W ALEJACH UJAZDOWSKICH
Drzewa wielkim schyliły się skłonem
bezlistnych, sczerniałych gałęzi.
Cała droga liściem uścielona,
które wiatr rozgania drgające.
Noc jeszcze. Widać w oddali,
jak wojska stanęły szwadronem,
w pogotowiu.
W. KSIĄŻĘ
sam
w mundurze, otulony w płaszcz
przechadza się wśród zeschłych liści
KURUTA
wchodzi
zbliża się powoli
Przybył generał...
W. KSIĄŻĘ
Małczat!
KURUTA
Właśnie przybył
W. KSIĄŻĘ
Małczat!
KURUTA
Jazdy pułki cztery
czekają.
W. KSIĄŻĘ
Niech czekają.
KURUTA
Co Książę rozkaże?
Wasza Cesarska Mość niech rozkaz wyda.
W. KSIĄŻĘ
Nie wydam.
KURUTA
Wydać trzeba.
W. KSIĄŻĘ
Na cóż to się przyda?
KURUTA
odchodzi
W. KSIĄŻĘ
Kuruta!
KURUTA
nadbiega
Wasza Cesarska Mość każe — — ?
W. KSIĄŻĘ
daje znak, by się zbliżył
Słyszysz ty ten szum liści i w liści pogwarze
szepty — ?
KURUTA
Wot znaczy? — — Podal stoją straże
i czekają rozkazów.
W. KSIĄŻĘ
Niechaj dzień nie wschodzi.
Kto to przybył — ?
KURUTA
Krasiński generał.
W. KSIĄŻĘ
Niech czeka.
KURUTA
I czemuż Książę rozkazy odwleka?
W. KSIĄŻĘ
To ty rozkazuj.
KURUTA
Nie wiem. — Ja nie umiem.
W. KSIĄŻĘ
Wyjdź przed front i klnij głośno.
KURUTA
Książę — nie rozumiem?
W. KSIĄŻĘ
Nie rozumiesz — ? Czy słyszysz, co te liście gwarzą?
kopie nogą liście
Szit, szit — szit, szit... szit, te liście marzą.
O czym? — O Wielkim Księciu...? Hej...
KURUTA
wzrusza ramionami
Wszak ci314 tu Wasza Miłość na czele wojsk stoi. —
Tak gotowi powiedzieć — że Książę się — boi.
W. KSIĄŻĘ
Boi się Wielki Książę nie ludzi, lecz Boga.
Jak dla mnie znajdzie drogę Bóg — tak minie trwoga.
KURUTA
odchodzi
W. KSIĄŻĘ
sam
KURUTA
wraca
zbliża się do W. Księcia
W. KSIĄŻĘ
w zaufaniu
Tak te drzewa na wiosnę — pędy puszczą nowe.
Tak teraz jest listopad, niebezpieczna pora.
Zaczęło się to wczoraj — tak wczoraj z wieczora
Od czego się zaczęło — i co to się stało?
Liście spadły, tak drogę zaścieliły całą.
Liście suche, szit, szit...
KURUTA
wzrusza ramionami
odchodzi
W. KSIĄŻĘ
sam
KURUTA
po chwili wraca
zbliża się do W. Księcia
Przebudziła się właśnie.
W. KSIĄŻĘ
Cóż?
KURUTA
Plecie od rzeczy.
W. KSIĄŻĘ
Cóż plecie — ?
KURUTA
wzrusza ramionami
W. KSIĄŻĘ
A niech plecie.
KURUTA
wzrusza ramionami
W. KSIĄŻĘ
Niech lekarz ją leczy.
KURUTA
milczy
W. KSIĄŻĘ
Nieprzytomna?
KURUTA
To właśnie — choć patrzy na oczy,
ręce ku czemuś wznosi i jak we śnie kroczy.
W. KSIĄŻĘ
Wynoś się!
KURUTA
Książę panie?
W. KSIĄŻĘ
Do drogi się zbierać!
KURUTA
Lecz właśnie Księżna pani nie da się ubierać
i zrzuca z siebie stroje.
W. KSIĄŻĘ
patrzy wielkimi oczyma
A! A! A! Wenera!
KURUTA
Wasza Miłość — ?
W. KSIĄŻĘ
spostrzegł Joannę
Ot moja pani.
JOANNA
we futrze, półubrana
wchodzi
PANNY
biegną za nią
W. KSIĄŻĘ
gestem zatrzymuje orszak
JOANNA
nuci
«Mówił ojciec do swej Basi:
biją w tarabany...».
Nie, to nie tak — — tak. — Mars mnie zabiera
na swoje łoże — w miłość.
W. KSIĄŻĘ
otula ją
JOANNA
O czemuś ty się przebudził?! Uciekasz?! —
Stój! — Stój kochanku! — —
wskazuje orszak panien stojący opodal
Patrzaj — to są moje
boginie uskrzydlone. — One swoje stroje
zwinęły; — czyli skrzydła rozchylą nad głowy?
Czyli znowu ulecą? —
jakby powtarzała za kim
Bądź zdrowa. —
jakby mówiła do kogoś
Bądź zdrowy. —
Gdzie ty biegniesz? — Tyś w twoje zwycięstwo uwierzył!
Patrzaj — tyś oszukany!!! — Pożar się rozszerzył!!
Ratuj mnie!! — Miłość moja wiąże cię w niemocy?!
Pusty pałac — ? Jak czarne okropne otchłanie. —
Noc i straszliwa głuchość. — Ulituj się panie!
On odpycha mnie! Pęta miłości mej zrywa!
Ja byłam z tobą — w śnie moim szczęśliwa — —
przytomnieje
szeptem
To sen był — — taki był mój sen — tej nocy.
W. KSIĄŻĘ
prowadzi ją ku głębi
sanie zajeżdżają w głębi
JOANNA
usiada w saniach
obok niej usiada jedna z panien
W. KSIĄŻĘ
odszedł od żony
przesyła jej z daleka całusa
Adieu — adieu Żaneto.
krzyczy
Konia!
Żołnierze wprowadzają w głębi konia
GENERAŁ WINCENTY KRASIŃSKI
wchodzi
Sanie z W. Księżną odjeżdżają
W. KSIĄŻĘ
zapatrzony za odjeżdżającą W. Księżną
nagle zwraca się
spostrzega Krasińskiego
usiłuje sobie przypomnieć
Prawdali315 to? — Jest prawda? — Tak. — Pardon. C’est vrai316.
Lecz mnie uwierzyć trudno. — Tak już widzę. Chcę.
Ja was każę powiązać!
wpatruje się w Krasińskiego
Nie — to jest udanie.
Ja was każę powiązać!
KRASIŃSKI
obojętnie
Wiąż.
W. KSIĄŻĘ
O polski panie!
Wiązać Was? — —
wpatruje się w Krasińskiego
Nie. Ja tak was ostawić nie mogę.
Wy buntowni. — Wy, jakoż nie? Tak wy Polacy.
I jakoż wy, wy polscy, wy byliby tacy,
żeby rzucić swą Sprawę — swoją Polskę rzucić
i stać po stronie Cara? — Wy potężni.
Jak ja patrzę się na was tak — że wy orężni,
tak ja blednę. — Wybaczcie przyjacielu, bracie,
ale wy moje wrogi mnie — wy się nie znacie.
Tak wy zdrajce!
KRASIŃSKI
w gniewie
Zamilcz! — —
ochłonął
głosem stłumionym
Wybacz książę.
Wasza Cesarska Mość w obłędzie gada
i nie zważa na cios, gdy ostre słowo pada,
słowo błędu.
W. KSIĄŻĘ
Ja jasno widzę. Ja upadłem.
Upadłem już. — Już w ogniach, hej, pobladłem.
Ja już skończyłem się. A teraz wy gwiazdami.
Tak na was czas — wy nie będziecie z nami.
Nie łudzę się. Nie, nie chcę. Zostaniem wrogowie.
Tak ja was upokorzyć chcę — wy, wy panowie!
Dlaczego jeszcze tu? — Tam miasto się gotuje.
Tam pożar wre. Powstanie? Szał. Wszyscy orężni.
Błyskawice wstrzymali w pędzie — i potężni!
A wy — czemu wy tu? — Tak ja się o was boję.
Wy trupy — — — jeśli ze mną związani w przymierze.
Wy nie wierzycie w Polskę — ? Co? — A ja w nią wierzę!
wpatruje się w Krasińskiego
KRASIŃSKI
Nie widzi Car, co polską wziął koronę,
że my tam trupów naszych ścielem mosty.
Nie widzi Wielki Książę brat, żeśmy wbrew woli
narodu, co nas woła tam — u jego boku
stanęli, jako mur, co brata chroni
i dzisiaj, gdy nam Bóg na Wolność dzwoni,
my nie o sobie myślim w takiej chwili,
lecz by tej szczędzić krwi, co tam się leje,
gdyście jej tyle w kaźniach roztrwonili,
krwi naszej spodleni złodzieje.
Zginął Potocki, Blumer, Nowicki generał
a przy Potockim byłem ja, kiedy umierał,
gdy śród poległych trupa wyszukano.
Zginął Trębicki, Siemiątkowski zginął.
Ja, Wielki Książę, jeżelim ocalał,
to nie na to, bym honor mój w podłości kalał,
by mnie pod pręgierz bezwstydu stawiano.
Nie macie prawa pytać, Książę, w co ja wierzę.
Pewna, że mnie z podłością nie wiąże przymierze.
oddaje szpadę
W. KSIĄŻĘ
Zostaw ty to! — I waruj tu, jak pies, u moich nóg;
Ha, ha! — Gdy polskie ozwało się serce,
tak ja pokażę wam, kto wasi zdzierce.
Sumienia obrachunek zrobię. Spłacę dług.
Tam, pod pokojami Belwederu, tam w lochu
człowiek jest, od lat kilku zamkniony.
Tak to perła. — Tak ty nie czujesz się zarumieniony
przede mną?!
Tak ty mówisz, że masz serce i czujesz?!
Ty spojrzyj jemu w twarz —
nawołuje
Hej! Straż!
KURUTA
wbiega
W. KSIĄŻĘ
szepce mu do ucha
KURUTA
staje zdumiały
W. KSIĄŻĘ
przynagla gestem
KURUTA
odchodzi
W. KSIĄŻĘ
Skończył się Wielki Książę —
zrywa z piersi gwiazdę i ordery
depce nogami
Precz, precz — depcę, gardzę.
To nic — to wszystko dał mi Car. — Nie chcę — nie.
nasłuchuje
Słyszycie — tam — ? Ta noc, jak wicher hula — dmie
W noc taką skonał ojciec mój. — —
nagle trwoży się
Ja nie był jego kat!
krzyczy
zasłaniając oczy
to brat — to brat, to brat, to brat, to brat!!
KRASIŃSKI
stoi nieporuszony
w głębi armaty przeciągane przejeżdżają
ku prawej stronie
W. KSIĄŻĘ
idzie ku generałowi Krasińskiemu
chwyta go za guz munduru na piersi
śmieje się
wskazuje w głąb
KRASIŃSKI
patrzy we wskazanym kierunku
W. KSIĄŻĘ
Tak ja tu klejnot mam! — Ja ci pokażę.
Prometeusz317 wasz polski.
wskazuje
Ot, wiodą go straże.
WALERIAN ŁUKASIŃSKI
ślepy
w łachmanach, w kajdanach na nogach i rękach
wchodzi
prowadzony przez straż
STRAŻ
wiąże Łukasińskiego do armaty
zdejmują mu kajdany z nóg.
Słychać dzwony z Warszawy
W. KSIĄŻĘ
idzie ku głębi
dosiada konia
STRAŻ
oddala się od Łukasińskiego
ŁUKASIŃSKI
poczuł, że straż już się odeń oddaliła.
I poczuł, że chwila wolności nadeszła,
ta chwila, w której go wiodą;
choć skuty w kajdany,
do działa związany,
to jednak ci jego wrogowie,
jak tchórze tej chwili
zadrżeli, zwątpili —
powietrze czuć swobodą.
I poczuł, że bracia
wzlecieli orłowie,
wzlecieli tam w Warszawie;
że dzwony, co biją,
wieść niosą gloryją,
że wstali bohaterowie.
«Wytrwania! Wytrwania,
o dajże im Boże,
niech siły ich się nie zmarnią.
Bądź srogie więzienie
wieczyste me łoże
i żywot jedyną męczarnią.
Niech wloką, niech wloką,
niech w lochy zakują,
niech sępy żreją me ciało,
by ino tym braciom,
co dzwonią w Warszawie,
zwycięstwo się walki dostało.»
I dłonie przed siebie wyciąga i słucha,
wiew każdy powietrza czuje
i twarz mu się mieni,
w zachwycie jest ducha,
spełnione dzieło zgaduje.
Uklęka — łzy cieką,
pierś łkaniem się wstrząsa,
radością płonie oblicze
i szepce, a trudno mu słowa się wleką,
modlitwy łka tajemnicze:
«O pójdziesz ty kiedyś
mój duchu na gody
za kaźń twą, żywota gorycze.
W tych dzwonach z Warszawy
do ciebie to gońce:...»
Witaj — Jutrzenko — swo—bo—dy — — ,
za to—bą — zba—wie—nia — Słoń—ce318.
powstaje
KRASIŃSKI
przesłania twarz dłońmi
W. KSIĄŻĘ
rusza z miejsca
Rozpoczyna się pochód.
Przypisy:
1. szerz — dziś popr.: szerokość. [przypis edytorski]
2. giwera — karabin. [przypis edytorski]
3. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
4. tarcz — dziś popr.: tarcza. [przypis edytorski]
5. Egida (mit. gr.) — tarcza Ateny. [przypis edytorski]
6. spisa — włócznia. [przypis edytorski]
7. Pallas (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]
8. mężobójczy (daw., z łac. vir: mąż, obywatel, człowiek) — zabójczy; por. mężobójstwo: zabójstwo. [przypis edytorski]
9. Hymet — pasmo górskie na płd.-wsch. od Aten. [przypis edytorski]
10. Ossa — góra w Tesalii, przylegająca do Olimpu. [przypis edytorski]
11. Pelion — miejsce bitwy, w której Aleksander Wielki pokonał Ilirów w 335 p.n.e.; z uwagi na rytm słowo czytamy tu czterosylabowo (Pe-li-jo-nu). [przypis edytorski]
12. Maraton — miejsce bitwy stoczonej w roku 490 p.n.e., w której wojska ateńskie pod dowództwem Miltiadesa pokonały armię perską. [przypis edytorski]
13. Salamina — miejsce bitwy morskiej stoczonej w 480 p.n.e., w której mniejsza liczebnie flota grecka rozgromiła Persów, wykorzystując warunki naturalne (wąską zatokę). [przypis edytorski]
14. Termopile — miejsce bitwy stoczonej w 480 p.n.e., w której wojska spartańskie pod dowództwem Leonidasa uległy przeważającym siłom perskim. [przypis edytorski]
15. Aleksander Wielki a. Aleksander Macedoński (356–323 p.n.e.) — król Macedonii z dynastii Argeadów w latach 336–323 p.n.e., uczeń Arystotelesa, zwycięzca w wojnie z Persją, jego podboje zainicjowały epokę hellenistyczną; oblężenie fenickiego miasta Tyr przez wojska Aleksandra Macedońskiego miało miejsce w roku 332 p.n.e. [przypis edytorski]
16. Achilles — bohater Iliady Homera, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej. [przypis edytorski]
17. Hektor — bohater Iliady Homera, syn Priama i Hekaby, króla Troi, brat Parysa i Helena. [przypis edytorski]
18. Roma — Rzym. [przypis edytorski]
19. coś Sławie przydała mocy — Wyspiański, za Słowackim, wywodzi tu od sławy nazwę plemion słowiańskich (sławiańskich wg jednej z form zapisu w romantyzmie). [przypis edytorski]
20. Teutonowie — jedno z plemion niemieckich, przen.: Niemcy. [przypis edytorski]
21. Witold Kiejstutowicz, zwany Wielkim (ok. 1350–1430) — wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382–1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle. [przypis edytorski]
22. Ares (mit. gr.) — bóg wojny i szału bitewnego; jego rzymskim odpowiednikiem jest Mars. [przypis edytorski]
23. Boży-Bicz — właśc. Atylla (406–453), wódz Hunów, twórca imperium, walczący z Cesarstwem Rzymskim. [przypis edytorski]
24. Zews — dziś popr. Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. [przypis edytorski]
25. Gorgona (mit. gr.) — potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. [przypis edytorski]
26. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
27. Tartar (mit. gr.) — najciemniejsza i najstraszniejsza część krainy zmarłych. [przypis edytorski]
28. kazać — tu: rozkazywać, przemawiać. [przypis edytorski]
29. rozprężem — forma skrócona ze względu na rytm wiersza; dziś popr.: rozprężymy. [przypis edytorski]
30. Kery (mit. gr.) — boginie zemsty i gwałtownej śmierci, przedstawiane w postaci drapieżnych ptaków. [przypis edytorski]
31. dajmon — demon. [przypis edytorski]
32. Nike (mit. gr.) — bogini zwycięstwa (Wyspiański odchodzi nieco od mitologii, mówiąc o wielu Nike, a w dodatku wiążąc niektóre z bitwami przegranymi). [przypis edytorski]
33. Nike Fidiaszowa — Nike rozwiązująca sandał; płaskorzeźba wykonana w V w. p.n.e., w okresie klasycznym sztuki starożytnej Grecji, pierwotnie znajdowała się w świątyni Ateny Nike na Akropolu. Wedle współczesnych badań wykonanie płaskorzeźby postaci Nike przypisywane jest Kallimachosowi, a czynność, którą wykonuje bogini w tym przedstawieniu interpretowana jest nie jako zawiązywanie sandału rozwiązanego w biegu (jak we wcześniejszej tradycji i u Wyspiańskiego), ale jako rozwiązywanie sandałów przed wejściem do świątyni. [przypis edytorski]
34. Napoleonidzi — byli żołnierze walczący w Wielkiej Armii Napoleona. [przypis edytorski]
35. Pod Moskwę, na gniazdo Carów, wiodłam Cezara Franków — wzmianka dotycząca wyprawy Napoleona I na Rosję w 1812 r. [przypis edytorski]
36. odzyszczesz (daw. forma) — dziś: odzyskasz. [przypis edytorski]
37. ramiony — dziś popr. forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]
38. dźwirza (reg.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]
39. uwadziłam — zawadziłam, zaczepiłam. [przypis edytorski]
40. Gorgona (mit. gr.) — potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. [przypis edytorski]
41. zwolić — tu: pozwolić, zezwolić, dopuścić. [przypis edytorski]
42. Trojej — dziś popr. forma D.lp: Troi. [przypis edytorski]
43. Odys — ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei Homera, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi. Wyspiański napisał o nim dramat Powrót Odysa. [przypis edytorski]
44. jeśliże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: jeśli więc, jeśli zatem. [przypis edytorski]
45. na cudzymże chcą orać zagonie (...)? — konstrukcja z partykułą wzmacniającą i pytającą zarazem -że; znaczenie: czy na cudzym zagonie chcą orać? [przypis edytorski]
46. niżal — dziś: niż, niżeli. [przypis edytorski]
47. właść — własność. [przypis edytorski]
48. czegoże — dziś częściej w formie skróconej: czegóż. [przypis edytorski]
49. rówien — dziś: równy. [przypis edytorski]
50. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
51. któren wzeszedł w gaju Maratonu — Miltiades Młodszy (ok. 554–488 p.n.e.) ateński wódz i polityk, zwycięzca spod Maratonu. [przypis edytorski]
52. Helios (mit. gr.) — bóg i personifikacja słońca. [przypis edytorski]
53. zwól — pozwól, dopuść. [przypis edytorski]
54. sprząż — dziś: sprzęgnij. [przypis edytorski]
55. Cheronea — miejsce bitwy stoczonej 2 sierpnia 338 r. p.n.e., w której wojska Filipa II Macedońskiego zwyciężyły nad siłami ateńsko-tebańskimi, co spowodowało utratę niezależności przez państwa-miasta greckie. [przypis edytorski]
56. usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]
57. Marsjasz (mit. gr.) — satyr z Frygii, specjalista w grze na aulosie, wyzwał na pojedynek muzyczny Apollina, a po przegranej został obdarty przez niego ze skóry. [przypis edytorski]
58. Eol (mit. gr.) — władca wiatrów. [przypis edytorski]
59. mierzwa — słoma stanowiąca podściółkę dla bydła. [przypis edytorski]
60. kierz (reg.) — krzak. [przypis edytorski]
61. wstanąli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; inaczej: czy wstaną. [przypis edytorski]
62. zwarzyć — czasownik od war: wrzątek; tu: zniszczyć przez działanie zbyt niskiej temperatury. [przypis edytorski]
63. ląże — dziś popr.: lęgnie. [przypis edytorski]
64. przecz (daw.) — dlaczego, czyż; tu: przecież. [przypis edytorski]
65. Maciejowice — miejsce bitwy stoczonej 10 października 1794, w której wojska Tadeusza Kościuszki przegrały z wojskami rosyjskimi, a sam Kościuszko ranny dostał się do niewoli. [przypis edytorski]
66. otośmy (...) zawarły — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, inaczej: oto zawarłyśmy. [przypis edytorski]
67. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
68. kęs — odrobinę, chwilkę. [przypis edytorski]
69. Wysocki, Piotr (1797–1875) — pułkownik Wojska Polskiego, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu Powstania Listopadowego. [przypis edytorski]
70. giwer gwer (daw.) — karabin. [przypis edytorski]
71. porze — dziś popr.: pruje, przecina. [przypis edytorski]
72. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]
73. wyżenie (daw. forma) — wygna. [przypis edytorski]
74. gorą — płoną. [przypis edytorski]
75. wyżeniem — wygonimy. [przypis edytorski]
76. zapalę ich duchy, jak pochodnie; / niech lecą spełnić zbrodnię; / wężami osmagam twarze — Pallas Atena jest tu charakteryzowana tak, że ma po części cechy Erynii, bogiń zemsty (pochodnie w dłoniach, węże zamiast włosów). [przypis edytorski]
77. rozedrzej — dziś popr. forma: rozedrzyj. [przypis edytorski]
78. mściwce — mściwcy; mściciele. [przypis edytorski]
79. k’nam — skrócone od: ku nam; do nas. [przypis edytorski]
80. poima — pojmie, obejmie, tu: oplącze, opasa. [przypis edytorski]
81. wolej — dziś popr. forma C.lp: woli. [przypis edytorski]
82. porą — dziś popr.: prują, przecinają. [przypis edytorski]
83. zagorą — zagorzą; zapalą się. [przypis edytorski]
84. dan — forma skrócona od: dany. [przypis edytorski]
85. pełnią się — tu: zapełniają się. [przypis edytorski]
86. imać — chwytać. [przypis edytorski]
87. nie zazdrosnyśże — czy nie jesteś zazdrosny (daw. konstrukcja z partykułą -że). [przypis edytorski]
88. rabaty — barwne wyłogi wojskowego munduru. [przypis edytorski]
89. bajonet (daw.) — bagnet. [przypis edytorski]
90. kolet — rodzaj kaftana wojskowego. [przypis edytorski]
91. wyciągli — dziś popr. forma: wyciągnęli. [przypis edytorski]
92. zamkli — dziś popr. forma: zamknęli. [przypis edytorski]
93. wyoralim (daw. forma) — wyoraliśmy. [przypis edytorski]
94. grześć — grzebać, kopać. [przypis edytorski]
95. sieść — dziś popr. forma bezokolicznika: siąść a. siadać. [przypis edytorski]
96. wnijdziecie — dziś popr.: wejdziecie. [przypis edytorski]
97. ozwarte — rozwarte, otwarte. [przypis edytorski]
98. Grudzińska, Joanna (1791–1831) — morganatyczna małżonka Wielkiego Księcia Konstantego Pawłowicza Romanowa. [przypis edytorski]
99. Wielki Książę — Konstanty Pawłowicz Romanow (1779–1831), wódz naczelny Wojska Polskiego i faktyczny wielkorządca Królestwa Polskiego; za sprawą ślubu z Polką, Joanną Grudzińską, zrzekł się prawa do dziedziczenia tronu rosyjskiego. [przypis edytorski]
100. Kuruta, Dimitri Dimitriewicz (1770–1838) — zastępca Wlk. Ks. Konstantego na stanowisku dowódcy Wojska Polskiego, Grek z pochodzenia. [przypis edytorski]
101. Gendre, Aleksiej Andriejewicz (1776–1830) — generał major Armii Imperium Rosyjskiego, członek sztabu Wlk. Ks. Konstantego, funkcjonariusz przybocznej tajnej policji księcia; zginął w czasie ataku na Belweder w noc wybuchu powstania listopadowego, zakłuty bagnetami przez członków sprzysiężenia podchorążych. [przypis edytorski]
102. Order Złotego Runa — odznaczenie nadawane przez dunastię Habsburgów, jeden z najważniejszych orderów na świecie. [przypis edytorski]
103. wsio (ros.) — wszystko. [przypis edytorski]
104. postój (z ros.) — zatrzymaj się (ó oznacza tu o akcentowane). [przypis edytorski]
105. słuszajus (ros.) — słucham. [przypis edytorski]
106. kniaź — książę. [przypis edytorski]
107. Zarudzki, Iwan Martynowicz (zm. 1614) — ataman kozacki, pojął za żonę Marynę Mniszchówną, żonę Dymitra Samozwańca, przeciwnik dynastii Romanowów. [przypis edytorski]
108. gospodyn (z ros.) — pan. [przypis edytorski]
109. znam (ros.) — wiem. [przypis edytorski]
110. zadość (daw.) — dosyć. [przypis edytorski]
111. mudry po rozkazu (ros.) — mądry według rozkazu. [przypis edytorski]
112. swobodno (ros.) — wolno. [przypis edytorski]
113. małczaj (ros.) — milcz. [przypis edytorski]
114. niezawodno — niezawodnie. [przypis edytorski]
115. chrest (daw.) — krzyż; tu w lm chresty: wyświęcenie, błogosławieństwo. [przypis edytorski]
116. paszoł! (ros.) — idź sobie! [przypis edytorski]
117. adieu (fr.) — do widzenia. [przypis edytorski]
118. kamràt (ros.) — towarzysz, przyjaciel, druh. [przypis edytorski]
119. pozawczora — przedwczoraj. [przypis edytorski]
120. wsiowładztwo (ros.) — wszechwładza. [przypis edytorski]
121. małczaj (ros.) — milcz. [przypis edytorski]
122. wsio (ros.) — wszystko. [przypis edytorski]
123. wot (ros.) — o, oto. [przypis edytorski]
124. wsiej (ros.) — cały. [przypis edytorski]
125. plein pouvoir (fr.) — pełna władza, władza całkowita. [przypis edytorski]
126. znasz (z ros.) — wiesz. [przypis edytorski]
127. westalka — kapłanka rzymskiej bogini Westy, zobowiązana do pilnowania świętego ognia i do zachowania dziewictwa w trakcie pełnienia tej funkcji. [przypis edytorski]
128. bankrot — bankrut. [przypis edytorski]
129. padlèc (ros.) — człowiek podły. [przypis edytorski]
130. postój (z ros.) — zatrzymaj się (ó oznacza tu o akcentowane). [przypis edytorski]
131. Innym dziś niźli indziej — Jestem dziś inny niż kiedy indziej. [przypis edytorski]
132. Lamartine, Alphonse de (1790–1869) — francuski poeta romantyczny, polityk, zwolennik pacyfizmu. [przypis edytorski]
133. cale (daw.) — całkiem, tu: wcale. [przypis edytorski]
134. nié ma — czyt.: ni ma (daw. tzw. é pochylone lub ścieśnione). [przypis edytorski]
135. wiater — dziś popr. wiatr. [przypis edytorski]
136. donia — panna. [przypis edytorski]
137. czełowièk (ros.) — człowiek. [przypis edytorski]
138. Boh (ros.) — Bóg. [przypis edytorski]
139. duràk (ros.) — dureń, głupiec. [przypis edytorski]
140. zwoleństwo — pozwolenie. [przypis edytorski]
141. teorban (daw.) — instrument muz. podobny do lutni, lecz grający w niższej tonacji. [przypis edytorski]
142. Mazepa, Iwan (1639–1709) — hetman Ukrainy Lewobrzeżnej od 1687. [przypis edytorski]
143. Majestè (fr.) — wasza wysokość. [przypis edytorski]
144. adieu (fr.) — żegnam. [przypis edytorski]
145. addio (wł.) — żegnam. [przypis edytorski]
146. gospodarczy — tu: gospodarzący; przedsiębiorczy. [przypis edytorski]
147. przeźre — dziś popr. forma: przeżre. [przypis edytorski]
148. Sancho Pansa — giermek don Kichota, bohatera powieści Cervantesa. [przypis edytorski]
149. sobaka (ros.) — suka, pies. [przypis edytorski]
150. ukaz (ros.) — zarządzenie. [przypis edytorski]
151. wsio (ros.) — wszystko. [przypis edytorski]
152. miarkować (daw.) — rozumieć, orientować się, wnioskować. [przypis edytorski]
153. Goszczyński, Seweryn (1801–1876) — polski poeta romantyczny, rewolucjonista, żołnierz powstania listopadowego. [przypis edytorski]
154. cale (daw.) — całkiem, tu: wcale. [przypis edytorski]
155. Nabielak, Ludwik (1804–1883) — poeta, krytyk literacki i dziennikarz, organizator nieudanego ataku na Pałac Łazienkowski w pierwszym dniu powstania listopadowego. [przypis edytorski]
156. Demeter — bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, siostra Zeusa. [przypis edytorski]
157. Kora a. Persefona (mit. gr.) — córka bogini Demeter, podstępem poślubiona przez Hadesa. [przypis edytorski]
158. Orkus (mit. rzym.) — bóg władający podziemnym światem zmarłych, odpowiednik gr. Hadesa. [przypis edytorski]
159. nieodbycie (daw.) — koniecznie. [przypis edytorski]
160. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
161. żenie (daw. forma) — gna. [przypis edytorski]
162. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
163. także się smutkiem lice mroczy — tu: konstrukcja z partykułą -że; inaczej: tak więc się smutkiem lice mroczy. [przypis edytorski]
164. przedsię (daw.) — jednak. [przypis edytorski]
165. przykrać, przykreć — konstrukcje z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; znaczenie: bardzo przykre. [przypis edytorski]
166. w łożnice (daw. forma) — w łożnicy. [przypis edytorski]
167. trefić (daw.) — układać w loki. [przypis edytorski]
168. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]
169. tyżeś się stała — konstrukcja z partykułą wzmacniającą i pytającą zarazem -że; inaczej: czy ty się stałaś; czyż ty się stałaś. [przypis edytorski]
170. nie sąć one nieznośliwe — konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć; inaczej: nie są ci one nieznośliwe (tj.: nie są one wcale trudne do zniesienia). [przypis edytorski]
171. pierwejże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: najpierw przecież. [przypis edytorski]
172. przedsięś przepomniała (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: przedsię przepomniałaś; znaczenie: zapomniałaś jednak, zapomniałaś chyba. [przypis edytorski]
173. lecie — latem. [przypis edytorski]
174. społy — społem, wspólnie. [przypis edytorski]
175. macierze (daw. forma) — dziś: (dla) macierzy; tj. dla matki. [przypis edytorski]
176. Styg — właśc. Styks, rzeka opływająca podziemną krainę umarłych. [przypis edytorski]
177. Hymen (mit. gr.) — bóg małżeństwa i zaślubin. [przypis edytorski]
178. królowy (daw. forma) — dziś: królowej. [przypis edytorski]
179. przedsię (daw.) — jednak. [przypis edytorski]
180. stróżka — kobieta pełniąca straż, pilnująca czegoś. [przypis edytorski]
181. chudoba — dobytek, zwł. ruchomy; tu: plony. [przypis edytorski]
182. imże w barłogu zimnym gnić — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy mają gnić w zimnym barłogu. [przypis edytorski]
183. niechaj — zaniechaj; tj. zaprzestań czegoś, porzuć coś. [przypis edytorski]
184. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]
185. ino (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
186. cale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
187. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
188. Hekate (mit. gr.) — sprzyjająca ludziom bogini czarów i rozdroży. [przypis edytorski]
189. Eumenidy (mit. gr.) — Erynie, uosobienie wyrzutów sumienia i pragnienia zemsty, przedstawiane jako stare kobiety z wężami zamiast włosów. [przypis edytorski]
190. Tartar (mit. gr.) — najciemniejsza i najstraszniejsza część krainy zmarłych. [przypis edytorski]
191. obiata — pogańska ofiara ze zwierząt lub płodów rolnych. [przypis edytorski]
192. Lubowidzki, Mateusz (1787–1874) — wiceprezydent Warszawy, znienawidzony przez mieszkańców jako szef policji. [przypis edytorski]
193. Ja nie winowat (ros.) — ja niewinny. [przypis edytorski]
194. wraży (daw.) — obcy, wrogi. [przypis edytorski]
195. ciąg — dziś popr.: ciągnij. [przypis edytorski]
196. Judyta (bibl.) — bohaterka Księgi Judyty, zabójczyni wodza asyryjskiego Holofernesa, uchroniła w ten sposób swoje rodzinne miasto Betulię. [przypis edytorski]
197. notturno (wł., muz.) — nokturn, nastrojowy utwór muzyczny. [przypis edytorski]
198. takoj sczezł — tak zginął. [przypis edytorski]
199. wsio buntowszczyki (ros.) — wszyscy buntownicy. [przypis edytorski]
200. inexpressible (fr.) — nienadające się do nazwania, tu: bielizna. [przypis edytorski]
201. pełni — tu: wypełnia, napełnia. [przypis edytorski]
202. Vraiment — c’est une dame. Je deviens Polonais (fr.) — Naprawdę — to jest dama. Staję się Polakiem. [przypis edytorski]
203. Potocki, Stanisław Florian (1776–1830) — uczestnik powstania kościuszkowskiego, w momencie wybuchu powstania listopadowego pozostał wierny władzom rosyjskim. [przypis edytorski]
204. charmant garçon (fr.) — czarujący chłopiec. [przypis edytorski]
205. Bon soir, mon ami, cher prince (fr.) — dobry wieczór, mój przyjacielu, drogi książę. [przypis edytorski]
206. Que dit-on etc. (fr.) — Co mówi się o mnie? Warszawa ma się uciszyć. Będzie się mówić o was przed cesarzem! Wydajcie rozkaz! Mój kochany: marsz na Warszawę i zmasakrować wszystkich. [przypis edytorski]
207. Comment? Tu restes muet? (fr.) — Jak to? Milczysz? [przypis edytorski]
208. wodewil — komiczne widowisko sceniczne przeplatane piosenkami. [przypis edytorski]
209. à propos (fr.) — odnoszący się do tematu, tu: aktualny, na czasie. [przypis edytorski]
210. Faust — postać literacka, mędrzec który zawarł pakt z diabłem, bohater dramatu Faust J.W. Goethego, do którego fabuły luźno nawiązują wydarzenia z wodewilu. [przypis edytorski]
211. Mefistofeles — diabeł, postać literacka m. in. z Fausta J.W. Goethego. [przypis edytorski]
212. łapy po sobie — rusycyzm; popr.: (...) przy sobie. [przypis edytorski]
213. czyli — czy z partykuła pytajną -li; znaczenie: czy też, czy może. [przypis edytorski]
214. niepewno — dziś popr.: niepewnie. [przypis edytorski]
215. spiec raka (daw.) — zaczerwienić się. [przypis edytorski]
216. podżegać — podpalać. [przypis edytorski]
217. bez mała — niemal, prawie. [przypis edytorski]
218. Forra! Forra! (daw.) — precz! [przypis edytorski]
219. Pandora (mit. gr.) — pierwsza kobieta, wysłana na ziemię jako kara dla Prometeusza. [przypis edytorski]
220. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
221. feu (fr.) — ogień, tu prawdop.: oświetlenie teatralne. [przypis edytorski]
222. pisz na Berdyczów (daw. przysł.) — pisz tam, gdzie list i tak nie dojdzie, przen.: nie znajdziesz mnie. [przypis edytorski]
223. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
224. Je protège la loi, l’effronterie enfin je vous permet de vivre; connaissez la grâce suprème: (fr.) — chronię prawo i bezczelność, ostatecznie pozwalam wam żyć; znajcie najwyższą łaskę: [przypis edytorski]
225. Point des rêveries, właśc. point de reveries, messieurs! (fr.) — „żadnych mrzonek, panowie”; cytat anachroniczny: słowa te wypowiedział w 1856 r. car Aleksander II w Warszawie do delegacji polskich marszałków, którzy przyszli rozmawiać o możliwości przywrócenia autonomii Królestwa Polskiego. [przypis edytorski]
226. Je protège le viole, l’escroquerie dans des ordres, qui vont se suivre. C’est mon loyale système: — Chronię gwałt i oszustwo w rozkazach, które będą wykonywane. Oto mój lojalny system: [przypis edytorski]
227. Quand on vous verra fideles, reptiles (fr.) — Kiedy będziecie nam wiernymi, gady. [przypis edytorski]
228. Vous serez invités à la cour (fr.) — będziecie zaproszeni na dwór. [przypis edytorski]
229. Vous pourrez marier les dames gentilles, des dames, qui étaient mes amours. Je danserais moi-même fleuri: (fr.) — będziecie mogli poślubiać piękne damy, damy które były moimi kochankami, a ja sam, rozkwitając, będę tańczył. [przypis edytorski]
230. Polonais, point des rêveries (fr.) — Polacy, żadnych marzeń. [przypis edytorski]
231. Vive la loi, l’effronterie; c’est Dieu, qui vous donne la raison: »Polonais, point des rêveries«. (fr.) — niech żyje prawo, bezczelność, to właśnie Bóg dał wam rozum: Polacy, żadnych marzeń. [przypis edytorski]
232. wywieść — wyprowadzić. [przypis edytorski]
233. synie (daw. forma) — dziś: synu. [przypis edytorski]
234. Addio amore! (wł.) — do widzenia, kochany. [przypis edytorski]
235. Lelewel, Joachim (1786-1861) — historyk i polityk. [przypis edytorski]
236. Bronikowski, Ksawery (1796–1852) — publicysta i działacz polityczny. [przypis edytorski]
237. Hermes (mit. gr.) — syn Zeusa i Mai; bóg kupców, złodziei, podróżnych, opiekun dróg, posłaniec bogów (szczególnie Zeusa), odpowiedzialny także za odprowadzanie dusz zmarłych. Przedstawiany z laską herolda oplecioną dwoma wężami, w uskrzydlonym kapeluszu podróżnym oraz w sandałach ze skrzydłami, dzięki którym szybko podróżował. [przypis edytorski]
238. snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
239. Pallas (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]
240. Uliss — Odyseusz, ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi, wspomagany przez Atenę. [przypis edytorski]
241. dopokąd — dopóki. [przypis edytorski]
242. wymiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]
243. wielą lat (daw. forma) — dziś: wieloma latami. [przypis edytorski]
244. sposobić — przygotowywać. [przypis edytorski]
245. Kloto (mit. gr.) — jedna z trzech Mojr, przędąca nić ludzkiego żywota. [przypis edytorski]
246. żec — zażec, zapalić. [przypis edytorski]
247. Czechowski, Leon (1797–1888) — żołnierz, kawaler orderu Virtuti Militari za bitwę pod Olszynką Grochowską. [przypis edytorski]
248. rade — zadowolone. [przypis edytorski]
249. w domie — dziś popr. forma Msc.lp: w domu. [przypis edytorski]
250. Z czyich żeś ty sług? — z czyich jesteś sług; komu służysz. [przypis edytorski]
251. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
252. którychem ja pobudziła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: których ja pobudziłam. [przypis edytorski]
253. Nowicki, Józef (1766–1830) — generał Wojska Polskiego, omyłkowo zabity w czasie Nocy Listopadowej. [przypis edytorski]
254. chrest (daw.) — krzyż. [przypis edytorski]
255. Lewicki (1761–1841) — generał rosyjski, dowódca Warszawy. [przypis edytorski]
256. zabit — daw. forma skrócona od: zabity. [przypis edytorski]
257. naści (reg.) — masz. [przypis edytorski]
258. Kery (mit. gr.) — boginie zemsty i gwałtownej śmierci, przedstawiane w postaci drapieżnych ptaków. [przypis edytorski]
259. zjąć (daw.) — dziś: zdjąć. [przypis edytorski]
260. ostrów (daw.) — wyspa. [przypis edytorski]
261. Czartoryski, Adam Jerzy (1770–1861) — polski polityk, prezes Rządu Narodowego Królestwa Polskiego w 1831, później znacząca postać Wielkiej Emigracji. [przypis edytorski]
262. obiata — pogańska ofiara ze zwierząt lub płodów rolnych. [przypis edytorski]
263. ostatni August — Stanisław August Poniatowski (1732–1798), ostatni król Polski. [przypis edytorski]
264. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
265. Onże stoi — konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy on stoi. [przypis edytorski]
266. Cypryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. [przypis edytorski]
267. żeć (...) przydała — że ci przydała; że ci ofiarowała. [przypis edytorski]
268. Afrodite (mit. gr.) — Afrodyta, bogini miłości. [przypis edytorski]
269. Cyprys (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. [przypis edytorski]
270. przydałać — skrót od: przydała ci. [przypis edytorski]
271. k’ tobie — ku tobie, do ciebie. [przypis edytorski]
272. mieczmi — dziś popr.: mieczami. [przypis edytorski]
273. włady — władający; władny. [przypis edytorski]
274. otoczęć — skrócone od: otoczę cię. [przypis edytorski]
275. latmi — skrócone od: latami. [przypis edytorski]
276. wrzeciądze — urządzenie do zamykania bramy. [przypis edytorski]
277. Plutus — właśc. Pluton, rzymski odpowiednik Hadesa, boga podziemnej krainy umarłych. [przypis edytorski]
278. musić (daw.) — zmuszać. [przypis edytorski]
279. Boh (ros.) — Bóg. [przypis edytorski]
280. wyżenie — wygoni. [przypis edytorski]
281. przyśli — dziś: przyszli. [przypis edytorski]
282. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
283. lacką — polską. [przypis edytorski]
284. widno — tu: widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
285. snać a. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
286. mołojec — młody żołnierz kozacki, przen.: zuch. [przypis edytorski]
287. położyć — tu skrócone od: położy ci. [przypis edytorski]
288. ukaźny (z ros.) — wykonany według rozkazu; tu: służący do wykonania kary (chłosty). [przypis edytorski]
289. łoza — witka; cienka, długa i sprężysta gałązka (tu: jako narzędzie wykonywania kary chłosty). [przypis edytorski]
290. calem bluźnił — inaczej: cale bluźniłem; bluźniłem zupełnie. [przypis edytorski]
291. właść (daw.) — to, czym się włada. [przypis edytorski]
292. przynoszęć — skrócone od: przynoszę ci. [przypis edytorski]
293. cale — w pełni, całkowicie. [przypis edytorski]
294. śmieszże — znaczenie: czy śmiesz. [przypis edytorski]
295. skądeś je zwołała — skąd je zwołałaś. [przypis edytorski]
296. uznajęć — skrócone od: uznaję cię. [przypis edytorski]
297. Hymet — pasmo górskie na płd.-wsch. od Aten. [przypis edytorski]
298. oneć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; one ci. [przypis edytorski]
299. przecz (daw.) — dlaczego, z jakiego powodu (przez co). [przypis edytorski]
300. szerzoga (daw.) — tu: mgła. [przypis edytorski]
301. ktoże (daw.) — dłuższa forma konstrukcji z partykułą wzmacniającą od: któż. [przypis edytorski]
302. zwodzić — tu: prowadzić, sterować. [przypis edytorski]
303. snaćże — widocznie też. [przypis edytorski]
304. jedno nie wszczepił (daw.) — tylko nie wszczepiłeś. [przypis edytorski]
305. onychże — tamtych to. [przypis edytorski]
306. wprzek — w poprzek, wbrew. [przypis edytorski]
307. ludże (...) słucha — inaczej: czy lud słucha. [przypis edytorski]
308. na moimże to skazy domie — inaczej: czy to na moim domu skazy. [przypis edytorski]
309. żywie (daw. forma) — żyje. [przypis edytorski]
310. niedawny na mój skon — szyk przestawny; inaczej: na mój niedawny skon. [przypis edytorski]
311. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
312. Acheron (mit. gr.) — rzeka w Hadesie, krainie umarłych. [przypis edytorski]
313. pożenąć (daw.) — pognać. [przypis edytorski]
314. wszak ci tu — inaczej: wszakże tu. [przypis edytorski]
315. Prawdali to — Czy to prawda? [przypis edytorski]
316. Pardon. C’est vrai (fr.) — Przepraszam. To prawda. [przypis edytorski]
317. Prometeusz (mit gr.) — bohater, który stworzył człowieka, lepiąc go z gliny zmieszanej ze łzami, a następnie, wbrew woli bogów, obawiających się buntu ludzi podobnego do wcześniejszego buntu Tytanów, podarował ludziom ogień. Za karę został przykuty do skał Kaukazu, gdzie sęp wyjadał mu codziennie odrastającą wątrobę. [przypis edytorski]
318. Witaj, Jutrzenko swobody, za tobą zbawienia Słońce — cytat (z nieco zmienionym szykiem i pisownią) z Ody do młodości Adama Mickiewicza, jej końcowe wersy. Transparent z tymi słowami został umieszczony na warszawskim ratuszu 30 listopada 1830 r., w drugim dniu powstania listopadowego. [przypis edytorski]