Mariańskie Łaźnie). [przypis edytorski]

1065. Woronow, Siergiej (1866–1951) — francuski chirurg pochodzenia rosyjskiego, słynny z powodu eksperymentów z przeszczepianiem człowiekowi tkanki jąder od małp w celu odmłodzenia ludzkiego organizmu. [przypis edytorski]

1066. nagłupek — człowiek ograniczony. [przypis autorski]

1067. parlofon — dawne urządzenie do nagrywania i odtwarzania dźwięku, ulepszony fonograf. [przypis edytorski]

1068. ginger ale — imbirowe piwo, bezalkoholowe. [przypis autorski]

1069. prairie chicken — Cupidonia americana. [w dzisiejszej terminologii: Tympanuchus cupido, występujący w Ameryce Płn. ptak z podrodziny bażantów; red. WL] [przypis autorski]

1070. Gracje (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna. [przypis edytorski]

1071. jerocho — Metys z meksykańskiego wybrzeża. [przypis autorski]

1072. mal de pintos — rodzaj trądu. [przypis autorski]

1073. szupasem (daw.) — ciupasem, tj. pod przymusem, pod strażą. [przypis edytorski]

1074. norte — wiatr północny. [przypis autorski]

1075. caramba — przekleństwo hiszpańskie. [przypis autorski]

1076. pierdzigryczka — człowiek ślamazarny. [przypis autorski]

1077. Wrangel, Piotr (1878–1928) — rosyjski baron, generał armii Imperium Rosyjskiego, uczestnik wojny z Japonią i pierwszej wojny światowej, jeden z najznakomitszych dowódców „białych” podczas wojny domowej w Rosji. [przypis edytorski]

1078. amigo — przyjaciel. [przypis autorski]

1079. compadre — kum. [przypis autorski]

1080. facjenda — folwark [dziś popr. w tym znaczeniu: hacjenda; red. WL]. [przypis autorski]

1081. terenos dos Indios — rezerwaty dla Indian. [przypis autorski]

1082. matto brutto — dziewiczy las. [przypis autorski]

1083. kaboklowie — koloniści brazylijscy. [przypis autorski]

1084. fornal — najemny robotnik rolny w folwarku, szczególnie zajmujący się końmi. [przypis edytorski]

1085. majorat — majątek dziedziczony w ten sposób, że całość przechodzi na najstarszego syna. [przypis edytorski]

1086. geszeft (z niem.) — interes, transakcja (często także w znaczeniu: sprawa finansowa nie całkiem legalna, wątpliwa moralnie). [przypis edytorski]

1087. novio — narzeczony. [przypis autorski]

1088. marimba — cymbały hiszpańskie, wzgl. meksykańskie. [przypis autorski]

1089. bańdzioch — brzuch. [przypis autorski]

1090. salteador — rozbójnik. [przypis autorski]

1091. Cziczerin, Gieorgij (1872–1936) — rosyjski dyplomata, od 1918 komisarz ludowy spraw zagranicznych RFSRR, od 1922 do 1930 komisarz ludowy spraw zagranicznych ZSRR. [przypis edytorski]

1092. wesołuch — skrzypek. [przypis autorski]

1093. malaquenas — melancholijne marsze meksykańskie. [przypis autorski]

1094. bandoleros — zbóje. [przypis autorski]

1095. iotas i jarabe — tańce meksykańskie. [przypis autorski]

1096. zastarzalec — zatwardziały. [przypis autorski]

1097. do fondytu — do gruntu. [przypis autorski]

1098. malstrom — prąd morski o silnych wirach wywoływany pływami w fiordach północnej Norwegii. [przypis edytorski]

1099. saperdy robi — smali koperczaki. [zaleca się; red. WL] [przypis autorski]

1100. sklebota — zmąci. [przypis autorski]

1101. patyczysz się — chcesz się pokazać. [przypis autorski]

1102. papojka — pijatyka. [przypis autorski]

1103. Wasze błagorodje (ros.) — wielmożny panie; tytuł stosowany w carskiej armii przy zwracaniu się do oficerów do podpułkownika włącznie. [przypis edytorski]

1104. żeńszczyna (ros.) — kobieta. [przypis edytorski]

1105. sędziaty — tłusty, gruby. [przypis autorski]

1106. patron (przestarz.) — nabój. [przypis edytorski]

1107. gałubczyk (reg.) — gołąbeczek; kochaneczek. [przypis edytorski]

1108. Dscherid, dziś popr.: Szatt al-Dżarid — bezodpływowe, słone jezioro w środkowo-zach. Tunezji, w lecie niemal zupełnie wysychające; stanowi największy słony obszar na Saharze, liczący ok. 6000 km² powierzchni. [przypis edytorski]

1109. krasawica (daw.) — piękność. [przypis edytorski]

1110. brechać — kłamać. [przypis autorski]

1111. Ehrwürden — Wasza wielebność. [przypis autorski]

1112. Besarabia — kraina historyczna między rzekami Dniestrem a Prutem, obecnie pogranicze Mołdawii i Ukrainy. [przypis edytorski]

1113. vom recht gesunden Menschenverstande — Prawdziwie zdrowego rozsądku ludzkiego. [przypis autorski]

1114. Sapperlot, noch einmal! — zaklęcie niemieckie. [przypis autorski]

1115. Es unterliegt wohl keinem Zweifel — Nie ulega najmniejszej wątpliwości. [przypis autorski]

1116. patriotards — krzykliwi nacjonaliści. [przypis autorski]

1117. mouscoutaires — komuniści. [przypis autorski]

1118. balaski — pionowe elementy balustrady. [przypis edytorski]

1119. stalle — ozdobne ławy kościelne z wysokimi oparciami, ustawiane wzdłuż ścian blisko głównego ołtarza, przeznaczone dla dostojników, zwł. duchownych, a. dla zakonników. [przypis edytorski]

1120. wichli się — kręci się. [przypis autorski]

1121. ślizgota — ślizgawica. [przypis autorski]

1122. wschodowiec — wschodni wiatr. [przypis autorski]

1123. skapcieć — zmarnieć. [przypis autorski]

1124. par force (fr.) — siłą; polowanie par force: polowanie konno ze sforą psów na zwierzynę, którą ściga się, aż padnie zmęczona. [przypis edytorski]

1125. Starhemberg — wpływowy ród austriacki, z którego wywodziło się wielu polityków i wojskowych. [przypis edytorski]

1126. drzewo Bo a. drzewo Bodhi — figowiec pagodowy, pod którym Budda Siakjamuni osiągnął oświecenie i który od tamtej pory na pamiątkę jest nazywany drzewem oświecenia (sanskr. bodhi, syng. bo); pierwotne drzewo nie przetrwało, ale jego potomek rośnie przy świątyni Mahabodhi w miejscowości Bodh Gaja w płn. Indiach. [przypis edytorski]

1127. tjitiaka — Hemidactylus frenatus [gekon domowy, gekon cziczak; red. WL]. [przypis autorski]

1128. skrzydlate rybki — Exocoetus volitans. [ptaszor jaskółczy, gatunek ryby promieniopłetwej, przedstawiciel tzw. ryb latających; red.WL] [przypis autorski]

1129. latające żaby — Polypedates Reinwardtii. [nogolotka jawajska, zwana też latającą żabą jawajską, słynąca ze swojej zdolności lotu ślizgowego; red. WL] [przypis autorski]

1130. karzeł — tu: niskie krzesło. [przypis edytorski]

1131. Torquemada, Tomás (1420–1498) — dominikanin, od 1483 Generalny Inkwizytor Kastylii, Walencji i Aragonii, królewski spowiednik; jako najbardziej rozpoznawalny urzędnik inkwizycji, stał się synonimem bezwzględności, z jaką działała ta instytucja kościelna. [przypis edytorski]

1132. kariatyda — rzeźba stojącej kobiety, dźwigającej na głowie belkowanie budowli, gzyms lub balkon, spełniająca funkcję kolumny lub filaru. [przypis edytorski]

1133. baszybuzuk — żołnierz nieregularnych wojsk tureckich w XIX i na początku XX w. [przypis edytorski]

1134. jatagan — broń sieczna o zakrzywionym ostrzu, używana od XVI w. przez Turków, Arabów i Persów. [przypis edytorski]

1135. kris — krótki miecz, a raczej sztylet malajski. [przypis autorski]

1136. riksha-coolie — riksza-kuli, człowiek spełniający rolę zwierzęcia pociągowego przy wózkach w Chinach, Japonii i Indiach. [przypis autorski]

1137. Heliogabal (204–222) — w młodości kapłan syryjskiego boga słońca, od 218 cesarz rzymski (jako Marek Aureliusz Antoninus); zyskał reputację rozpustnika i hedonisty. [przypis edytorski]

1138. Neron, właśc. Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus (37–68) — cesarz rzymski od 54, za sprawą prześladowania chrześcijan przedstawiany jako symbol okrucieństwa władzy. [przypis edytorski]

1139. Francesco di Giorgio Martini (1439–1502) — włoski renesansowy malarz, rzeźbiarz, architekt i pisarz; autor m.in. obrazu Święta Dorota i Dzieciątko Jezus (ok. 1465). [przypis edytorski]

1140. szarmeza (z fr.) — miękka tkanina jedwabna na sukienki. [przypis edytorski]

1141. Velásquez, Diego (1599–1660) — hiszpański malarz barokowy, związany z dworem Filipa IV; znany portrecista; obraz Panny dworskie z 1656 r. przedstawia pięcioletnią wówczas infantkę Małgorzatę Teresę w otoczeniu dworzan. [przypis edytorski]

1142. infantka — hiszpański tytuł córki królewskiej. [przypis edytorski]

1143. mora — tkanina, najczęściej jedwabna, mająca deseń przypominający słoje drzewa; używana jako wykończenie kołnierzy, klap czy mankietów uroczystych kreacji, a także do wyrobu wstąg do orderów oraz szat liturgicznych i elementów stroju dygnitarzy kościelnych. [przypis edytorski]

1144. fiszuta — rodzaj trójkątnej mantylki (kobiecej zarzutki na głowę). [przypis edytorski]

1145. pajęczyca czarnobrunatna i w żółte pasy — Nephila malabarensis. [przypis autorski]

1146. lansjer — taniec towarzyski popularny w drugiej poł. XIX w. [przypis edytorski]

1147. kwakier — potoczne określenie członka chrześcijańskiej wspólnoty noszącej nazwę Religijne Towarzystwo Przyjaciół, wywodzącej się z purytanizmu, silnie akcentującej rolę osobistego wewnętrznego objawienia, głoszącej pokojowe zasady i prostotę sposobu życia, rozpowszechnionej głównie w Anglii i Stanach Zjednoczonych, dokąd wyemigrowali w wyniku prześladowań w XVII w. Członkowie wspólnoty byli określani prześmiewczo jako kwakrzy (z ang. quakers: drżący), co miało się odnosić do fizycznych reakcji towarzyszących praktykom doświadczenia mistycznego. [przypis edytorski]

1148. sarong — lekki, niemal przejrzysty strój kobiet malajskich. [przypis autorski]

1149. Greuze, Jean Baptiste (1725–1805) — rokokowy malarz francuski; autor licznych, ocierających się o kicz obrazów dzieci ze zwierzętami oraz portretów młodych dziewcząt, których przedstawienia podszyte są niezdrowym erotyzmem (np. stałym motywem u Greuze’a jest naga, odsłonięta mimowolnie, nie w pełni jeszcze ukształtowana pierś dziewczęca); jednym z jego obrazów jest Milkmaid (Dojarka, 1780). [przypis edytorski]

1150. Yetmeyer... vicisti! (łac.) — Yetmeyer, zwyciężyłeś; odniesienie do słów: Galilaee, vicisti! (Galilejczyku, zwyciężyłeś), przypisywanych cesarzowi Julianowi Apostacie (361–363 n.e.), który miał je wypowiedzieć w chwili śmierci, uznając zwycięstwo chrześcijaństwa; chciał je bowiem w czasie swego panowania stłumić i przywrócić pogaństwo zmodernizowane w duchu neoplatońskim. [przypis edytorski]

1151. koryfej (daw.) — koryfeusz, przewodnik chóru w teatrze starogreckim; przen.: lider, przodownik nowych działań w jakimś środowisku, zwłaszcza artystycznym lub naukowym. [przypis edytorski]

1152. teleologia (gr. télos: koniec, cel oraz logos: teoria, nauka) — pogląd filozoficzny, wg którego rzeczy i zjawiska mają swój pewien cel, a nie tylko przyczyny. [przypis edytorski]

1153. tajoiści — żartobliwa nazwa lwowian, utworzona przez grę słów, jako odpowiednik do nazwy sekty chińskiej taoiści. Przedmiejscy lwowianie używają wyrazu: ta-joj! [przypis autorski]

1154. kończyna (daw.) — koniec, kraniec; tu: końcówka. [przypis edytorski]

1155. Baudelaire, Charles (1821–1867) — francuski poeta, krytyk sztuki, prekursor symbolizmu i poezji nowoczesnej, dekadent; uznawany za jednego z tzw. „poetów przeklętych”. [przypis edytorski]

1156. Sous tes souliers de satin... — końcowe strofy wiersza Baudelaire’a Piosenka popołudniowa, skierowanego do budzącej fascynację kobiety-kochanki. [przypis edytorski]

1157. labirinto d’amore (wł.) — labirynt miłości. [przypis edytorski]

1158. Boccaccio, Giovanni (1313–1375) — włoski pisarz, autor m.in. zbioru nowel obyczajowych Dekameron, którego głównym tematem jest miłość w jej rozmaitych odmianach. [przypis edytorski]

1159. Lukrecja d’Alagno (ok. 1430–1479) — włoska szlachcianka, w której w 1448 zakochał się Alfons V Aragoński, król Aragonii, Sardynii i Korsyki oraz król Neapolu (jako Alfons I); Alfons podarował jej i jej rodzinie ziemie, tytuły i bogactwa, ubiegał się również o unieważnienie swojego małżeństwa z Marią Kastylijską, ale papież Kalikst III odmówił; mimo to Lukrecja na dworze neapolitańskim była traktowana jak królowa i uczyniła z niego centrum kulturalne. [przypis edytorski]

1160. Colonna, Vittoria (1490–1547) — włoska poetka renesansowa, przyjaciółka Michała Anioła. [przypis edytorski]

1161. Joanna Aragońska, wł. Giovanna d’Aragona (1502–1575) — córka Ferdinanda d’Aragon, księcia Montalto, renesansowa opiekunka artystów. [przypis edytorski]

1162. Maria Gonzaga — zapewne chodzi o Ludwikę Marię Gonzagę (1611–1667), córkę księcia Karola Gonzagi, żonę dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza, która jako jeszcze niezamężna prowadziła w Paryżu salon literacki. [przypis edytorski]

1163. Giulia Gonzaga (1513–1566) — włoska szlachcianka, żona hrabiego Vespasiano Colonny, po śmierci męża w swoim zamku skupiła grono artystów, przyciągniętych jej inteligencją, wykształceniem oraz niezwykłą urodą. [przypis edytorski]

1164. dandy (ang.) — dandys, mężczyzna z przesadą dbający o strój i kurtuazyjny w zachowaniu. [przypis edytorski]

1165. Hipolit Medyceusz, wł. Ippolito de’ Medici (151–1535) — nieślubny, jedyny syn Juliana Medyceusza, wcześnie osierocony, wychowany przez swego wuja, papieża Leona X; kardynał (1529), pierwszy arcybiskup Awinionu; był przyjacielem Giulii Gonzaga. [przypis edytorski]

1166. Recamiér, Juliette, właśc. Jeanne-Françoise Julie-Adélaïde Bernard (1777–1849) — francuska gospodyni salonu towarzyskiego i literackiego. [przypis edytorski]

1167. de Sevigné, Marie (1626–1696) — francuska arystokratka, w historii literatury znana jako autorka listów do córki. [przypis edytorski]

1168. Madame de La Fayette, właśc. Marie-Madeleine Pioche de la Vergne, hrabina de La Fayette (1634–1693) — pisarka francuska okresu baroku, autorka Księżnej de Clèves, pierwszej francuskiej powieści psychologicznej poświęconej romansowi kobiety zamężnej. [przypis edytorski]

1169. Madame de Maintenon, właśc. Françoise d’Aubignéde, markiza Maintenon (1635–1719) — ostatnia kochanka, a później druga żona króla Francji Ludwika XIV, poślubiona w sekrecie. [przypis edytorski]

1170. Marguerite Jeanne Cordier de Launay, baronowa de Staal (1684–1750) — francuska pamiętnikarka i autorka, znana przede wszystkim z wydanych pośmiertnie pamiętników (Mémoires, 1755). [przypis edytorski]

1171. Madame du Deffand, właśc. Marie de Vichy-Chamrond, markiza du Deffand (1697–1780) — francuska dama epoki oświecenia, prowadząca (od 1754 wraz z siostrzenicą, Julią de Lespinasse) literacki salon paryski, w którym przyjmowała grono wybitnych pisarzy i filozofów. [przypis edytorski]

1172. Sodoma — biblijne miasto, którego nazwa stanowi, wraz z Gomorą, symbol grzechu, rozpusty i bezbożności, zniszczone za karę przez Boga; bratanek Abrahama, Lot, jako jedyny sprawiedliwy został ostrzeżony i wraz z żoną i córkami opuścił wcześniej miasto, jednak podczas ucieczki żona Lota mimo zakazu obejrzała się w stronę Sodomy i została zamieniona w słup soli za nieposłuszeństwo wobec Boga. [przypis edytorski]

1173. Question de amor — kwestia miłości. [przypis edytorski]

1174. études (fr.) — etiudy. [przypis edytorski]

1175. Aretino, Pietro (1492–1556) — włoski pisarz, publicysta i szantażysta, zw. biczem książąt; znany dialogów i rozważań włożonych w usta kurtyzan, odzwierciedlających renesansową swobodę erotyczną. [przypis edytorski]

1176. per la gracia di Dio uomo libero (wł.) — z łaski Bożej człowiek wolny. [przypis edytorski]