SCENA DRUGA

Troja. Sala w pałacu Priama.

Wchodzą Priam, Hektor, Troilus, Parys i Helenus.

PRIAM

Po tylu godzin, słów i mężów stracie,

W imieniu Greków Nestor mówi znowu:

„Zwróćcie Helenę, a wszystkie ofiary

Honoru, czasu, pieniędzy, podróży,

Przyjaciół, tylu drogich nam przedmiotów,

Które kormoran-wojna chciwie połknął,

Wszystko zapomnim”. Hektorze, co myślisz?

HEKTOR

Nikt mniej ode mnie Greków się nie lęka,

Nie znajdziesz jednak, potężny Priamie,

Damy z wrażliwszym od mojego sercem,

W którą by łatwiej trwoga mogła wsiąkać,

Która by chętniej ode mnie wyrzekła:

„Kto wie, co wypaść może?”. Zbytnia pewność

I w sobie ufność jest zbójcą pokoju,

Kiedy nieufność skromna, zdaniem świata,

Jest mądrych lampą, jest tą ołowianką⁸⁷,

Która największych nieszczęść mierzy głębie.

Puśćmy Helenę. Odkąd po raz pierwszy

W sprawie tej mieczy dobyliśmy z pochew,

Każda dziesiąta dusza z dusz tysiąca,

Którąśmy wojnie w dziesięcinie dali,

Była nam równie jak Helena droga;

Gdyśmy już tyle stracili dziesiątków,

Aby zatrzymać, co nie było nasze,

Co, gdyby nawet do nas należało,

Jednego naszych dziesiątka niewarte,

Nie wiem, dla jakich ważnych dziś powodów

Nie chcem jej oddać.

TROILUS

Wstydź się, wstydź się, bracie!

Jak to, więc honor i monarszą godność

Tak potężnego jak ojciec nasz króla

Chcesz na kupieckiej ważyć teraz szali?

Chcesz liczmanami⁸⁸ obrachować sumę,

Z której się składa jego nieskończoność?

Chcesz łokciem trwogi, rozumnych wywodów

Pas niezmierzony dzielnic jego mierzyć?

Wstydź się, przez Boga!

HELENUS

Nie dziwię się wcale,

Że tak zjadliwym zębem kąsasz rozum,

Którego nie masz. Dlategoż nasz rodzic

Ziemie ma swoje bezrozumnie rządzić,

Że twoim radom zbywa na rozumie?

TROILUS

Bracie kapłanie, wiem, że ci są drogie

Sny i marzenia; podszywasz rozumem

Twe rękawice, a oto twój rozum:

Wiesz, że na zgubę twą czyhają wrogi,

Wiesz, że dobyty miecz jest niebezpieczny,

A rozum każe wszelkie zło wymijać;

Kogoż więc zdziwi, że kiedy Helenus

Zobaczy Greka, z jasnym jego mieczem,

Skrzydła rozumu do pięt swych przyczepia

I jak Merkury⁸⁹ ucieka, gdy widzi

Na Jowiszowym czole gniewu błyski,

Lub jak z swej sfery wytrącona gwiazda?

Więc dobrze; skoro mowa o rozumie,

Śpijmy spokojnie, zatrzaśnijmy bramy,

Zajęcze serce dajmy honorowi

I męstwu, jeśli chcą tyć na rozumie.

Przy twym rozumie i twej roztropności

Dzielność upada i blednie wątroba.

HEKTOR

Wierzaj mi, bracie, niewarta Helena

Tego, co płacim, aby ją zatrzymać.

TROILUS

Cenę klejnotom sąd nasz tylko daje.

HEKTOR

Nie sama wola cenę tę stanowi;

Klejnotu wartość tak w samym klejnocie,

Jak w myślach jego nabywcy spoczywa.

Tylko szalonym jest to bałwochwalstwem

Więcej obrzędy niźli bóstwo cenić;

Tylko dziecinny może kochać umysł

Przedmiot miłości, który nie posiada

I cienia nawet kochanych przymiotów.

TROILUS

Biorę dziś żonę; ma wola kieruje

Moim wyborem, wola podpalona

Przez oczy moje i przez moje uszy,

Sterników między dwóch skał przepaściami

Woli i sądu — czy będę miał prawo,

Jeśli mój wybór zbrzydzi sobie wola,

Odepchnąć żonę mojego wyboru?

Czy się potrafię z węzłów tych wywikłać,

A od honoru na krok nie odstąpić?

Nie odsyłamy kupcowi jedwabiu,

Któryśmy długim noszeniem zużyli;

I resztek uczty na gnój nie rzucamy

Dlatego tylko, że jesteśmy syci.

Zemsta Parysa słuszną się wam zdała,

Tchem przyzwolenia wydęliście żagle

Jego okrętu, gdy się w drogę puszczał;

Fale i wiatry — dwa odwieczne wrogi —

Dla służby jego przymierze zawarły;

Do upragnionej zawinął przystani.

Za starą ciotkę, przez Greków więzioną⁹⁰,

Młodą królowę Greków porwał Parys,

Przy której wdziękach blednieje poranek,

A pomarszczonym starcem jest Apollo.

Jak Grecy ciotkę naszą, my Helenę

Trzymamy u nas; czy warta trzymania?

Toć ona perłą, perły tej kosztowność

Statków tysiące rzuciła na fale,

A królów Grecji w kupców przemieniła.

Jeśli mądrością Parysa jest podróż —

Czemu z was żaden zaprzeczyć nie może,

Każdy z was bowiem: „Płyń! płyń!” wówczas wołał,

Jeśli kosztowny łup do domu przyniósł,

A pamiętacie, że każdy z was, klaszcząc,

„Nieporównana!” zachwycony wołał,

Czemu dziś własną potępiacie mądrość?

Czego fortuna nigdy nie zrobiła,

Skarb, niegdyś droższy nad lądy i morza,

Z taką pogardą dzisiaj odrzucacie?

Jakże nikczemną wyda się kradzieżą

Skraść, czego teraz zatrzymać się boim!

Skradzionych skarbów niegodni złodzieje,

Greków na greckiej skrzywdziliśmy ziemi,

A dziś, na własnej, drżymy na ich widok!

KASANDRA

za sceną

Płaczcie, Trojanie, płaczcie!

PRIAM

Skąd te krzyki?

TROILUS

Znam głos, szalonej to siostry głos naszej.

KASANDRA

za sceną

Płaczcie, Trojanie!

HEKTOR

To jest krzyk Kasandry⁹¹.

Wchodzi Kasandra w obłąkaniu.

KASANDRA

Płaczcie, Trojanie! Miejcie ócz tysiące,

A mam dla wszystkich łez proroczych strugi.

HEKTOR

Cicho, o siostro!

KASANDRA

Dziewice, młodzieńcy,

Męże i starcy wiekiem pochyleni,

I niemowlęta tylko płakać zdolne,

Przydajcie wasze mym krzykom boleści,

Spłaćmy część jęków na nas czekających!

Płaczcie, Trojanie, płaczcie! Do łez gorzkich

Wdrażajcie oczy! Troja musi upaść

I w gruzach legnie Ilion dziś potężny!

Pochodnia Parys⁹², nasz brat, spali wszystko.

Płaczcie! Wołajcie: Heleno, o biada!

Puśćcie Helenę lub Troja przepada!

Wychodzi.

HEKTOR

Młody mój bracie, czy te przepowiednie,

Z ust siostry naszej tak groźnie płynące,

W sercu twym żadnej zgryzoty nie budzą?

Czy zawsze krew twa szalenie gorąca

Nigdy rozumnej nie posłucha rady

Ni się złej doli w złej sprawie nie lęka?

TROILUS

Bracie Hektorze, nie zawsze wypadek

Sprawiedliwości sprawy jest znamieniem.

Nie powinniśmy hartu duszy tracić,

Choć siostra nasza, Kasandra, szaleje.

Obłąkanego umysłu szał dziki

Nie nadweręży dobroci tej sprawy,

Za którą walczyć honor nam nakazał.

Co do mnie, większej w tym prywaty nie mam

Jak bracia inni, synowie Priama;

I nie daj Boże, byśmy chcieli bronić

Sprawy, za którą walczyć by się wzdrygał

W rzeczach honoru najdrażliwszy umysł!

PARYS

Świat by inaczej skarżył lekkomyślność

Tak rady waszej, jak moich przedsięwzięć,

Bo Bóg mi świadkiem, że moim skłonnościom

Dodało skrzydeł wasze przyzwolenie,

Odjęło bojaźń w groźnym przedsięwzięciu.

Bo cóż, niestety, dłoń ta jedna może!

W męstwie jednego jakaż jest obrona

Przeciw wściekłości tysiącznych zastępów,

Które w tym sporze do boju stanęły?

Przysięgam jednak, że choćby wypadło

Samemu wszystkie trudności wytrzymać,

Gdyby mej woli moc odpowiedziała,

Parys by czynu swego nie żałował

I nigdy w jego obronie nie omdlał.

PRIAM

Mówisz, Parysie, jak niemądry młodzik,

Słodkim rozkoszy swej pijany trunkiem.

Ty miód, gdy inni żółć piją dość długo,

Twoja waleczność nie jest też zasługą.

PARYS

Nie sama rozkosz, którą taka piękność

Przynosi z sobą, na myśli mi teraz;

Rozmyślam teraz, jak by jej porwanie

Honorem pokryć, walcząc w jej obronie.

Jakąż by zdradą dla królowej było,

Jaką na czystej chwale waszej plamą,

A hańbą dla mnie wydać się nikczemnie,

Jakby na rozkaz zuchwałego wroga!

Myśl tak wyrodna mogłażby zawładnąć

W sercach, jak wasze, pełnych szlachetności?

Nie ma tak niskiej między nami duszy,

By miecza dobyć nie miała odwagi,

Gdy walczyć trzeba w obronie Heleny,

Jak nie ma równie duszy tak szlachetnej,

Dla której umrzeć nie byłoby chwałą

W sprawie Heleny. Jeszcze więc powtarzam,

Że śmiało możem w obronie tej walczyć,

Z którą nic ziemia porównać nie zdoła.

HEKTOR

Bardzo wymownie prawiliście obaj,

Lecz treści sprawy, która się tu toczy,

Zbyt powierzchownie tylko dotknęliście,

Jak młodzi, zdaniem Arystotelesa⁹³,

Słuchać moralnej nauk filozofii

Niezdolni jeszcze; wasze argumenty

Raczej wybuchów krwi gorącej bronią,

Niż pomagają wolny zrobić wybór

Spokojnej duszy między złem a dobrem.

Rozkosz i zemsta twardsze mają ucho

Od głuchej żmii na mądrości rady.

Natura każe, abyśmy każdemu

Oddali chętnie, co mu się należy,

A jestże⁹⁴ świętszy dług w całej ludzkości

Jak małżonkowi oddać jego żonę?

Jeśli namiętność chce to prawo gwałcić,

Gdy wielkie serce przez stronnicze względy

Dla ślepej chuci⁹⁵ chce wojnę z nim toczyć,

Jest prawo ludów cywilizowanych,

Nakazujące w kluby⁹⁶ ująć twarde

Szalone żądze, co ten bunt podnoszą.

Jeśli więc żoną spartańskiego króla

Jest ta Helena — jak jest niewątpliwie —

Moralne prawo natury i ludów

Oddać mężowi żonę nakazuje.

Nie zmniejsza winy w winie się upierać,

Lecz większy ciężar wkłada na sumienie.

Tak sądzi Hektor, kiedy prawdy szuka;

A jednak, młodzi i namiętni bracia,

Z wami głosuję, aby ją zatrzymać,

Sprawa ta bowiem w ścisłym stoi związku

Z naszym honorem i naszą godnością.

TROILUS

Teraz dotknąłeś żywotny punkt sprawy.

Gdyby nam więcej nie szło tu o chwałę

Niż o spełnienie pragnień namiętności,

Nie chciałbym więcej jednej krwi kropelki

Lać w jej obronie; lecz, zacny Hektorze,

Ona honoru, chwały jest osnową,

Ostrogą czynów wielkich i walecznych,

Przez nią poskromić możem najezdników,

A imię nasze na wieki uświęcić.

Nie myślę przeto⁹⁷, aby wielki Hektor

Za świata skarby chciał z swych rąk wypuścić

Bogate żniwo obiecanej chwały,

Co się na czole sprawy tej uśmiecha.

HEKTOR

Dzielni synowie wielkiego Priama,

Po waszej stronie całą duszą stoję,

Już wyprawiłem głośne me wyzwanie

Między swarliwą ciężkich Greków szlachtę,

Które rozbudzi dusze ich drzemiące.

Mówią, że zasnął wielki wódz Achiwów⁹⁸,

Zazdrość się wkradła do greckich namiotów:

Myślę, że głos mój śpiącego obudzi.

Wychodzą.