SCENA XXXVII
Przez drzwi głębne od chwili wsunął się był za Jaśkiem tropiący Chochoł; a teraz na skrzynię malowaną się wygramolił i ze skrzyni tak do drużby poczyna:
CHOCHOŁ
To ich Lęk i Strach tak wzion,
posłyszeli Ducha głos:
rozpion sie nad nimi Los.
JASIEK
Tak sie męcą, pot z nich ścieko,
bladość lica przyobleko; —
jak ich zwolnić od tych mąk?
CHOCHOŁ
Powyjmuj im kosy z rąk,
poodpasuj szable z pęt,
zaraz ich odejdzie Smęt.
Na czołach im kółka zrób,
skrzypki mi do ręki daj;
ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram.
JASIEK
który był uczynił rzecz
Ka te kosy złożyć — — ?
CHOCHOŁ
W kąt.
JASIEK
ciska za piec drzewca
Nik ich ta nie najdzie stąd.
CHOCHOŁ
Ze skałek555 postrzepuj proch
i ciś556 je w piwniczny loch.
Lewą nogę wyciąg w zad557,
zakreśl butem wielki krąg;
ręce im pozałóż558 tak:
niech się po dwóch chycą559 w bok;
odmów pacierz, ale wspak560.
Ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram:
będą tańczyć cały rok.
JASIEK
który był uczynił wszystką rzecz
Już ni majom561 kos.
CHOCHOŁ
Rozśmiej im się w nos.
JASIEK
Już ich odszedł Smęt.
CHOCHOŁ
Już nie mają pęt.
JASIEK
Chytajom sie w tan.
CHOCHOŁ
Już nie czują ran.
JASIEK
Zniknoł czar!
CHOCHOŁ
To drugi CZAR!
A zaklęte słomiane straszydło, ująwszy w niezgrabne racie562 podane przez drużbę patyki — poczyna sobie jak grajek-skrzypek — i — słyszeć się daje jakby z atmosfery błękitnej idąca muzyka weselna, cicha a skoczna, swoja a pociągająca serce i duszę usypiająca, leniwa, w omdleniu a jak źródło krwi żywa, taktem w pulsach nierówna, krwawiąca jak rana świeża: — melodyjny dźwięk z polskiej gleby bólem i rozkoszą wykołysany.
JASIEK
jest teraz kontent a dziwuje się
Tyle par, tyle par!
CHOCHOŁ
Tańcuj, tańczy cała szopka,
a cyś to ty za parobka?
JASIEK
z ręką do czoła, jakby se chciał na ucho nasunąć czapki
Kajsi mi sie zbyła copka563 —
przeciem drużba, przeciem drużba,
a drużbie to w copce służba.
CHOCHOŁ
w takt się chyla a przygrywa
Miałeś, chamie, złoty róg,
miałeś, chamie, czapkę z piór:
czapkę wicher niesie,
róg huka po lesie,
ostał ci sie ino sznur,
ostał ci sie ino sznur564.
Kogut pieje.
JASIEK
jakby tknięty, przytomniejąc
Jezu! Jezu! zapioł kur!
Hej, hej, bracia, chyćcie koni!
chyćcie broni, chyćcie broni!!
Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!!!
CHOCHOŁ
w takt się chyla a przygrywa
Ostał ci sie ino sznur.
— — — — — — — — — — — —
Miałeś, chamie, złoty róg.
JASIEK
aże ochrypły od krzyku
Chyćcie broni, chyćcie koni!!!!
A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, przeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy — że ledwo szumią spódnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki565 ze świecidełek podzwaniają — głucho tupocą buty ciężkie — taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni.
JASIEK
Nic nie słysom, nic nie słysom,
ino granie, ino granie,
jakieś ich chyciło spanie...?!
Dech mu zapiera Rozpacz, a przestrach i groza obejmują go martwotą; słania się, chyla ku ziemi, potrącany przez zbity krąg taneczników, który daremno chciał rozerwać; — a za głuchym dźwiękiem wodzą się sztywno pary taneczne we wieniec uroczysty, powolny, pogodny — zwartym kołem, weselnym —
Kogut pieje.
JASIEK
nieprzytomny
Pieje kur; ha, pieje kur...
CHOCHOŁ
nieustawną566 muzyką przemożny
Miałeś, chamie, złoty róg....
— — — — — — — — — — — —
Przypisy:
1. świetlica — jasna izba w chacie chłopskiej; także: reprezentacyjna, gdzie m.in. przyjmuje się gości. [przypis edytorski]
2. krasy (daw., gw.) — kolorowy; piękny. [przypis edytorski]
3. kierezja a. karazja — sukmana granatowa z czerwonymi wyłogami i szerokim kołnierzem, ozdobionym haftami i błyszczącymi blaszkami, opadającym nisko na plecy; kierezja i rogatywka czerwona, „krakuska”, należały do szczególnie charakterystycznych składników chłopskiego stroju spod Krakowa. [przypis redakcyjny]
4. kaftan — noszony pod sukmaną (kierezją) żupanik z rękawami, granatowy na czerwonej podszewce, naszywany frędzlami i metalowymi guziczkami. [przypis redakcyjny]
5. kabat — wcięta w pasie kurtka czerwona albo jasnobłękitna, z dwiema fałdami z tyłu, niekiedy naszywana. [przypis redakcyjny]
6. alkierzyk — izdebka przylegająca do większej izby, zwykle bez okien. [przypis redakcyjny]
7. przysłonione — dziś popr.: przysłonięte. [przypis edytorski]
8. krzew otulony w słomę — tzw. chochoł albo chachoł; motyw u Wyspiańskiego powtarzający się; występuje np. w obrazie (pastelu) Chochoły już w 1898 r., także w Nocy listopadowej (1904) mowa jest o „krzewach w słomianej uwięzi”. Słownik języka polskiego, tzw. warszawski, z 1900 r. objaśniał, podając formy oboczne: chochoł, chachoł etc.: „a) wierzch spiczasto okrągły, wierzchołek spiczasto wypukły (...); b) najwyższy snop w mendlu (...) (snop rozczapierzony i opuszczony w okap, niby daszek); c) snopek przykrywający ul (...); c) okrycie słomiane, używane przez pasterzy w polu” i inne. Znaczenie, w jakim wyrazu używa Wyspiański, było, jak się okazuje, opracowującym Słownik (przed Weselem) nieznane. [przypis redakcyjny]
9. świecznik żydowski — menora; siedmioramienny świecznik przez swój charakterystyczny kształt nawiązujący do rajskiego Drzewa Życia, symbolizujący światło i życie; w tradycji judaistycznej zapala się go w piątkowy wieczór, na rozpoczęcie święta szabatu. Siedem ramion reprezentuje: zrozumienie, siłę, bojaźń Boga, boską obecność, wiedzę, radę i mądrość. Ponadto w tradycji judaistycznej używany jest również świecznik chanukowy (chanukija), dziewięcioramienny kandelabr zapalany na święto Chanuki (Święto Świateł), trwające osiem dni, każdego z kolejnych dni zapala się kolejną świecę, dziewiąte ramię świecznika nazywa się szamasz („sługa”) i spełnia ważną rolę pomocniczą. [przypis edytorski]
10. Matejkowski „Wernyhora” — obraz Jana Matejki z 1883 r.; według relacji świadków jego reprodukcja wisiała w domu Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach Małych. Wernyhora to legendarna (lub na pół legendarna) postać Kozaka-wróżbity, którego przepowiednie miały się spełnić w drugiej połowie XVIII i w początkach XIX wieku. Wróżby Wernyhory łączono z dalszymi losami Polski i Ukrainy, widząc w nim w szczególności proroka „zmartwychwstania” Polski i rzecznika pojednania między narodami obu krajów. Postać Wernyhory zyskała dużą popularność w literaturze romantycznej — u S. Goszczyńskiego, L. Siemieńskiego, M. Czajkowskiego, J. Słowackiego. Sen srebrny Salomei z występującą w nim postacią Wernyhory grano właśnie w teatrze krakowskim w 1900 roku (premiera 24 marca). Sam Wyspiański pisał (nieukończony) rapsod Wernyhora począwszy od kwietnia 1900 r. i rysował jego postać (projekty witraża). [przypis redakcyjny]
11. Matejkowskie „Racławice” — obraz Jana Matejki Kościuszko pod Racławicami (dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie), przedstawiający znany moment powitania „naczelnika w sukmanie” przez podkrakowskich kosynierów z Bartoszem Głowackim po zdobyciu przez nich rosyjskich armat. Motyw ten, popularny i nasycony treścią ideową w XIX w., był przedmiotem poematu Teofila Lenartowicza Bitwa racławicka (1858) i później sztuki Władysława Ludwika Anczyca Kościuszko pod Racławicami. [przypis redakcyjny]
12. do maści — do koloru, w tym samym kolorze. [przypis redakcyjny]
13. empire (fr.) — styl cesarstwa; styl architektury, mebli itp., rozwinięty najpierw we Francji na początku XIX w., w okresie panowania cesarza Napoleona I, nawiązywał do form sztuki Rzymu cezarów. W meblarstwie charakterystyczne były formy proste, przejrzyste, ozdoby z brązu, motywy orientalne. [przypis redakcyjny]
14. alabastrowe kolumienki — „klasyczne” kolumienki należały do znamiennych elementów konstrukcji zegarów w stylu cesarstwa; alabaster: marmur o barwie białej, prześwietlony, półprzejrzysty. [przypis redakcyjny]
15. skrzynia (...) malowana — takie skrzynie były sprzętami znajdującymi się w niemal każdym podkrakowskim domu, należąc do wyprawy ślubnej; były barwne, malowane głównie w stylizowane kwiaty. [przypis redakcyjny]
16. obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej — kopia obrazu z Ostrej Bramy w Wilnie. [przypis redakcyjny]
17. obraz Matki Boskiej Częstochowskiej — kopia obrazu z Jasnej Góry w Częstochowie. Wyspiański sam namalował sobie szkic tego obrazu dla potrzeb scenografii Wesela (lecz na scenie zawieszono jego specjalnie przygotowaną kopię). [przypis redakcyjny]
18. Czepiec — jedna z postaci, mających (wraz z nazwiskiem) prawzór w rzeczywistości. Błażej Czepiec, wówczas pisarz gminny w Bronowicach, był starostą weselnym na weselu Lucjana Rydla. Oczywiście, jak i w innych wypadkach, postać w dramacie Wyspiańskiego nie jest odtworzeniem osoby rzeczywistej, lecz konstrukcją o określonej funkcji w kompozycji utworu. [przypis redakcyjny]
19. Chińcyki trzymają się (...) — jesienią 1899 r. wybuchło w Chinach tzw. powstanie bokserów, skierowane przeciw cudzoziemcom, a właściwie przeciw imperialistycznej dominacji mocarstw europejskich na obszarach „Cesarstwa Nieba”. Interwencja wojskowa w 1901 r. tych państw (między nimi również monarchii Austro-Węgier) doprowadziła do stłumienia ruchu rewolucyjno-niepodległościowego i do zwiększenia zależności Chin od mocarstw. Z końcem 1900 roku (a w Weselu „rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym”) rząd chiński jeszcze opierał się ich naciskowi, kiedy spotkał się z żądaniem krwawych represji na powstańcach. Pytanie Czepca ma zatem treść najzupełniej aktualną. [przypis redakcyjny]
20. kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis redakcyjny]
21. cytomy (gw.) — czytamy. [przypis edytorski]
22. syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]
23. w Japonii; jak była wojna — w latach 1894–1895 toczyła się wojna japońsko-chińska; państwa europejskie wysłały tam również swoje oddziały wojskowe dla zabezpieczenia własnych interesów. [przypis redakcyjny]
24. wieś zaciszna (...) wieś spokojna — parafraza słów Panny XII z Pieśni świętojańskiej o Sobótce Jana Kochanowskiego: „Wsi spokojna, wsi wesoła, / Który głos twej chwale zdoła?”; w dialogu Czepca z Dziennikarzem nawiązanie to ma wydźwięk ironiczny: wyraża marzenie szlachty o wsi, z pominięciem istotnych potrzeb i pragnień jej mieszkańców. [przypis edytorski]
25. pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]
26. Głowacki, Wojciech (ok. 1758–1794) — inaczej: Bartosz, Bartos, bohater kościuszkowskiego powstania, chłop z podkrakowskich Rzędowic. Zbrojny w kosę (osadzoną „na sztorc” na 5-łokciowym drągu) odznaczył się pod Racławicami zdobywając armatę i przyczyniając się do opanowania całej baterii artylerii rosyjskiej, za co od Kościuszki otrzymał stopień oficerski. Zmarł po bitwie pod Szczekocinami wskutek odniesionych w niej ran. W postaci chłopa-kosyniera pozostał Głowacki w tradycji symbolem udziału ludu w walce o niepodległość kraju. Pisali o nim poeci, jak Lenartowicz i Anczyc, przedstawiali go malarze, jak Matejko i Wojciech Kossak. [przypis redakcyjny]
27. Lohengrin — bohater z kręgu legend o Graalu, syn Parsifala. Pospieszył z pomocą Elzie z Brabantu na łodzi, którą ciągnął po wodzie łabędź. Spopularyzowała tę postać opera (dramat muzyczny) Ryszarda Wagnera pt. Lohengrin; tam to śpiewa bohater tytułowy słynną (zwłaszcza na przełomie wieków) arię do łabędzia. [przypis redakcyjny]
28. pawimi piórami — pękami pawich piór przybierano czerwone rogatywki, „krakuski”; szczególnie zdobne w pawie pióra i długie, powiewające wstążki, białe i czerwone, były czapki drużbów weselnych. [przypis redakcyjny]
29. Pochwalony — zwyczajowy skrót tradycyjnego powitania „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, tu połączony charakterystycznie z „miejskim”: dobry wieczór państwu. [przypis redakcyjny]
30. wsiosko (gw.) — wsiowa, wiejska, ze wsi; tu: pochodząca z tej wsi. [przypis redakcyjny]
31. radczyni — żona radcy, radnego (m. Krakowa) albo posiadającego ceniony w monarchii austro-węgierskiej tytuł radcy (np. niem. Hofrat: „radca dworu”). [przypis redakcyjny]
32. obcesem — obcesowo, gwałtownie. [przypis redakcyjny]
33. pirso (gw.) — pierwsza. [przypis redakcyjny]
34. raić — radzić, doradzać; tu: swatać. [przypis edytorski]
35. gabne (gw.) — gabnę, ujmę. [przypis redakcyjny]
36. syrso (gw.) — szersza. [przypis edytorski]
37. Czyście sobie już posiali? — pytanie to Radczyni zadaje w listopadzie; na terenie Polski siew odbywa się dwa razy do roku: zboże jare w okresie od marca do kwietnia, a zboże ozime (tj. zimujące w glebie i wschodzące najwcześniej w nowym roku) od września do października. [przypis edytorski]
38. Tym ta casem sie nie siwo — w tym czasie się nie sieje. [przypis edytorski]
39. tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]
40. Jak po Marcinie jagoda — żartobliwie: po św. Marcinie (w listopadzie) jagody już powiędły. [przypis redakcyjny]
41. lentko (gw.) — lekko. [przypis edytorski]
42. pelerynka — narzucona na sutannę, była oznaką kanonika, wyższej godności kościelnej. [przypis redakcyjny]
43. inni także robią ślinkę — innym także cieknie ślina; inny też mają apetyt (ochotę). [przypis edytorski]
44. konsystorz — urząd podległy biskupowi, kancelaria diecezjalna. [przypis redakcyjny]
45. ciarach (gw.) — pogardliwe przezwanie ludowe szlachcica lub mieszczanina. [przypis redakcyjny]
46. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]
47. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
48. wygodała (gw.) — wygadała; powiedziała. [przypis edytorski]
49. krew sie (...) zesumuje (gw.) — [por.] sumować się a. szumować się: burzyć się. [przypis redakcyjny]
50. męcąco (gw.) — męcząca. [przypis edytorski]
51. śkaradne śtuki (gw.) — szkaradne sztuki (tj. kobiety). [przypis redakcyjny]
52. mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]
53. pódź (gw.) — pójdź. [przypis edytorski]
54. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się. [przypis edytorski]
55. Paź królowej — motyl wielkiej piękności, spotykany w Polsce; tu, oczywiście, żartobliwa gra słów (por. wiersz poprzedni, na tle całego błyskotliwego dialogu). [przypis redakcyjny]
56. galanteria (z fr.) — tu: dworność, elegancja względem pań. [przypis redakcyjny]
57. Słowa, słowa, słowa, słowa — cytat z kwestii tytułowego bohatera w Hamlecie Shakespeare’a. [przypis edytorski]
58. kolorowa bajecznie — żartobliwie ironiczny (ze strony autora) wyraz zachwytu estetycznego „barwnością” ludu, niemal przytoczenie tytułu powieści Sewera Bajecznie kolorowa, której wątku użyczyło małżeństwo Włodzimierza Tetmajera z Anną Mikołajczykówną. [przypis redakcyjny]
59. cięgiem ino godos o tem (gw.) — ciągle tylko mówisz o tym. [przypis edytorski]
60. Jaguś — forma spieszczona imienia Jadwiga; takie było imię młodej z Mikołajczyków Rydlowej. [przypis redakcyjny]
61. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
62. z tą koroną — chodzi tu o wieniec ślubny panny młodej: „jakby jakaś mitra wysoka, upleciona z trzęsideł złocistych i z błyskotek, z kolorowych paciorków i wstążek” (z listu L. Rydla do Vondračka). [przypis redakcyjny]
63. w Sukiennicach, w gabilotce — w gablotce kramu w hali krakowskich Sukiennic. [przypis redakcyjny]
64. zapaseczka — zapaska, w stroju chłopek była zarazem fartuchem i pelerynką, zależnie od uwiązania. [przypis redakcyjny]
65. mom (gw.) — mam. [przypis edytorski]
66. zezuć a. zzuć — zdjąć (buty). [przypis edytorski]
67. ze sewcem (gw.) — z szewcem. [przypis edytorski]
68. kpać — wykpić, oszukać. [przypis edytorski]
69. Sfinks (mit. gr.) — istota o ciele lwa i ludzkiej głowie; według mitu greckiego Sfinks stawiał pytania, od których zależał los człowieka: kto nie umiał odpowiedzieć, ginął. Przenośnie: oznacza osobę zagadkową. [przypis redakcyjny]
70. Meduza (mit. gr.) — jedna z trzech sióstr Gorgon, miała na głowie węże zamiast włosów, a jej wzrok mógł przemienić w kamień tego, kto na nią spojrzał. Przenośnie: osoba wzbudzająca lęk (tu: żartobliwie). [przypis redakcyjny]
71. harbuz (daw., gw.) — arbuz, przenośnie: odmowa, rekuza, odrzucenie starającego się [o rękę panny; red. WL]. [przypis redakcyjny]
72. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
73. przedsię (daw.) — przecież; a jednak. [przypis edytorski]
74. Psyche (mit. gr.) — ukochana Erosa, boga miłości, wyobrażana w postaci dziewczyny o skrzydłach motyla, oznaczała też duszę ludzką. [przypis redakcyjny]
75. etykieta — kartka z napisem o charakterze stałego zaklasyfikowania do odpowiedniej grupy przedmiotów. [przypis redakcyjny]
76. Fortuna (mit. rzym.) — bogini losu i szczęścia. [przypis redakcyjny]
77. złote runo — w mitol. gr. złote runo owcze, po które do Kolchidy wyprawił się Jazon (wyprawa Argonautów); tu przenośnie: szczęście i dostatek. [przypis redakcyjny]
78. Parki (mit. rzym.) — trzy prządki snujące nić ludzkiego życia; jedna z nich, najstarsza, przecinała ją ostatecznie. [przypis redakcyjny]
79. byśmy równo na to przyśli — byśmy równocześnie do tego doszli. [przypis edytorski]
80. w kolorach się mieni — ubrany jest bardzo barwnie. [przypis redakcyjny]
81. to już było — chodzi o chłopomanię charakterystyczną dla okresu romantyzmu, a następnie Młodej Polski, połączoną z hasłami demokratycznymi i narodowymi; fiaska kolejnych powstań osłabiły zapały w tym kierunku. [przypis edytorski]
82. inkszy (gw.) — inny. [przypis edytorski]
83. gram na skrzypce, a pan na bas — tzn. każdy inaczej; obydwaj co innego mają na myśli. [przypis redakcyjny]
84. modern — nowoczesna, modna (por. „modernizm”). [przypis redakcyjny]
85. zna cały Przybyszewski — tzn. wszystkie utwory Przybyszewskiego; ostatnie lata przed Weselem były w Krakowie pod urokiem „przybyszewszczyzny”: stąd dowód na „nowoczesność” panny Racheli. [przypis redakcyjny]
86. włosy (...) a la Botticelli — fryzura wówczas modna, wzorowana na uczesaniu postaci kobiecych z obrazów włoskiego malarza wczesnorenesansowego, Alessandra (Sandra) Botticellego (1444–1510); włosy były rozdzielone przedziałem na środku głowy, gładkie, spięte z tyłu nisko w węzeł. [przypis redakcyjny]
87. bon soir (fr.) — dobry wieczór. [przypis edytorski]
88. arka w powodzi — biblijna arka Noego; statek, na którym podczas potopu uratował on wraz z sobą rodzinę i przedstawicieli wszystkich gatunków zwierząt. [przypis redakcyjny]
89. ensemble (fr.) — grupa; zespół. [przypis edytorski]
90. feeria (z fr.) — widowisko fantastyczne, teatralne lub skomponowane na sposób teatralny. [przypis redakcyjny]
91. krasy — piękny. [przypis edytorski]
92. miarkować — rozumieć. [przypis edytorski]
93. na pastwę — na ofiarę (podczas polowania a. obrzędów na cześć bóstw). [przypis edytorski]
94. Bellerofon (mit. gr.) — heros, który dosiadłszy skrzydlatego konia, Pegaza, walczył z Chimerą, a także dokonał zemsty na Antei, zrzucając ją z konia do morza; kiedy próbował wzlecieć na Olimp, Zeus strącił go jednak z Pegaza. [przypis redakcyjny]
95. Galatea (mit. gr.) — boginka morska, córka Nereusa (Nereida). Słynny obraz Rafaela przedstawia Triumf Galatei. [przypis redakcyjny]
96. koncypient jurysta (z łac.) — praktykant adwokacki. [przypis redakcyjny]
97. limfa — tj. człowiek limfatyczny, „bezkrwisty”; tu w znaczeniu szczególniejszym: „nie indywidualista”. [przypis redakcyjny]
98. miłość wolna — swobodny związek, wolny od „przesądów”, poza przyjętymi w społeczeństwie „uświęconymi” normami; hasło „wolnej miłości” było bardzo modne na przełomie wieków XIX i XX. [przypis redakcyjny]
99. żarna — urządzenie do mielenia ziarna, składające się z dwu okrągłych płaskich kamieni. Te skojarzenia byłyby znamienne dla Lucjana Rydla jako autora Zaczarowanego koła, gdzie motyw młyna odgrywa znaczną rolę. [przypis redakcyjny]
100. kantyczki — zbiór polskich pieśni nabożnych, katolickich, śpiewanych na Boże Narodzenie (ale bywają i na inne okresy roku kościelnego). [przypis redakcyjny]
101. kazamaty — forteczne lochy, więzienie. [przypis redakcyjny]
102. bohater w zbrojej — bohater w zbroi, rycerz; w postaci Zawiszy Czarnego objawi się Poecie w akcie II. Kazimierz Przerwa-Tetmajer pisał w 1900 r. poemat dramatyczny Zawisza Czarny, który teatr krakowski wystawił w lutym 1901 r. [przypis redakcyjny]
103. qui amat (łac.) — który kocha; w IV Serii Poezyj K. Tetmajera (1900 r.) znajdował się cykl wierszy pt. Qui amant. [przypis redakcyjny]
104. zaklęty, u źródła stoi (...) — zarysowany tu obraz poetycki odpowiada obrazowi pędzla Jacka Malczewskiego Rycerz u studni. Zwrócił na to uwagę już sam Wyspiański, który przesłał Malczewskiemu egzemplarz Wesela z zakreślonym tym właśnie fragmentem. Motyw „zatrutej studni” występuje często u tego znakomitego malarza, współczesnego Wyspiańskiemu, w funkcji symbolicznej. Cykl reprodukcji obrazów z tym motywem, pt. Zatruta studnia, ukaże się w r. 1906 z poetyckim komentarzem L. Rydla. [przypis redakcyjny]
105. króla Piasta — Wyspiański pisał w latach 1900–1902 nieukończony rapsod (poemat) Piast. Do podania o Piaście nawiązywali już romantycy, wiążący tak odległą przeszłość, jak i przyszłość Polski z mitem ludu-narodu, z rolą chłopów w historii. Rzecz charakterystyczna, jedno ze stronnictw ludowych w I poł. XX w. przyjmie właśnie nazwę „Piast”. [przypis redakcyjny]
106. lo (gw.) — dla. [przypis edytorski]
107. inszom (gw.) — inną. [przypis edytorski]
108. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
109. jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]
110. dusa (gw.) — dusza. [przypis edytorski]
111. jakby kiedy co do czego — pierwsza wyraźna aluzja do gotowości chłopów do walki („kosy wissom nad boiskiem”) z nawiązaniem do tradycji „kosynierów spod Racławic”. Zaraz dalsze fragmenty przynoszą prozaiczną wersję osadzającą tradycję i mit w codziennych realiach („było, jak go huknę w pysk”...). [przypis redakcyjny]
112. wi sie (gw.) — wie się; rozumie się. [przypis edytorski]
113. nie od tego — być chętnym. [przypis edytorski]
114. boisko (gw.) — stodoła, szopa. [przypis redakcyjny]
115. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
116. juzem myśloł (gw.) — już myślałem. [przypis edytorski]
117. było przy wyborze — podczas wyborów do parlamentu Austro-Węgier w 1900 r., poprzedzonych agitacją i ostrą walką wyborczą. Jednym z kandydatów w okręgu krakowskim (w tzw. V kurii, obejmującej m.in. chłopów) był działacz chłopski Franciszek Ptak z Bieńczyc, który jednak w tych wyborach przegrał z Ignacym Daszyńskim, słynnym potem „trybunem robotniczym” (z PPS), ale wszedł do sejmu krajowego (we Lwowie), chociaż dopiero w 1909 r. [przypis redakcyjny]
118. sokolski dwór — budynek towarzystwa gimnastycznego „Sokół”, zresztą o szerszych ambicjach i osiągnięciach polityczno-wychowawczych; w Krakowie przy drodze w stronę Woli Justowskiej (dziś ul. J. Piłsudskiego). [przypis redakcyjny]
119. wisz pon (gw.) — wiesz pan; wie pan. [przypis edytorski]
120. pojonby sie (gw.) — pojąłby się, tzn. ożeniłby się. [przypis edytorski]
121. kaj (gw.) — gdzie; kaj ta: gdzież to. [przypis edytorski]
122. żurawiec — neol. od: żuraw, ptak czujny, lecz wędrowny („zlatam, jak się ma na lato”); w tu użytym sensie metaforycznym: bywający gościem w ojczyźnie (jak Tetmajer i wielu naówczas artystów odbywających częste podróże, zwłaszcza na zachód i południe Europy). [przypis redakcyjny]
123. kalenica — zwieńczenie strzechy, umocnione drewnianymi kozłami; do niedawna często znajdowały się tam gniazda bocianie (stąd obraz w metaforze Poety). [przypis redakcyjny]
124. jak w cmentarzu Ruisdala — na obrazie Jakuba van Ruisdaela z XVII w., znakomitego pejzażysty holenderskiego (wspomina o nim Hrabia w Panu Tadeuszu), pt. Cmentarz żydowski, krzewi się bujna roślinność pośród rozburzonych grobowców i ruin budowli w tle. [przypis redakcyjny]
125. duza scęścia, małe kosta (gw.) — dużo szczęścia, małe koszty. [przypis edytorski]
126. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
127. pon pedzieli (gw.) — pan powiedzieli (grzecznościowa forma lm. czasownika); pan powiedział. [przypis edytorski]
128. latawiec — ptak bez gniazda, według baśni: wieczny tułacz. [przypis redakcyjny]
129. krew, rzezańce — pierwsze przypomnienie tzw. „rzezi tarnowskiej” („rabacji”) z 1846 roku, kiedy chłopi niektórych rejonów Galicji (Tarnowskie, Jasielskie) dokonali samosądu na szlacheckich mieszkańcach dworów. Niechęć o podłożu klasowym została celowo rozniecona przez administrację austriacką dla stłumienia przygotowywanego właśnie powstania narodowego. Jedną z pośrednich ofiar wielkiej prowokacji stał się radykalny ludoman i patriota, Edward Dembowski (1822–1846). [przypis redakcyjny]
130. pohańce — etym.: poganie, tu jako określenie pejoratywne; Ojciec nie chce pamiętać o krwawej rozprawie sprzed ponad półwiecza. [przypis redakcyjny]
131. Widziadło — uosobienie „pomoru”, tyfusu głodowego i cholery, który pochłonął ogromne ilości ofiar w Galicji w latach następujących po rabacji galicyjskiej, 1847–1849. Dopatrywano się w tym „kary bożej”, zesłanej na lud. Na tle tych wydarzeń osnuł swą powieść Pomór Władysław Orkan. [przypis redakcyjny]
132. strasno (gw.) — straszna. [przypis edytorski]
133. byle ka (gw.) — byle gdzie. [przypis edytorski]
134. hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]
135. w czas zapust — podczas karnawału; krwawa akcja chłopska rozpoczęła się w połowie lutego (z 20 na 21), więc w czas „zapust”; stąd też jej popularna nazwa: „krwawe zapusty”. [przypis redakcyjny]
136. będzie pan twój wnuk — mój wnuk będzie panem („z panów”). [przypis edytorski]
137. dbo (gw.) — dba. [przypis edytorski]
138. tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]
139. jeden Sas, a drugi w las — parafraza zdania przysłowiowego (z XVIII w.) „Jeden do Sasa, drugi do Lasa” (Leszczyńskiego): każdy w inną stronę potem pociągnie. [przypis redakcyjny]
140. arendarz — dzierżawca, w szczególności dzierżawca karczmy, z reguły był nim w XIX w. Żyd. Tu jednak drastyczne i paradoksalne są interesy łączące arendarza z księdzem. [przypis redakcyjny]
141. szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]
142. przeńdzie (gw.) — przejdzie. [przypis edytorski]
143. wylicy-sie — wyleczy się. [przypis redakcyjny]
144. konicz — koniczyna. [przypis redakcyjny]
145. rok czterdziesty szósty — rok 1846, „rabacja”. [przypis redakcyjny]
146. mego dziadka piłą rżnęli — aluzja do losu m.in. osób z rodzin Rydlów i Tetmajerów, które poniosły śmierć lub ciężko ucierpiały podczas „krwawych zapust” z lutego 1846 r. Należy zaznaczyć, że zgodnie z intrygą prowokatorów (rzeczników administracji austriackiej) w szczególnie wysokim stopniu wydarzenia te dotknęły patriotyczny i demokratyczny odłam szlachty, gromadzącej się po niektórych dworach dla potrzeb konspiracji politycznej (szykowano powstanie, wybuchło ono i chwilowo zwyciężyło w Krakowie). [przypis redakcyjny]
147. Jak się wszystko dziwnie plecie — por. Jan Kochanowski, Pieśń IX, Księgi pierwsze („Chcemy sobie być radzi?”): „Wszystko sie dziwnie plecie Na tym tu biednym świecie; A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić, I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.” [przypis edytorski]
148. Strzemiennego! — toast pożegnalny (stp. przy wsiadaniu na koń). [przypis redakcyjny]
149. kurdesz — jedna z nazw (pochodzenia tureckiego) popularnej w Polsce w XVIII w. pieśni biesiadnej. Franciszek Bohomolec napisał tekst z refrenem „Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami”. Według Boy’a, miała to być ulubiona piosenka Włodzimierza Tetmajera. [przypis redakcyjny]
150. nos chcom (gw.) — nas chcą. [przypis edytorski]
151. jo (...) som (gw.) — ja sam. [przypis edytorski]
152. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
153. Albośmy to jacy, tacy — początek znanego „krakowiaka”; Jasiek z Kasprem zapewne intonują tę piosenkę. [przypis redakcyjny]
154. Zdobyłem se pawich piór — popularne odtąd słowa z Wesela do dawnej piosenki ludowej, niegdyś pieśni żołnierskiej: „Pod Krakowem czarny las, / Pytała się Kasia / O swojego Jasia, / Czy powróci z wojny wraz (...)”. Melodię tę wskazał Wyspiański dołączając do wydania zapis nutowy jako „Motyw muzyki wiejskiej, kończący akt III”. [przypis redakcyjny]
155. ślipie — oczy. [przypis edytorski]
156. kwarantanna — tu przenośnie: długi okres czekania. [przypis redakcyjny]
157. z obrazu Bern-Dżonsa — popularność znaczną zdobyły z końcem XIX wieku obrazy angielskiego malarza Edwarda Burne-Jonesa (1833–1898), współtwórcy stylu nawiązującego do włoskiego malarstwa wczesnorenesansowego (stąd nazwa prerafaelici). Znamienne dla jego obrazów były idealizowane postacie kobiece, wiotkie i eteryczne, częste motywy kwiatowe, nastrój melancholijny, kompozycja o cechach dekoracyjnych. [przypis redakcyjny]
158. pałuba — jak chochoł, słomiana osłona krzewu, może być również upleciona z trzciny. [przypis redakcyjny]
159. adie (fr. adieu) — żegnaj, pożegnanie. [przypis redakcyjny]
160. pour passer le temps (fr.) — dla zabicia czasu. Kazimierz Tetmajer napisał oktawą poemat Pour passer le temps (Poezje, Seria III, 1898 r.). [przypis redakcyjny]
161. wciórności (gw.) — diabli (właściwie: wciornostki od: wciornostek: diabeł), użyte jako przekleństwo (bodaj to wciórności!: bodaj to diabli!), tu: zło, zły los. [przypis redakcyjny]
162. zabił ćwika — wprawił w zakłopotanie, sprawił kłopot. [przypis redakcyjny]
163. kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]
164. tylo luda (gw.) — tyle ludzi. [przypis edytorski]
165. pon cosi trzy po trzy bają (gw.) — pan coś mówi trzy po trzy (tj. bez sensu). [przypis edytorski]
166. inksi (gw.) — inni. [przypis edytorski]
167. gody (daw., gw.) — święto; wesele. [przypis edytorski]
168. zaprośże — konstrukcja z partykułą -że wzmacniającą wymowę czasownika; znaczenie: zaproś koniecznie itp. [przypis edytorski]
169. przyjdze (gw.) — przyjdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą). [przypis edytorski]
170. jak mos wole (gw.) — jeśli masz wolę; jeśli chcesz. [przypis edytorski]
171. przydź (gw.) — przyjdź. [przypis edytorski]
172. Cy on nos tyz posłucha, bo to głucho psiajucha (gw.) — czy też on nas posłucha, bo to głucha psiajucha; psiajucha (psiakrew): gw. przekleństwo, przezwisko. [przypis edytorski]
173. Isia — Jadwisia (Jadwiga, rzeczywiste imię córki Tetmajerów). [przypis redakcyjny]
174. pokil a. pokiel (gw.) — póki, jak długo. [przypis redakcyjny]
175. niech se lezom (gw.) — niech sobie leżą. [przypis edytorski]
176. kcieć (gw.) — chcieć. [przypis edytorski]
177. póde (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]
178. zaroz bedom (gw.) — zaraz będą. [przypis edytorski]
179. cepiny (gw.) — czepiny, oczepiny: główna część obrzędu weselnego, polegająca na zdjęciu pannie młodej wieńca, a nałożeniu czepca, oznaki mężatki. Odbywały się około północy, towarzyszyły im obrzędowe pieśni, potem weselnicy ze świecami obchodzili „młodą” dokoła (por.: „to pódzies w kółecko”). [przypis redakcyjny]
180. ocy (gw.) — oczy. [przypis edytorski]
181. ślipki ci sie mruzom (gw.) — ślipki (oczki) ci się mrużą. [przypis edytorski]
182. duzom (gw.) — dużą. [przypis edytorski]
183. haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]
184. pódzies (gw.) — pójdziesz. [przypis edytorski]
185. podciez (gw.) — pójdźcie (właśc. pójdźcież: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]
186. szyćkie (gw.) — wszystkie. [przypis edytorski]
187. kapcan (gw.) — tu: biedak, ktoś bez znaczenia. [przypis redakcyjny]
188. Wynocha, paralusie! — przekleństwo lud.; zwykle: „do paralusa” (lub „do palarusa”): do diabła. Właściwie: paralus: paraliż („Bodaj cie paralus naruszył”). [przypis redakcyjny]
189. odpocnijze (gw.) — odpocznijże. [przypis edytorski]
190. haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]
191. ale nie nase, Marysiu — podobnie jak dalsza: „Pilnuj, parobku, koni”, piosenki ludowe, dziś nieznane i o niezidentyfikowanej melodii; trzecia: „Pójdze, Maryś, po niewoli” rzeczywista piosenka ludowa spod Krakowa. [przypis redakcyjny]
192. podź (gw.) — pójdź. [przypis edytorski]
193. hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]
194. inom (...) wszed (gw.) — (jak) tylko wszedłem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]
195. ka a. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
196. kaś ty jest (gw.) — gdzie ty jesteś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]
197. hańśmy stoli (gw.) — tam staliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
198. szedł od ciebie swat — swat był przyjacielem przyszłego pana młodego, który w jego imieniu przychodził do rodziców panny poprosić o jej rękę. [przypis edytorski]
199. jakoześ ty blado (gw.) — jaka żeś ty blada; jak jesteś blada. [przypis edytorski]
200. Stańczyk — nadworny błazen (trefniś) trzech ostatnich Jagiellonów, wcześnie już wsławiony ostrym i trafnym dowcipem w tradycji rósł w znaczenie jako bystry a odważny mędrzec zatroskany o los Polski. Postać jego malował kilka razy Matejko, m.in. na obrazie Hołd pruski, wcześniej: Stańczyk (na dworze królowej Bony). Tu chodzi zapewne o ten obraz. Podobno reprodukcja Stańczyka Matejki wisiała nad biurkiem Starzewskiego w redakcji „Czasu”. Postacią Stańczyka dla własnych celów politycznych posłużyli się twórcy obozu konserwatystów krakowskich: J. Szujski, S. Tarnowski, S. Koźmian, L. Wodzicki, pisząc Tekę Stańczyka, opublikowany w 1869 r. pamflet na dążności niepodległościowe, powstańcze i demokratyczne, w duchu zachowawczym. Stąd nazywano konserwatystów galicyjskich „stańczykami”; „Czas” był ich organem. [przypis redakcyjny]
201. już był usiadł [Stańczyk] — tak siedzi Stańczyk przedstawiony na obrazach Matejki: Stańczyk (na dworze królowej Bony) z 1862, Dzwon Zygmuntowski, Zygmunt I słuchający dzwonu „Zygmunta”, Hołd pruski (1882), jak również na nieukończonych zachowanych szkicach. Aktor Kamiński, grając tę rolę na pierwszych przedstawieniach Wesela w Krakowie, ucharakteryzował się i przyjął pozę gorzko zadumanego Stańczyka z pierwszego z wymienionych obrazów. [przypis redakcyjny]
202. salve (łac.) — witaj; Salve, bracie!: powitanie na sposób staroszlachecki. [przypis redakcyjny]
203. hajduk (węg.) — w wojsku polskim XVI i XVII w. szeregowiec piechoty węgierskiej, z czasem służba nadworna ubrana z węgierska; tu: w znaczeniu przenośnym. [przypis redakcyjny]
204. Usypiam duszę mą biedną (...) — Typ polskiej spuścizny romantycznej, w który jest wymierzona krytyka zawarta w scenie dialogu Dziennikarza ze Stańczykiem, to przede wszystkim ta odmiana romantyzmu, której patronuje Zygmunt Krasiński. Wymieniając najważniejsze piętnowane tu cechy, zbieżne z postawą ideową Krasińskiego, należy zwrócić uwagę na: jego konserwatywną politykę powstrzymywania Polaków od działań, które potencjalnie mogłyby przekształcić się w rozruchy godzące w niesprawiedliwą strukturę społeczną w kraju, podnoszące antagonizm interesów szlachty i chłopstwa („usypiam brata mego”, ubolewanie nad rozbratem „duszy z ciałem”), naznaczone bezsilnością odwoływanie się do idei Woli i Czynu, przy jednoczesnym kierowaniu uczuć patriotycznych ku obrzędowości pogrzebowo-żałobnej (motyw śmierci ojczyzny-Matki; tradycja mszy patriotycznych), a wreszcie tony melancholijne (Dziennikarz mówi: „wolałbym już stokroć razy / policzone dni / niż ten bieg”; por. M. Bieńczyk, Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci, Gdańsk 2001), postawy katastroficzne (pragnienie kresu, nieszczęścia) i dekadenckie (charakterystyczne dla Krasińskiego poczucie postawienia nad otchłanią) znajduje tu oddźwięk w słowach Dziennikarza: „Nad przepaścią stoję” itd., a jednocześnie łączy romantyka z postawami twórców żyjących na przełomie XIX i XX wieku; por.Jarosław Włodarczyk, „Z rozłamów wielkiego ducha”. O młodopolskiej recepcji Krasińskiego, Kraków 2002). [przypis edytorski]
205. epigoni (z gr.) — pogrobowcy, potomkowie daremnie naśladujący wielkich poprzedników. [przypis redakcyjny]
206. stypa — uczta po pogrzebie. [przypis redakcyjny]
207. asan, acan (starop.) — forma grzecznościowa nieco poufała, jak Waćpan (skrót od: Wasza Miłość Pan). [przypis redakcyjny]
208. tram (starop.) — belka; tu: przetworzenie zwrotu z Biblii (Nowego Testamentu): „Widzisz trzaskę w oku brata swego, tramu w oku swoim nie obaczysz” (w przekł. ks. Wujka). [przypis redakcyjny]
209. Wina ojca idzie w syna (...) — można tu dostrzec motyw, który z pism Krasińskiego zaczerpnął Szujski, współtwórca krytycznej szkoły historycznej krakowskiej. Szujski opublikował pełen patriotycznej goryczy list Krasińskiego do ojca pisany z Florencji 26 stycznia 1836 r., w którym padają m.in. słowa: „Strasznymi bywają zapisy czynione przez przodków: zdrowie, choroba — materialnie, radość, smutek — moralnie, i jeszcze kara lub chwała. My w testamencie dostali tylko wypłatę długów”. [przypis edytorski]
210. ręka, co przeklęta, była swoja — chodzi tu o zdrajców sprawy narodu w okresie rozbiorów, o sprzedawczyków na żołdzie mocarstw rozbiorowych, zwłaszcza Rosji. [przypis redakcyjny]
211. Rozbrat wieczny duszy z ciałem (...) — jest to dość wyraźna aluzja do słów z Psalmu miłości Zygmunta Krasińskiego (z powodów politycznych promowanego na najważniejszego z polskich wieszczów romantycznych przez St. Tarnowskiego, jednej z ważnych postaci wśród krakowskich stańczyków): „Z szlachtą polską polski Lud. / Dusza żywa z żywem ciałem / Zespojone świętym szałem; / Z tego ślubu jeden Duch, / Wielki naród polski sam, / Jedna wola, jeden ruch (...)”. Konserwatywny projekt „zbawienia” ojczyzny oceniony został w dramacie Wyspiańskiego jako niemożliwy do zrealizowania z powodu duchowej niemocy cechującej szlachtę, klasę, na którą Krasiński wskazywał jednoznacznie jako na jedyną predystynowaną do roli przywódczej w Polsce. [przypis edytorski]
212. szata krwawa Dejaniry — Dejanira, żona Heraklesa, dowiedziawszy się o jego zdradzie, przesłała mu szatę przesyconą krwią centaura Nessosa, która wżarła się w ciało Heraklesa, sprawiając straszne bóle. Dejanira, zrozpaczona tym, popełniła samobójstwo. Stała się symbolem cierpienia bez nadziei ratunku. Słowacki zwracał się w Grobie Agamemnona do Polski: „Zrzuć do ostatka te płachty ohydne, / Tę Dejaniry palącą koszulę”. [przypis redakcyjny]
213. ogrodła — ogrodziła. [przypis edytorski]
214. kiejś — kiedyś. [przypis edytorski]
215. Zygmunt, Zygmunt — dzwon „Zygmunt” zawieszono na wieży katedry wawelskiej za Zygmunta Starego. Narracja Stańczyka odtwarza sytuacje, które Matejko odmalował w swych obrazach: zrazu Dzwon Zygmuntowski, potem Zygmunt I słuchający dzwonu Zygmunta. [przypis redakcyjny]
216. Włoszka — tu: królowa Bona, żona Zygmunta I, z rodu włoskich Sforzów. [przypis redakcyjny]
217. on nam tętni dziś, jak grzebiemy, kto nam drogi — majestatyczny dźwięk dzwonu „Zygmunta” rozbrzmiewał podczas większych uroczystości, także pogrzebów, z których Kraków już wówczas słynął. W końcu XIX wieku chowano uroczyście Kraszewskiego, Mickiewicza, Lenartowicza, Matejkę, Asnyka (na Wawelu lub na Skałce). Głosiciel triumfów w XVI w., stał się wówczas głównie dzwonem żałoby. [przypis redakcyjny]
218. dzwon (...) o pękniętym sercu: nasz ton — jest to jednocześnie ton patriotyzmu szczególnie uwznioślany przez Zygmunta Krasińskiego: celebrujący powagę żałoby narodowej, narodowego nieszczęścia spowodowanego przez zabory. [przypis edytorski]
219. Byś serce moje rozkroił (...) — parafraza słów Stanisława Orzechowskiego z XVI w.: „Byś serce moje rozkroił, nie nalazłbyś w nim nic innego, jedno to słowo: zginiemy” (Quincunx). [przypis redakcyjny]
220. fata — losy, przeznaczenie (lp. Fatum). [przypis redakcyjny]
221. Fata nas pędzą — Łukasz Górnicki (XVI w.) pisał: „Sądy Boże pędzą nas, jako wiatry na morzu okręt, a co wiedzieć, jeśli ku portowi czy ku zginieniu” (Rozmowa o elekcji). Słowa Stańczyka są stylizowane na wzór wypowiedzi współczesnych autentycznemu „błaznowi” ostatnich Jagiellonów. [przypis redakcyjny]
222. Piekło wiem gorsze niż Dante — aluzja do Piekła (Inferno), części Boskiej komedii Dantego Alighieri (1265–1321). [przypis redakcyjny]
223. Żyję w Piekle — to stwierdzenie również można odnieść do twórczości i ideologii Zygmunta Krasińskiego jako autora Nie-Boskiej komedii. Rzeczywistość ziemską, szczególnie zaś polityczną uważał on za piekielną. [przypis edytorski]
224. Niechby się raz wszystko spali — niechby się spaliło. Tu: oryginalna składnia; por. również dalsze wiersze (np. „niechajby się raz wszystko spali”). [przypis redakcyjny]
225. polskie posty dusz do polskich świętych — nie chodzi tu o autentycznych świętych, lecz raczej o rozpowszechniony wówczas kult „wieszczów”, stosowane wobec nich (w szczególności A. Mickiewicza) „brązownictwo”, z podkreślaniem i rozwijaniem elementów mistycznych (towianizm). Być może jest tu aluzja do działalności Wincentego Lutosławskiego, który nawiązywał do mesjanizmu romantycznego i głosił odrodzenie duchowe poprzez rodzaj ascezy i kult „wieszczów”. [przypis redakcyjny]
226. tęczowe mosty czułości nad pustką — można odnieść to zdanie do postaci Irydiona, którego imię pochodzi od Iris (mit. gr.): tęcza; posłanka bogów. Irydion (tytułowy bohater dramatu Zygmunta Krasińskiego) miał być uosobieniem myśli, że miłość ojczyzny przynosi zbawienie. Również następna wzmianka o „malowankach częstochowskich” nawiązuje do stylu poezji patriotycznej Krasińskiego, mianowicie Psalmów przyszłości. [przypis edytorski]
227. malowanki Częstochowskie — banalne, odpustowe reprodukcje „obrazów świętych”; por. określenie „rymy częstochowskie”, wiersze prymitywne. [przypis redakcyjny]
228. Puszczyku — głos puszczyków, ptaków nocnych, był uważany za zapowiedź nieszczęścia. [przypis redakcyjny]
229. obecność (daw.) — teraźniejszość; to, co jest obecnie. [przypis edytorski]
230. Zgrałeś się przy zielonym stoliku — tj. w karty lub w ruletkę. [przypis edytorski]
231. Tragediante... Commediante (wł.) — aktor tragiczny, komediant; ta błyskawiczna wymiana epitetów powtarza „dialog” pomiędzy cesarzem Napoleonem I a uwięzionym przez niego papieżem Piusem VII. [przypis redakcyjny]
232. błazeńska laska — godło błazna, zazwyczaj z dzwoneczkami. Komentatorzy zwracają uwagę, że Matejko w obrazie Stańczyk (na dworze królowej Bony) dał mu laseczkę z główką w kapturze z oślimi uszami i z dzwoneczkami, takim, jaki on sam miał na głowie. [przypis redakcyjny]
233. status quo ante (łac.) — poprzedni stan rzeczy. [przypis redakcyjny]
234. naści (daw., gw.) — masz, trzymaj, weź. [przypis edytorski]
235. kaduceus (z łac.; mit. gr.) — laska Hermesa, przewodnika dusz zmarłych w ich drodze do Hadesu, także jako herolda i posła Zeusa, również boga handlu. Laseczka Hermesa, w oplocie dwóch wężów, była skrzydlata. Tu ironicznie: jako symbol przewodnictwa ideowego, politycznego. Komentatorzy zwracają uwagę na później powstały portret R. Starzewskiego pędzla Jacka Malczewskiego, z kaduceuszem uwieńczonym główką Stanisława Koźmiana, jednego z przywódców krakowskich „stańczyków”. [przypis redakcyjny]
236. wlałeś jad goryczny (...) — Dziennikarz, na którego gorzki sąd o przeszłości i o przyszłości narodu wpłynęli „stańczycy”, teraz oskarża o to ich rzekomego patrona. [przypis redakcyjny]
237. uderzyłeś błazna ton (...) — jest to wyjątkowo dotkliwa krytyka; Zygmunt Krasiński, zanim porzucił wszelką krytykę szlacheckiej przeszłości, pisał o Polskiej historii i winach Polaków: „U nas było ogromne nic. Ni cnota, ni niegodziwość, ale mezzo termino: błazeństwo. Ni sroga tragedia, ni idylla niewinna, ale mezzo termino: farsa. I tak leżąc na kożuchu, pijąc małmazję i piwo, trefnując dziwnie krotofilnie — zeszliśmy do grobu. (...) O, ze śmiechu, który niegdyś rozlegał się po Polszcze całej, została nam tylko za wczesna starość. Polska lat pięćset się śmiała gardłem całym i komiczną była — przez kompensacją my dziś płaczem i czujem nieco tragiczniej!” (list do ojca z 26 I 1836). Skazą na kulturze polskiej, która dręczyła Krasińskiego był brak przejęcia się jakąkolwiek ideą, brak wzniosłości, pozostawiający ziejącą nicością pustkę, którą zasłania się błazenadą, cyrkiem, klownadą, operetką, kabaretem. „Uhonorowanie” Dziennikarza, który jest spadkobiercą tej rzewnej tradycji, laską błazeńską jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że samo ubolewanie oraz płacz nad utraconą wielkością i wzniosłością nie wystarczy, zaś w dalszych konsekwencjach prowadzi do samoośmieszenia. [przypis edytorski]
238. Młodości! wyrwi mię — odległa i jakby odwrócona parafraza apostrofy z Ody do młodości Mickiewicza. [przypis redakcyjny]
239. laseczka kaducza — tu: kaduceusz. [przypis redakcyjny]
240. konwenansowe szpangi — kajdany, więzy konwenansu, utartej i przyjętej formy bycia w sensie towarzyskim lub obyczajowo-moralnym. [przypis redakcyjny]
241. po ścianach złożone pałasze (...) — w opisie dekoracji wskazał autor: ponad sofą „złożone w krzyż szable”, „ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic”. [przypis redakcyjny]
242. sjesta (z hiszp.) — spoczynek, drzemka w spokoju (np. poobiednia). [przypis redakcyjny]
243. Rycerz — dalszy tekst ujawnia cechy, kojarzące go z historycznym Zawiszą Czarnym z Garbowa, który m.in. walczył pod Grunwaldem („Grunwald, miecze, król Jagiełło”), pozostał w tradycji jako symbol „rycerza niezłomnego”. Kazimierz Tetmajer był autorem „fantazji dramatycznej” Zawisza Czarny, którą wystawiono w teatrze krakowskim sześć tygodni przed premierą Wesela. [przypis redakcyjny]
244. zapady — rozpadliny, zapadnie. [przypis edytorski]
245. hajno — żmudnie, z trudem. [przypis edytorski]
246. szczyt (starop.) — tarcza. [przypis redakcyjny]
247. arkan — sznur, lina. [przypis edytorski]
248. myślałżeś — konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czy myślałeś. [przypis edytorski]
249. panie Branecki — Branicki lub Branecki Franciszek Ksawery (ok. 1730–1819), hetman wielki koronny, współtwórca konfederacji targowickiej wraz z Sewerynem Rzewuskim i Szczęsnym Potockim; podczas powstania kościuszkowskiego zaocznie skazany na śmierć jako sprzedawczyk i zdrajca narodu. [przypis redakcyjny]
250. nie żałuj grosika, nie żałuj — wers z ludowej pieśni dożynkowej. [przypis redakcyjny]
251. dajże — konstrukcja z partykułą -że, tu: wzmacniającą wymowę czasownika. [przypis edytorski]
252. sztab moskieski — Hetman wykupuje się diabłom pieniędzmi, jakie sam brał od carycy Katarzyny II. „Chór” występuje w roli diabłów-oficerów rosyjskich (tak też ucharakteryzowani byli grający te role aktorzy w przedstawieniu krakowskim). Obraz cały wystylizowany na wzór Widma (Doktora) z Dziadów cz. III (z epilogu). [przypis redakcyjny]
253. żałujta (gw.) — forma 2 os. lm: żałujcie. [przypis edytorski]
254. braliśta (gw.) — forma 2 os. lm: braliście. [przypis edytorski]
255. Wojewoda — w baśni dramatycznej L. Rydla Zaczarowane koło Wojewoda, jedna z głównych postaci, zapisawszy duszę diabłu dla zdobycia buławy hetmańskiej, na koniec musi mu ją oddać. Stąd analogia między Hetmanem a Wojewodą. [przypis redakcyjny]
256. niecka — miska. [przypis edytorski]
257. kmotr — kumoter, kum, druh; Franciszka Ksawerego Branickiego łączyła w latach młodości przyjaźń ze Stanisławem Augustem. Później stał się jednak przeciwnikiem króla. [przypis redakcyjny]
258. do bękartów Carycy iść — Branicki ożenił się z Aleksandrą Engelhardtówną, naturalną córką carycy Katarzyny II. [przypis redakcyjny]
259. smalić cholewki (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]
260. widzęś nie przy szabli — widzę, że nie masz przy sobie szabli. [przypis edytorski]
261. sursum corda (łac.) — w górę serca. [przypis edytorski]
262. Huś ha, huś — tradycyjny okrzyk przy szczuciu psów na łowach. [przypis redakcyjny]
263. pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]
264. Upiór — to zjawa Jakuba Szeli; ukazuje się ona Dziadowi, który niedawno uparcie wracał do myśli o „krwawych zapustach”, drażniąc ojca panny młodej, co wydał córki za „panów” z miasta. Jakub Szela (1737–1866), chłop ze Smarzowej niedaleko Tarnowa, stanął 20 lutego 1846 r. w Tarnowskicm Jasielskiem na czele żywiołowego „poruszenia chłopskiego” przeciw szlachcie, sprowokowanego przez administrację austriacką w Galicji dla rozbicia przygotowań do powstania narodowego. Później władze austriackie stłumiły chłopski sprzeciw wobec powrotu do pańszczyzny, a sam Szela musiał przenieść się z Galicji (w 1848 r.) na Bukowinę, gdzie otrzymał 30-morgową posiadłość od rządu cesarskiego, ale pozostawał pod nadzorem policyjnym. [przypis redakcyjny]
265. usty (daw. forma N.lm) — dziś: ustami. [przypis edytorski]
266. w orderach chodzę — po pacyfikacji wsi, przeprowadzonej przez administrację cesarską latem 1846 r., władze rozdały nagrody gromadom chłopskim zasłużonym w rozgromieniu szlachty gotującej się do powstania; oprócz nagród pieniężnych administracja rozdała również medale („ordery”). Legenda przyznała szczególny medal honorowy Szeli właśnie, choć nie odpowiadało to rzeczywistości: chłopski prowodyr nadawał się do usunięcia z okolicy, w której był działał, więc i przeniesiono go na wschód, na wówczas austriacką Bukowinę. [przypis redakcyjny]
267. podź (gw.) — pójdź, chodź. [przypis edytorski]
268. bośma (gw.) — bo jesteśmy. [przypis edytorski]
269. bez pół (gw.) — przez pół, w połowie; w pasie. [przypis edytorski]
270. mom ci sepnonć (gw.) — mam ci szepnąć. [przypis edytorski]
271. kiejbyśmy — gdybyśmy. [przypis edytorski]
272. idze (gw.) — idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, wymowa gw.: -ze). [przypis edytorski]
273. wis (gw.) — wiesz. [przypis edytorski]
274. pirwy (gw.) — pierwszy. [przypis edytorski]
275. przyjdziewa (gw.) — przyjdziemy. [przypis edytorski]
276. lgnies (gw.) — lgniesz. [przypis edytorski]
277. to sie zeń (gw.) — to się żeń. [przypis edytorski]
278. zeniacka (gw.) — żeniaczka; zawarcie ślubu, małżeństwa. [przypis edytorski]
279. pirsy (gw.) — pierwszy. [przypis edytorski]
280. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]
281. zaros (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]
282. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]
283. k’sobie (gw.) — ku sobie; do siebie. [przypis edytorski]
284. byśwa (gw.) — byśmy. [przypis edytorski]
285. spolnie (gw.) — wspólnie; razem. [przypis edytorski]
286. ka (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]
287. kces (gw.) — chcesz. [przypis edytorski]
288. na (gw.) — masz. [przypis edytorski]
289. juści — pewnie, na pewno, oczywiście. [przypis edytorski]
290. splezła się (gw.) — spadła, obsunęła się. [przypis redakcyjny]
291. kaś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
292. kabyśwa (gw.) — gdzie byśmy (ka: gdzie, śwa: -śmy, końcówka tzw. liczby podwójnej). [przypis redakcyjny]
293. Ino mi się nie broń — piosenka w Krakowskiem raczej nieznana. [przypis redakcyjny]
294. gołowąs — młodzik. [przypis edytorski]
295. kcioł (gw.) — chciał. [przypis edytorski]
296. pokiel (gw.) — pokąd, dokąd; dopóki. [przypis edytorski]
297. kołocy (gw.) — kołaczy, ciasta. [przypis redakcyjny]
298. w maju — w zieleni. [przypis redakcyjny]
299. A jak będzie słońce i pogoda — piosenka ludowa, popularna w kręgach ówczesnych krakowskich artystów. Pierwsza strofka w całości: „A jak będzie słońce i pogoda, słońce i pogoda, / Pójdziemy se razem do ogroda. / Będziemy se fijołecki smykać, fijołecki smykać. / Będziemy se ku sobie pomykać”. [przypis redakcyjny]
300. bibuła — tu: papier, pisanie (dziennikarstwo). [przypis redakcyjny]
301. co się na powietrzu spala jak garść lnu — por. Dziadów część II Adama Mickiewicza; spalona przez Guślarza prowadzącego obrzęd Dziadów garść kądzieli (przędzy lnianej) staje się znakiem przywołującym duchy nieobciążone grzechami, lecz niemogące trafić do nieba: „Podajcie mi garść kądzieli / Zapalam ją [...] Niech się na powietrzu spali”. [przypis edytorski]
302. Walküra a. Walkiria (mit. germ.) — jedna z dziewic kierujących z woli boga Odyna losami bitew; miały odprowadzać cienie poległych do Walhalli i podawać pierwsze czasze niebiańskiego napoju. Przebywały na szczytach gór, pędziły w chmurach na rumakach. Spopularyzowała je opera Wagnera Die Walküre; Walkirie pędzą w niej na szczyty górskie (słynny „galop Walkirii”). [przypis redakcyjny]
303. ogromniec — ogromny, olbrzym. [przypis redakcyjny]
304. dziady z Kalwaryje — Kalwaria Zebrzydowska, na południe od Krakowa, była słynnym miejscem odpustowym (15 sierpnia), gdzie też schodzili się liczni żebracy, dziadowie-lirnicy, korzystający z ogromnego nagromadzenia wiernych, nawet z odległych stron. [przypis redakcyjny]
305. ujzoł (gw.) — ujrzał. [przypis edytorski]
306. duża (daw.) — tu: dużo. [przypis edytorski]
307. kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]
308. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]
309. zaroz (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]
310. ino sie przypiece siarka — tzn. jak tylko zapalą się (wówczas siarkowe) zapałki. [przypis redakcyjny]
311. zawrzes (gw.) — zawrzesz; zamkniesz. [przypis edytorski]
312. se gwarzcie (gw.) — rozmawiajcie sobie. [przypis edytorski]
313. jo (gw.) — ja. [przypis edytorski]
314. mom (gw.) — mam. [przypis edytorski]
315. mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]
316. tęgom (gw.) — tęgą; mocną. [przypis edytorski]
317. jakisik (gw.) — jakiś. [przypis edytorski]
318. swarzyć — kłócić się. [przypis edytorski]
319. Wernyhora — por. objaśnienie „Dekoracji” na pocz. aktu I. Charakterystyczne jest tu pojawienie się Wernyhory jako „Polaka”, więc w stroju „polskim”, zapewne szlacheckim, wita wszakże Gospodarza na sposób ukraiński: sława. [przypis redakcyjny]
320. dziecka (gw.) — dzieci. [przypis edytorski]
321. Niechajże żona... — tzn. niechaj żona w alkierzu sobie zostanie. [przypis redakcyjny]
322. niechajże — poniechaj; zostaw (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że) [przypis edytorski]
323. asaństwu (daw.) — (wielmożnym) państwu. [przypis edytorski]
324. hen od kresów — zgodnie z legendą: z Ukrainy, „kresów Rzeczypospolitej”. [przypis redakcyjny]
325. wraz — razem. [przypis edytorski]
326. serceście zobligowali — zobowiązaliście, podbiliście serce. [przypis redakcyjny]
327. serce z miską — raczej: „serce jak na misce”, tzn. otwarte (por. „serce jak na dłoni”). [przypis redakcyjny]
328. zjęzykowali (neol.) — naopowiadali. [przypis redakcyjny]
329. chudoba — mienie, gospodarstwo. [przypis redakcyjny]
330. wszystko błoto — całe błoto. [przypis edytorski]
331. tyle (gw.) — takie, tak wielkie. [przypis edytorski]
332. przy wenie — w dobrym nastroju. [przypis redakcyjny]
333. kiej (gw.) — kiedy; tu: przecież. [przypis edytorski]
334. wolnoć — czy wolno (konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć). [przypis edytorski]
335. Przypominasz krwawe łuny — aluzja do tzw. „koliszczyzny”, krwawego buntu chłopów ukraińskich przeciw polskiej szlachcie w 1763 r. Postać Wernyhory zjawia się na tle tych właśnie historycznych wydarzeń; na takim też tle ukazuje go Słowacki w Śnie srebrnym Salomei. Tam poeta każe mu opowiadać, iż porwie go „piekielny, biały rumak” z „lirą grającą u siodła”, ale że wróci, kiedy Polska będzie trupem; na dźwięk liry trup Polski powstanie. Przed Weselem, a nawet przed weselem Rydla, pisał Wyspiański rapsod pt. Wernyhora. [przypis redakcyjny]
336. Pan-Dziad z lirą — tak właśnie zjawia się Wernyhora w Śnie srebrnym Salomei, z lirą, w płaszczu dziadowskim (tu jest jednak w typowym „stroju polskim”). Księżniczka mówi u Słowackiego: „Ten koń, z lirą grającą u siodła, / I z dumkarzem zapomnianym (...)”. Wernyhora zaś zapowiada: „Aż kiedyś — gdy na godzinie / Stanie miesiąc o północy, / To koń znowu z siodła skinie / Mego ducha na kurhany, / Taj znów zagra dziad z powagą (...)”. [przypis redakcyjny]
337. gotowo (daw., gw.) — tu: gotowe. [przypis edytorski]
338. Roześlesz wici przed świtem (...) — za pomocą wici przekazywano w dawnej Polsce rozporządzenia królewskie, w szczególności zaś zwoływano tak pospolite ruszenie na wojnę (na wici, długim kiju, umieszczano „listy”, tj. zarządzenia, i przekazywano coraz dalej, jakby sztafetą). [przypis redakcyjny]
339. porozsełam — porozsyłam. [przypis edytorski]
340. przykaż im ciszą — nakaż im milczenie. [przypis edytorski]
341. brzeszczot — klinga, ostrze szabli. [przypis redakcyjny]
342. Archanioł — Wernyhora przybywa z Ukrainy, której godłem był św. Michał Archanioł. [przypis edytorski]
343. dziwno — dziwnie. [przypis edytorski]
344. kuszcz (z ukr.) — krzew, krzak. [przypis redakcyjny]
345. drużba — tu w znaczeniu zbiorowym: drużyna, poczet. [przypis redakcyjny]
346. ryngraf — wypukła, srebrna lub złota blaszka, zwykle z wyrytym lub malowanym wizerunkiem Matki Boskiej. Niegdyś, zawieszona na szyi, z wyobrażeniem orła polskiego, oznaczała oficera będącego na służbie. [przypis redakcyjny]
347. jednoś — tylko. [przypis edytorski]
348. ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
349. posed (gw.) — poszedł. [przypis edytorski]
350. borba (z ukr.) — walka, bójka. [przypis redakcyjny]
351. ka (gw.) — gdzie, gdzieś. [przypis edytorski]
352. cary (gw.) — czary. [przypis edytorski]
353. duza (gw.) — dużo. [przypis edytorski]
354. Sam tu! (starop.) — wezwanie: przyjdź tu, chodź tu. [przypis edytorski]
355. nasza — tj. zapewne: nasza sprawa. [przypis redakcyjny]
356. duchem — szybko, co tchu. [przypis redakcyjny]
357. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]
358. bacuj — bacz, miej się na baczności. [przypis redakcyjny]
359. u rozstajnych dróg — miejsce, gdzie mitologia ludowa lokuje „złe”: diabły, upiory, strachy. [przypis redakcyjny]
360. zmóg — zmógł; pokonał. [przypis edytorski]
361. kur — kogut; nocne pianie koguta miewało w mitologii ludowej (nie jedynie zresztą) znaczenie magiczne, w szczególności trzecie, nad ranem. [przypis redakcyjny]
362. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
363. zseła — zsyła. [przypis edytorski]
364. copka (gw.) — czapka. [przypis edytorski]
365. wzdon (gw.) — wzdął; wezbrał (na sile). [przypis edytorski]
366. delia — należący do starop. stroju szlachty wierzchni ubiór męski, narzucany na żupan, podbity futrem i z futrzanym kołnierzem, przeważnie barwny. [przypis redakcyjny]
367. kiela (gw.) — ile. [przypis edytorski]
368. tela (gw.) — tyle. [przypis edytorski]
369. odmieniec — istota „nieczysta” (por. lud. „z piekła odmieniec”). [przypis redakcyjny]
370. ony (gw.) — on. [przypis edytorski]
371. piernół (gw.) — pierdnął. [przypis edytorski]
372. łysnął (gw.) — błysnął. [przypis edytorski]
373. naroz (gw.) — naraz, nagle. [przypis edytorski]
374. błocko — błoto. [przypis edytorski]
375. ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
376. na przysieniu — u progu sieni domu. [przypis redakcyjny]
377. aleć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
378. jensze (gw.) — inne. [przypis edytorski]
379. godos (gw.) — gadasz, mówisz. [przypis edytorski]
380. na szczerbie — na wyłomie (muru obronnego). [przypis redakcyjny]
381. zbili (gw.) — od: zbilić, zbylić: pamiętać, pomyśleć o czymś, tu: ani zbili: w jakimś innym sensie, dziś mętnym (jak cała przemowa Gospodarza); może: niewątpliwie lub tp. [przypis redakcyjny]
382. Goście — w I wydaniu dokładniej: Goście z miasta, do nich to zwraca się Gospodarz „Wy się wynudzicie w mieście...”). [przypis redakcyjny]
383. Nastrój?... — słowa zwrócone przeciw poszukiwaniu „nastrojów”, znamiennych dla sztuki modernistycznej (Stimmung), ale tu raczej dla modnej wówczas postawy, podporządkowującej zachowanie się zmiennym, lecz przeważnie posępnym lub marzycielskim nastrojom, odpowiadającym pesymizmowi w poglądzie na świat. [przypis redakcyjny]
384. czy cię nudzi — tzn. czy odczuwasz nudności, mdłości. [przypis edytorski]
385. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
386. evviva l’arte (wł.) — niech żyje sztuka. Przybliżony cytat z wiersza Kazimierza Tetmajera Evviva l’arte z Poezyj, Serii II (1894): „i chociaż życie nasze nic niewarte: / evviva l’arte!”. Wiersz ten, głosząc hasło „sztuki dla sztuki”, stał się bez mała programową deklaracją polskich modernistów. [przypis redakcyjny]
387. kult Bachusa i Astarte — Bachus w mit. rzym.: bóg wina; Astarte: babilońska i fenicka bogini miłości (także: wojny, księżyca, niebios). [przypis redakcyjny]
388. trzos — sakiewka; torebka na pieniądze. [przypis edytorski]
389. zniwelować się — zrównać się, zejść. [przypis redakcyjny]
390. Chopin gdyby jeszcze żył (...) — w bełkotliwych wynurzeniach pijanego Nosa komentatorzy dosłuchiwali się echa deklaracyj Stanisława Przybyszewskiego, jego fascynacji muzyką Chopina (którego kompozycje grywał podczas pijatyk w gronie cyganerii). W samej postaci Nosa odnajdywano uosobienie „przybyszewszczyzny” krakowskiej. Owo zagadkowe „ram-tam-tam-tam-tam”, które w ustach Nosa zastanawiało może czasem którego z czytelników Wesela, to niewątpliwie nic innego, tylko fraza z Preludium A-dur Chopina, które Przybyszewski godzinami potrafił grywać w chwili największego napięcia, waląc coraz wścieklej, coraz rozpaczliwiej w klawiaturę. I więcej znalazłoby się cech przybyszewszczyzny w Nosie; pewne aktorstwo desperacji, owo „na plan pierwszy wstąpić muszę”, i echa Nadczłowieka: „Bonaparte, ten miał nos” etc. W ten sposób, tą jedną figurą, Wyspiański otwiera (dla wtajemniczonych) okno na cały dwuletni bujny okres krakowskiego i polskiego życia artystycznego. Nos, ten maruder przybyszewszczyzny, odcina się od tego całego środowiska tragicznie groteskową plamą (por. Tadeusz Żeleński-Boy, Plotka o „Weselu”). [przypis redakcyjny]
391. zgotowione (gw.) — przygotowane. [przypis edytorski]
392. Całowałem Morawiankę — zapewne cząstkowa parafraza jakiejś piosenki, może żołnierskiej (Galicja i Czechy z Morawami wchodziły w skład Austrii, łączyła ich mieszkańców często wspólna służba wojskowa). [przypis redakcyjny]
393. insze (gw.) — inne. [przypis edytorski]
394. après nous le déluge (fr.) — dosłownie: „po nas [choćby] potop”, „po mojej śmierci niech się dzieje, co chce”, maksyma przypisywana Ludwikowi XV (a raczej powiedziała doń tak pani de Pompadour, chcąc go pocieszyć po klęsce poniesionej pod Rossbach). [przypis redakcyjny]
395. gajdus (gw.) — tej formy nie ma w Słowniku gwar polskich J. Karłowicza; gajda: nicpoń, głupiec; gajdziasty: niezgrabny, ociężały. [przypis redakcyjny]
396. piniądze tobyś chcioł brać — na zabawie chłopskiej po rzuceniu pieniędzy grajkom można sobie zatańczyć wedle własnej woli (np. na żądaną nutę). [przypis redakcyjny]
397. mieście grać powinni (gw.) — mnie powinniście grać (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]
398. kazujecie (gw.) — każecie; przykazujecie. [przypis edytorski]
399. jagem wom zesypoł (gw.) — jak wam zasypałem (nasypałem). [przypis edytorski]
400. spiere (gw.) — spiorę. [przypis edytorski]
401. gawędzić — tu: w znaczeniu gwarowym (podkrakowskim): przeszkadzać, zawadzać. [przypis redakcyjny]
402. mieście grać powinni — tzn. mnie grać powinniście. [przypis redakcyjny]
403. szóstka — potoczna nazwa monety dwudziestohalerzowej (równowartości sześciu krajcarów, które były w obiegu w Galicji do 1857 r.), ok. 1900 r. wartość nabywcza takiej sumy odpowiadała cenie litra mleka lub kilograma chleba; szóstkeście dali (gw.): konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: daliście szóstkę. Tadeusz Boy-Żeleński, świadek epoki, twierdzi, że autentyczny Czepiec miał za złe Wyspiańskiemu, iż kazał mu się targować o tak małą kwotę, jakiej by porządny gospodarz nie dawał muzykantom (por. Plotka o „Weselu”). [przypis edytorski]
404. dejze (gw.) — dajże. [przypis edytorski]
405. następ (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny]
406. pojdze (gw.) — pójdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski]
407. caf się (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny]
408. szuruj (gw.) — idź, wynoś się. [przypis redakcyjny]
409. wicie (gw.) — wiecie. [przypis edytorski]
410. gazdoń (gw.) — wyraz obelżywy. [przypis redakcyjny]
411. pokil (gw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]
412. was (gw.) — wasz (mąż). [przypis edytorski]
413. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
414. tylecka (gw.) — tyle. [przypis edytorski]
415. późni (gw.) — później. [przypis edytorski]
416. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]
417. piknie (gw.) — pięknie. [przypis edytorski]
418. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
419. poziwo (gw.) — poziewa. [przypis edytorski]
420. cy (gw.) — czy. [przypis edytorski]
421. odydzie (gw.) — odejdzie, odjedzie. [przypis edytorski]
422. szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]
423. udać się komuś (dwa., gw. — spodobać się komuś. [przypis edytorski]
424. w cały bidzie (gw.) — w całej biedzie. [przypis edytorski]
425. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
426. upornie — uporczywie. [przypis edytorski]
427. Polymnia a. Polihymnia — Muza poezji lirycznej i muzyki, wynalazczyni liry. Przedstawiano ją w pozie pełnej zadumy, często okrytą welonem. Jest rysunek Wyspiańskiego tak właśnie przedstawiający Polihymnię (z 1897 r.). [przypis redakcyjny]
428. feleton powieści — felieton, tu: powieść drukowana w odcinkach w gazecie (fr.: roman feuilleton). [przypis redakcyjny]
429. wiersz — tu: wers. [przypis edytorski]
430. że staliście się anieli — nawiązanie do słów z wiersza J. Słowackiego o sile fatalnej jego poezji, która działać będzie: „aż was, zjadacze chleba w aniołów przerobi” (por. Testament mój). Wyspiański podejmuje dyskusję z romantyzmem, z uwznioślonym wizerunkiem Polski, Polaków i polskości wykreowanym przez poezję romantyczną. Nadała ona naszemu patriotyzmowi ton trudny do utrzymania; nie wiadomo, co z tym projektowanym patriotycznym „anielstwem” począć, jak mówi Maryna, czyli nie ma sposobu, by je wykorzystać w codziennym życiu i działaniu. [przypis edytorski]
431. z tylum (...) zawracał — z tylu zawracałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
432. wszędy (daw.) — wszędzie. [przypis edytorski]
433. zdyb (gw.) — znajda. [przypis redakcyjny]
434. dejciez (gw.) — dajecież. [przypis edytorski]
435. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
436. jo (gw.) — ja. [przypis edytorski]
437. wim (gw.) — wiem. [przypis edytorski]
438. pedziołbym (gw.) — powiedziałbym. [przypis edytorski]
439. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
440. ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
441. pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]
442. mioł (gw.) — miał. [przypis edytorski]
443. chlebny piec — piec chlebowy (służący do wypieku chleba). [przypis edytorski]
444. jeźli (gw.) — jeśli. [przypis edytorski]
445. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]
446. spion (gw.) — spiął (tu: ściągnął wodze uprzęży konnej, ew. spiął strzemionami ponaglając do biegu). [przypis edytorski]
447. jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]
448. straśnie (gw.) — strasznie. [przypis edytorski]
449. szyćkiego (gw.) — wszystkiego. [przypis edytorski]
450. śnig, mliko (gw.) — śnieg, mleko. [przypis edytorski]
451. nik (gw.) — nikt. [przypis edytorski]
452. bajok (gw.) — bajarz, łgarz. [przypis redakcyjny]
453. śpik (gw.) — malec; [śpioch; red. WL]. [przypis redakcyjny]
454. jo naloz (gw.) — ja znalazłem. [przypis edytorski]
455. bedzies świciuł (gw.) — będziesz świecił. [przypis edytorski]
456. zbierema się (gw.) — zbierzemy się. [przypis edytorski]
457. rozmówiewa sie (gw.) — rozmówcie się; porozmawiajcie, umówcie się. [przypis edytorski]
458. ni mocie ka (gw.) — nie macie gdzie. [przypis edytorski]
459. kajś sie zbiroł, kajś sie broł (gw.) — gdzieś się zbierał, gdzieś się brał (wybierał). [przypis edytorski]
460. jo to wim (gw.) — (czy) ja to wiem. [przypis edytorski]
461. tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]
462. więcy (gw.) — więcej. [przypis edytorski]
463. akcyza — cło na rogatkach miejskich, tu przenośnie: zajęcie uciążliwe. [przypis redakcyjny]
464. Placówka — zapewne od tytułu powieści Prusa w znaczeniu ważnego stanowiska, służby; tu w intencji ironicznej. [przypis redakcyjny]
465. Danaidy (mit. gr.) — córki Danaosa skazane na czerpanie wody sitem, zatem na pracę daremną i bez sensu. [przypis redakcyjny]
466. wist — gra w karty. [przypis redakcyjny]
467. co jo wim, jescem sie nie zgodała ś nim (gw.) — co ja wiem, jeszcze się z nim nie rozmówiłam (umówiłam, dogadałam). [przypis edytorski]
468. krasa (gw.) — krowa maści czerwono-białej lub czarno-białej. [przypis redakcyjny]
469. siemieniatka (gw.) — krowa maści siemieniatej (siemieniaty: pstry, w cętki lub brunatny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka to kura pstra). [przypis redakcyjny]
470. jageś jesce była (gw.) — jak jeszcze byłaś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]
471. zacnie a. zacni (gw.) — zatęskni. [przypis edytorski]
472. bez cały ty wsioski roboty (gw.) — bez całej tej wiejskiej roboty. [przypis edytorski]
473. cnieło — cniło, tęskniło. [przypis edytorski]
474. tutok (gw.) — tutaj. [przypis edytorski]
475. mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]
476. bez to (gw.) — przez to. [przypis edytorski]
477. posłaś (gw.) — poszłaś (tu: za mąż). [przypis edytorski]
478. telo, co byś sie wyniosła (gw.) — tak jakbyś się wyniosła. [przypis edytorski]
479. chcioł (gw.) — chciał. [przypis edytorski]
480. dzisiok (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]
481. wydać się — wyjść za mąż. [przypis edytorski]
482. ś nim (gw.) — z nim. [przypis edytorski]
483. ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
484. legnoł (gw.) — położył się. [przypis edytorski]
485. idze (gw.) — idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski]
486. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
487. z umęcenia (gw.) — ze zmęczenia. [przypis edytorski]
488. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
489. w taki (gw.) — w takiej. [przypis edytorski]
490. jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]
491. wsady (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]
492. jakby cejco (gw.) — jakby coś ważnego. [przypis redakcyjny]
493. kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]
494. tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]
495. Stanisławski, Jan (1860–1907) — objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowadził metodę studiów plenerowych. Jeden to z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował małe pejzaże liryczne, głównie o motywach ukraińskich (stamtąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa Pana Młodego świetnie charakteryzują jego „obrazki”. [przypis redakcyjny]
496. my sie nie rozumiewa (gw.) — my się nie rozumiemy. [przypis edytorski]
497. wycniół sie (gw.) — przecknął, obudził się. [przypis edytorski]
498. mitręga (daw., gw.) — znój, trud. [przypis edytorski]
499. wsioscy (gw.) — wiejscy; ze wsi. [przypis edytorski]
500. zbajczyć — wymyślić coś nierzeczywistego. [przypis redakcyjny]
501. byśwa byli (gw.) — byście byli. [przypis edytorski]
502. wyszczezyły [mu] się — znaczenie wyrazu być może w związku z wyr. „wyszczerzać się”, śmiać się. [przypis redakcyjny]
503. wczas (daw., gw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
504. żarny — rozżarzony, palący się, jarzący. [przypis redakcyjny]
505. wielga (gw.) — wielka. [przypis edytorski]
506. harny (gw.) — dumny, zuchwały. [przypis redakcyjny]
507. żarny — żarna; kamienie do ucierania ziaren na mąkę. [przypis edytorski]
508. karazyje — karazja, grube wełniane sukno, z którego szyto chłopskie sukmany, jak również odzież żołnierską. [przypis edytorski]
509. mirzać się — znaczenie wyrazu niejasne, zapewne: wykazać się, wziąć się do czegoś realnego [względnie: mierzyć się; red. WL]. [przypis redakcyjny]
510. Dnieje (...) — dialog zawiera krytykę konserwatywnych koncepcji politycznych dotyczących relacji między polskim ludem a szlachtą, poruszanych m.in. w Psalmach przyszłości i Przedświcie, gdzie Krasiński, starając się ukoić lęk przed możliwą rzezią szlachty, rewolucją chłopską i w związku z tym rozbratem wewnątrz narodu, postulował ścisły sojusz między tymi dwoma stanami („Jeden tylko, jeden cud: / Z szlachtą polską polski lud”). Wykrzyknik Czepca: „Dnieje!!!” stanowi bezpośrednie nawiązanie do tytułu Przedświtu i oznacza świt niepodległości Polski. [przypis edytorski]
511. wiszar — ziele czepiające się kamieni, skał. Wyraz ten zrobił raczej niespodzianą „karierę” w literaturze modernizmu, w poezji. Wyspiański kpił z tej maniery: „»Wiszary«? znany wyraz, powszechnie zużyty, / Artur Górski, Miciński karmią się nim co dzień (...)”. [przypis redakcyjny]
512. zarucko (gw.) — zaraz. [przypis redakcyjny]
513. kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
514. wiciny — tu: wici; określenie to oznacza stosowany w dawnej Polsce sposób zwoływania pospolitego ruszenia; początkowo znakiem, że król zwołuje armię były wierzbowe gałązki (witki, wici) rozwożone od dworu do dworu, następnie zastapiły je listy ze stosowną informacją. [przypis redakcyjny]
515. kandy — kędy, gdzie. Dom Tetmajera stał na wzniesieniu przy drodze bocznej, prowadzącej ku gościńcowi z Krakowa. [przypis redakcyjny]
516. lazom (gw.) — lezą; wchodzą. [przypis edytorski]
517. szarpła — dziś popr. forma: szarpnęła. [przypis edytorski]
518. wniść (gw.) — wejść. [przypis edytorski]
519. kces (gw.) — chcesz. [przypis edytorski]
520. ćwirć — ćwierć; tu: drewniane naczynie służące do mierzenia (o pojemności ok. 25 litrów). [przypis redakcyjny]
521. ponad Kraków — ze wzniesienia w Bronowicach roztaczał się widok na cały Kraków wraz z Wawelem na horyzoncie. [przypis redakcyjny]
522. hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]
523. cózeście sie kosów jeni (gw.) — cożeście się chwycili za kosy; czemu chwyciliście za kosy. [przypis edytorski]
524. haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]
525. wiency (gw.) — więcej. [przypis edytorski]
526. wali — tu: nadchodzi, nadciąga. [przypis edytorski]
527. biesi — biesy; diabły. [przypis edytorski]
528. jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]
529. wi (gw.) — wie. [przypis edytorski]
530. lo (gw.) — dla. [przypis edytorski]
531. inso (gw.) — inna. [przypis edytorski]
532. zbira (gw.) — zbiera. [przypis edytorski]
533. zara (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]
534. śkapa (gw.) — szkapa; koń. [przypis edytorski]
535. Toń — Tonie, wieś na północ od Krakowa, blisko Bronowic. [przypis redakcyjny]
536. Królowa — Matka Boska Częstochowska jako „Królowa Korony Polskiej”. [przypis redakcyjny]
537. manifest pisze — tu, zgodnie z tradycją poezji konfederacji barskiej, Matka Boska jest traktowana niby regimentarz, który pisze i rozsyła manifesty. [przypis redakcyjny]
538. słysta (gw.) — słyszcie. [przypis edytorski]
539. syscy (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]
540. kaz ta (gw.) — gdzież to. [przypis edytorski]
541. cyli (gw.) — czyli. [przypis edytorski]
542. ka (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]
543. kajsim zabył (gw.) — gdzieś zapomniałem. [przypis edytorski]
544. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
545. chyloł (gw.) — schylał. [przypis edytorski]
546. copke (gw.) — czapkę. [przypis edytorski]
547. bez tom (gw.) — przez tę. [przypis edytorski]
548. wiecha — pęk. [przypis edytorski]
549. najdę (gw.) — znajdę. [przypis edytorski]
550. ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]
551. ktosik — ktoś, domyślnie: może „zły”, bies u rozstajnych dróg (zgodnie z mitologią ludową). [przypis redakcyjny]
552. zastanowić się (daw.) — zatrzymać się; stanąć. [przypis edytorski]
553. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
554. syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]
555. ze skałek — raczej z panewek, na które w broni „skałkowej” sypano proch, a kurek ze „skałką”, tj. krzesiwem, spadając powodował wybuch, wystrzał. [przypis redakcyjny]
556. ciś — dziś popr. forma: ciśnij; rzuć. [przypis edytorski]
557. wyciąg w zad (gw.) — wyciągnij w tył. [przypis edytorski]
558. pozałóż (gw.) — pozakładaj. [przypis edytorski]
559. chycą (gw.) — chwycą. [przypis edytorski]
560. wspak (gw.) — od końca, od tyłu, w odwróconej kolejności. [przypis edytorski]
561. ni majom (gw.) — nie mają. [przypis edytorski]
562. racie — kończyny, tu niby-ręce. [przypis redakcyjny]
563. copka (gw.) — czapka. [przypis edytorski]
564. Miałeś, chamie, złoty róg — słowa Wyspiańskiego do melodii ludowej, którą dołączył do tekstu; później „przyjęły się” i słowa jako piosenka rzekomo ludowa. [przypis redakcyjny]
565. stroiki — przybrania ludowego stroju krakowskiego. [przypis redakcyjny]
566. nieustawny — tu: nieustanny, nieustający. [przypis redakcyjny]