Posłowie
Józef Ignacy Kraszewski
Ze wszystkich komedii Szekspira ta jest z pewnością najpopularniejsza, najkomiczniejsza i z najwyborniej schwyconych typów złożona. Mogłaby się nazwać nie figlami kobiet wesołych, ale po prostu Falstaffem, gdyż przedziwny ten, rozpuszczony żołdak, którego dowcip równa się rozwiązłości, gra tu najwybitniejszą rolę i cała akcja dramatyczna około niego się skupia. Znamy go już z historii Henryka IV i Henryka V, gdzie pierwszy raz, gwoli rozweselenia widzów, wśród poważnego zjawia się dramatu, jako wesoły towarzysz młodego hulaki, następcy tronu.
W rejestrach Stationers Hall pod dniem 18 stycznia r. 1602, zapisał John Busby:
„Komedię doskonałą i zabawnie ułożoną sir Johna Faulstof (sic) i wesołych żonek windsorskich”.
Artur Johnson także zapisuje z polecenia Artura Busby:
„Książkę pod tytułem: Komedia doskonała i zabawnie ułożona sir Johna Faulstafa i wesołych żonek windsorskich”.
W tymże roku, u Artura Johnsona, któremu Busby prawa druku ustąpił, ukazał się pierwszy zarys Wesołych żonek windsorskich pod następującym tytułem:
Komedia bardzo zabawna i doskonale ułożona sir Johna Falstaffe i wesołych żonek windsorskich. Gdzie są razem połączone różne humory zmienne i zabawne sir Hugh kawalera włoskiego, sędziego Shallowa i jego mądrego kuzyna M. Slendera, z fanfaronadami chorążego Pistola i kaprala Nyma, przez Williama Szekspira. Tak jak ją wielekroć grywali słudzy wielce szanownego lorda kanclerza i przed jej królewską mością, i indziej. Londyn. (Drukowano przez T. C. dla Artura Johnsona, na sprzedaż w jego sklepie przy cmentarzu św. Pawła, pod znakiem kwiatu Lilii i Korony. 1602).
Wydanie to pierwotne powtórzone zostało w roku 1619. W roku 1623, w wielkim wydaniu zbiorowym, ukazała się dopiero komedia poprawna i wykończona, odmienna znacznie od pierwszej, taka, jaka dziś znana jest powszechnie.
W roku 1702 John Dennis, przerabiając to arcydzieło po swojemu i nadawszy mu tytuł nowy: Galant pocieszny, dodał w przedmowie wiadomość z tradycji zaczerpniętą:
„Komedia ta wcale do pogardzenia nie jest, mam słuszne powody to twierdzić. A najprzód, wiem z pewnością (I know very well), że się podobała jednej z największych królowych, jakie kiedy na świecie były, wielkiej nie tylko przez mądrość swą w sztuce rządzenia, ale i przez znajomość literatury a smak wykształcony w dramatach, którego dowiodła upodobaniem w starożytnych pisarzach. Komedia ta została napisana z jej rozkazu i według wskazówek przez nią danych, a tak jej było pilno widzieć ją graną, że kazała wygotować ją w dni piętnaście. Następnie, jak nam podanie powiada, była bardzo przedstawieniem jej ucieszona”.
W roku 1709 kronikarz Rowe w biografii Szekspira dodaje: „Królowa była tak ubawiona zachwycającą rolą Falstaffa we dwóch częściach Henryka IV, że nakazała poecie ją przedłużyć, ukazując go zakochanym, i mówią, że z tego powodu komedia napisana została”.
W roku 1710 Gildon powtarza to samo i pisze: „Mam największą pewność, że sztuka była w piętnaście dni napisaną. Rzecz podziwienia godna, zważywszy, że wszystko tu tak wybornie obmyślane i przeprowadzone bez żadnego zamieszania”.
Wszyscy późniejsi komentatorowie Szekspira poszli za tymi świadectwy i odnoszą to do pierwotnego zarysu komedii, z roku 1602. Johnson czyni uwagę, że nie ma rzeczy przykrzejszej nad pisanie wedle narzuconej, cudzej myśli. Malone na ostatek tłumaczy, jakim sposobem tradycja przechodziła, mówiąc, że Davenant mógł o tym powiedzieć Drydenowi, Dryden Gildonowi, a ten Dennisowi. Jak się z tego potem o epokę napisania sztuki wywiązał spór i polemika, nie znajdujemy właściwym rozpisywać się szeroko.
Zdania co do daty były podzielone, każdy swojego namiętnie bronił. W studiach tych nad Szekspirem najmniejszy szczegół nabierał wagi i roznamiętniał komentatorów, ale miało to swą dobrą stronę, bo zmuszało do poszukiwania, do zgłębiania przedmiotu, na czym rzecz i pracujący zyskiwali.
Chalmers, między innymi, naznaczał napisanie komedii na rok 1596. Tymczasem w r. 1598 piszący Meres, wielbiciel poety, w Palladis Tamia, wyliczając jego dzieła, nie wspomina o niej. Zapomnieć zaś sztuki, która zasłużyła na szczególne pochwały królowej, nie mógł.
Malone i Drake naznaczają rok 1601, Hugo, na słusznych opierając się wskazówkach, odrzuca tę datę. W r. 1601 Elżbieta, po buncie i ścięciu Essexa, nie była wcale w usposobieniu do zabawiania się wesołymi komediami; świadczą o jej humorze współczesne pamiętniki.
Najprawdopodobniej wystawiać musiano Falstaffa zimą, w latach 1599–1600, gdy wedle listów Rowlanda Whyte dwór królowej szalał, tańcował i bawił się bardzo hałaśliwie. Królowa sześćdziesiątośmioletnia śmiała się, grała, śpiewała, kokietowała mężczyzn, udawała młodą i roztrzepaną. Przyjmowano na dworze właśnie posła arcyksięcia Alberta, Flamandczyka Vereikena. (Luty).
Rowland Whyte pisze do Roberta Sydneya pod dniem 8 marca 1600 roku: „Przez cały tydzień lordowie byli w Londynie, czas spędzając na fetach i widowiskach, bo Vereiken obiadował we środę z milordem podskarbim, który dlań wydał obiad królewski, we czwartek milord kanclerz uroczyście go przyjmował, dając dlań wielką ucztę, bardzo wykwintną. Tu po obiedzie, komedianci jego grali przed Vereikenem Sir Johna Oldcastle z wielką jego uciechą”156.
Wiadomo powszechnie, że przy pierwszym wystąpieniu Falstaffa w Henryku V (pisze dr Richard James) „osoba, której była ta rola powierzoną, nosiła nazwisko John’a Oldcastle; ale familia jego, która tegoż imienia używała, słusznie się obraziwszy wydaniem go na widowisko publiczne, skłoniła poetę, że musiał użyć niezręcznego wybiegu i dał jej nazwisko Johna Falstoph’a (sic), męża nie mniejszej cnoty”. (List w oryginale znajdujący się w Bodleian Library, przywiedziony przez F. V. Hugo).
W oryginalnym wydaniu Henryka IV (część II, scena II) w druku widać, poprawione później, pierwotne nazwisko „Oldcastle”.
Wszelkie więc jest podobieństwo, że przed posłem flamandzkim grano, dla zabawienia go, nie inną komedię, tylko tę, i zapewne nie w pierwotnej redakcji, w której jest para wierszy przykrych dla Flamandów, ale w późniejszym obrobieniu.
Zdaje się, że w pierwszym zarysie Szekspir miał myśl umieszczenia tych amorów Falstaffa przed śmiercią Henryka IV, gdyż w niej znajduje się wykrzyknik:
„I’ll lay my life the mad Prince of Wales is stealing his father’s deer”.
„Życiem gotów stawić, że ten szaleniec, książę Walii, tłucze tam ojcowskie daniele”.
Spostrzegł później poeta, że inne role, jak szacownej pani Kwikli (Quickly), sędziego Shallowa, nie dałyby się pogodzić z tą datą, i zmienił czas, w którym się rzecz dzieje, na pokoronacyjny, za Henryka V.
Oznaczenie tej epoki w wydaniu poprawnym jest dosyć wyraźne, mnóstwo drobnych szczegółów to poświadcza. Sędzia Shallow, który w Henryku IV mówi, że przed pięćdziesięciu laty był studentem, tu ma już lat osiemdziesiąt. W drugiej części Henryka IV Quickly zowie się biedną wdową z Eastcheap, w Henryku V już jest żoną Pistola, a w komedii właśnie Pistol, widząc ją wychodzącą od Falstaffa, woła:
„Rozpuśćmy żagle, pójdźmy za nią, wszystkie żagle na wiatr! Ognia! She is my prize, lub niech was wszystkich ocean pochłonie”.
Różnice między zarysem 1602 r. a późniejszym wykończeniem, szczególniej w stylu, są bardzo znaczne. W pierwszym — niezmiernie szybko po sobie, nie dając odetchnąć Falstaffowi, idą nieszczęśliwe próby, na które jest wystawiony. Między rzuceniem z kosza w błoto a kijmi są tylko dwie króciuchne sceny. Zaledwie zabłocony Falstaff wrócił do swej gospody, pani Quickly i Strug nadbiegają, namawiając go na drugą próbę; po czym następuje rozmowa dwóch rywalów Fentona i Slendera z panną Anną Page i Falstaff spieszy na kije. W drugiej redakcji rozkład już inny, porządek scen zmieniony, i trzy długie sceny dzielą od siebie dwie katastrofy.
Ostatnia przygoda w parku windsorskim, w pierwszym zarysie od bastonady157 dzieli się czterema scenami; w poprawnej komedii jest ich siedem.
Dodano trzy nowe sceny, przygotowujące rozwiązanie: odwiedzin Struga i dwie z osobami, dążącymi na miejsce w parku wyznaczone. Ostatnia scena znacznie poprawiona. W pierwszej redakcji mniemane duchy około dębu Herna śpiewają żartobliwe piosnki o dziewczętach, co poszły spać nie pomywszy misek, i prawnikach „z lisim wzrokiem”; w poprawnym znajduje się natchniona patriotyzmem pieśń o zamku windsorskim.
Nieskończona ilość drobnych rysów, dodatków pełnych humoru, odznacza wykończoną komedię. W pierwszym wydaniu brak zupełnie wspomnienia o orderze Podwiązki, które później dołożono, w roku zapewne 1603, gdy protektor i przyjaciel Szekspira, Southampton, po wstąpieniu na tron Jakuba, z więzienia został uwolniony i przyjęty do orderu.
Cały ten windsorski światek jest bez wątpienia pochwycony żywcem z natury. Są to postacie, które mutatis mutandis158 żyły, znane były i przypominały oryginały chodzące za życia Szekspira. Cała ludność małego miasteczka w głównych swych przedstawicielach się tu mieści; pochwycona z niezrównaną prawdą, humorem, tymi rysami, co wiecznie pozostają prawdziwe i nigdy nie starzeją. Ileż to razy później dramatyczni pisarze, na nowo typy podobne podnosząc, odtwarzali je, nie mogąc dojść do tej łatwej doskonałości, z jaką geniusz od niechcenia na papier i deski je rzucił.
Falstaff — mówiliśmy już o nim — takiego Falstaffa w XVII w. nie tylko w Anglii znajdziemy, pokażą go nam niejedne pamiętniki we Włoszech i we Francji, Schweinichen i Pasek na Śląsku i w Polsce, natrafimy nań w Niemczech — wszędzie, gdzie wojny najemnikami prowadzone takich awanturników tworzyły. W XVI i XVII w., nawet do połowy XVIII pełno takich Falstaffów po pułkach cudzoziemskiego autoramentu, w Prusach jeszcze pod kijmi Fryderyka I i II.
Ale Falstaff Szekspira, zgniły i zepsuty do szczętu, w niwecz zjedzony trądem rozpusty, ma w sobie ślad pewien jakiegoś lepszego pochodzenia i materiału, który w nim się tak wykoślawił — jest bystry, dowcipny, zręczny w mowie, gębę ma wyparzoną — pociąga właśnie tym, że jego zgniliznę przystraja taki dowcip cyniczny. Obok niego Pistol, Nym, cała ta hałastra — to już gmin i motłoch brudny. Możeż co trafniej, doskonalej być narysowanego nad tę gosposię Quickly, ze swą prostodusznością, głupotą, paplaniną bezmyślną i zepsuciem prawie bezwinnym, którą wyrobiło na słabej istocie życie i otoczenie.
Jako typy komiczne, Sędzia, w którym czuć, że nań wzór był brany z owego kawalera Tomasza Lucy’ego, do którego Szekspir miał ząb z lat młodych (herb jego dał poeta Sędziemu), nieoszacowany dudek Slender, ksiądz, doktor, są to żywiuteńcy ludzie. Doktor zresztą jest wiadomą figurą historyczną, znaną w owych czasach. Mieszkał on w Windsorze. Jack of Dover mówi o nim w swych anegdotach, (zowiąc go: Doctor of phisicke); trupa admirała grywała sztukę The French Doctor.
Równie naturalnie przedstawiają się dwie kobieciny wesołe, nielękające się tłustych żartów, swobodne w mowie, ale zacne i poczciwe małomiejskie kumoszki, doskonałe typy mieszczanek, które jeszcze dziś po świecie chodzą.
Poszukiwanie źródeł, jakimi się mógł Szekspir posługiwać do Falstaffa, niewiele ich odkryć pozwoliły — obcego tu mało weszło.
Historia Falstaffa ze Strugiem, przed którym się on spowiada z tego, co zamierza względem jego żony, zapożyczoną jest z niewyczerpanego skarbca włoskich noweli. Prototypem takiego męża i kochanka są: Doktór i Student boloński w Fiorentino Il Pecorone (Giovanni, Novella 2). Przerobiona taż sama historyjka w wydanych w Wenecji w r. 1569 Le tredeci Piacevoli notti del S. Giov. Straparola. W r. 1590 Tarleton przerobił tę powieść po angielsku w swych Nowelach czyścowych.
Szekspir czerpał zapewne z Tarletona. Sytuację tę Molière w Szkole Kobiet w inny sposób zużytkował.
Niemieccy badacze wskazują współczesne przerobienie włoskiej noweli, w XVI w., u siebie, w Michała Lindenera Rasibâchlein. Z tego lub pierwotnego źródła włoskiego, książę Henryk Juliusz brunszwicki zrobił swą Tragedię Wiarołomnej (Tragedia von einer Ehebrecherin). Kurz i Bodenstedt, opierając się na Cohn’a Shakespeare in Germany radzi by dowiedli, że tragedia księcia brunszwickiego była Szekspirowi znana, i że poeta angielski niektóre jej rysy mógł zużytkować.
Wskazywanie drobnostkowe zbliżonych do siebie miejsc w obu nie trafia nam do przekonania. Ograniczamy się zapisaniem tego faktu. Kurz wzmiankuje, że ks. brunszwicki pierwszy na scenie posługiwał się różnymi dialektami, i że Szekspir też współcześnie zaczął używać różnych języków i mowy popsutej. Nie zdaje się, by to mogło naśladowania dowodzić.
Przypisy:
1. Sir John Falstaff — ta postać pojawiła się u Shakespeare’a wcześniej w obydwu częściach sztuki Henryk IV. [przypis edytorski]
2. coram — prawdop. zniekształcone „kworum”. [przypis edytorski]
3. custalorum — zniekształcone Custos rotulorum (łac.: strażnik zwojów), który tytuł oznaczał urzędnika dozorującego dokumenty hrabstwa. [przypis edytorski]
4. ratolorum — zniekształcone Custos rotulorum (łac.: strażnik zwojów), który tytuł oznaczał urzędnika dozorującego dokumenty hrabstwa. [przypis edytorski]
5. armigero — (z łac.) noszący broń. [przypis edytorski]
6. szczypa — dziś: szczapa. [przypis edytorski]
7. stadło (daw.) — związek małżeński. [przypis edytorski]
8. Stadło w języku teologicznym znaczy część, dział. [przypis redakcyjny]
9. speranta — tu: oczekiwany spadek. [przypis edytorski]
10. Pauca verba (łac.) — krótkie słowa. [przypis edytorski]
11. banburski — pochodzący z Banbury, miasta położonego ok. 100 km na północny zachód od Londynu. [przypis edytorski]
12. Mefostofil a. Mefostofeles — diabeł, uosobienie sprytu. [przypis edytorski]
13. vitelicet — właśc. videlicet, łac.: to jest, to znaczy. [przypis edytorski]
14. pugilares (daw.) — portfel. [przypis edytorski]
15. delirium — stan zaburzenia świadomości, często połączony z halucynacjami. [przypis edytorski]
16. rezolucja — postanowienie. [przypis edytorski]
17. benedykcja — błogosławieństwo. [przypis edytorski]
18. heca (daw.) — przedstawienie cyrkowe, zwł. z udziałem zwierząt. [przypis edytorski]
19. kobiety, trzeba wyznać, nie mogą znieść widoku niedźwiedzia — podobne słowa, tyle że w odniesieniu do lwa, padają w Śnie nocy letniej. [przypis edytorski]
20. zuchter — tu: zuch. [przypis edytorski]
21. Cezar, Kajzer i Fizar — żart z różnych wersji wymowy łacińskiej. [przypis edytorski]
22. żagiew — płonący lub żarzący się kawałek drewna. [przypis edytorski]
23. substancja — tu: majątek. [przypis edytorski]
24. stroić koperczaki (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]
25. Wschodnimi i Zachodnimi Indiami — tj. przynoszącymi zysk koloniami. [przypis edytorski]
26. Pandar — jeden z drugoplanowych bohaterów Iliady Homera; w dawnej angielszczyźnie słowo to mogło oznaczać również alfonsa. [przypis edytorski]
27. tynf — srebrna moneta polska z XVII w. [przypis edytorski]
28. hałaburda (daw.) — awanturnik. [przypis edytorski]
29. un boitier vert (franc.) — zielone pudełko. [przypis edytorski]
30. Ma foi, il fait fort chaud. Je m’en vais à la cour, la grande affaire (fr.) — Słowo daję, jest bardzo gorąco. Idę na dwór, wielka mi sprawa. [przypis edytorski]
31. Oui, mette le au mon (fr.) — Tak, włóż do mojej... [przypis edytorski]
32. dépêche (fr.) — spiesz się. [przypis edytorski]
33. Qu’ ai-je oublié? (fr.) — O czym to ja zapomniałem? [przypis edytorski]
34. larron! (fr.) — bandyta. [przypis edytorski]
35. bon (fr.) — dobrze. [przypis edytorski]
36. baillez moi (fr.) — proszę mi podać (książkowe). [przypis edytorski]
37. morbleu (fr.) — do licha. [przypis edytorski]
38. parbleu (fr.) — dalibóg (dosł.: na niebo). [przypis edytorski]
39. la Jarretière (fr.) — podwiązka. [przypis edytorski]
40. pójdzie jak po mydle — żart. przekształcenie zwrotu „pójdzie jak po maśle”. [przypis edytorski]
41. alikolia — zniekształcone: melancholia. [przypis edytorski]
42. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
43. w świątkach mojej piękności — tj. w młodym wieku. [przypis edytorski]
44. galant — mężczyzna, którego cechuje eleganckie zachowanie. [przypis edytorski]
45. flamandzki — pochodzący z Flamandii, dziś w Belgii, a częściowo w Holandii; malarstwo holenderskie skądinąd lubowało się w przedstawianiu scen pijackich. [przypis edytorski]
46. pudding — angielski deser o konsystencji gęstego budyniu lub miękkiego ciasta. [przypis edytorski]
47. Pelion — góra w Grecji, według mitologii zrzucona przez bogów na zbuntowanych tytanów. [przypis edytorski]
48. turkawka — ptak z rodziny gołębiowatych. [przypis edytorski]
49. abordować — atakować, wdzierając się na pokład statku. [przypis edytorski]
50. nawa (daw.) — okręt. [przypis edytorski]
51. rendez-vous (fr.) — spotkanie. [przypis edytorski]
52. zagiąć parol — powziąć mocne postanowienie względem kogoś. [przypis edytorski]
53. Akteon — myśliwy z mitologii gr., rozszarpany przez psy dziewiczej Diany, bogini łowów, po tym jak podglądał ją w kąpieli. [przypis edytorski]
54. hołysz (daw.) — biedak, zwł. stanu szlacheckiego. [przypis edytorski]
55. kondycja — sytuacja życiowa, tu: majątek. [przypis edytorski]
56. krotofila a. krotochfila — żart, anegdota. [przypis edytorski]
57. kseres — rodzaj białego wina hiszpańskiego. [przypis edytorski]
58. Struga — gra słów, w jęz. ang. prawdziwe nazwisko postaci oznacza bród. [przypis edytorski]
59. majnhery (z niem.) — moi panowie. [przypis edytorski]
60. rapier — biała broń o prostej klindze, zdatna do cięć, choć wykonywano nią głównie pchnięcia. [przypis edytorski]
61. spuszczać się na coś (daw.) — polegać na czymś. [przypis edytorski]
62. szeląg — drobna moneta. [przypis edytorski]
63. koza (daw., żart.) — więzienie, areszt. [przypis edytorski]
64. Merkury — w mitologii rzymskiej posłaniec bogów. [przypis edytorski]
65. rajfurka (daw.) — stręczycielka. [przypis edytorski]
66. Kupido a. Kupidyn — rzymski bóg miłości. [przypis edytorski]
67. zawada — przeszkoda. [przypis edytorski]
68. epikurejczyk — wyznawca filozofii najwyższym dobrem czyniącej przyjemność. [przypis edytorski]
69. potyrać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
70. Eskulapiusz — właśc. Eskulap bądź Asklepios, grecki bóg medycyny. [przypis edytorski]
71. Galen (130–200 n.e.) — rzymski lekarz pochodzenia greckiego i badacz anatomii. [przypis edytorski]
72. król Urinal — żart., por. „urynał”. [przypis edytorski]
73. Hektor — rycerz trojański z Iliady Homera. [przypis edytorski]
74. aspan — zniekszt. „waćpan”. [przypis edytorski]
75. koperczaki (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]
76. madrygał — rodzaj wyrafinowanej pieśni wielogłosowej. [przypis edytorski]
77. Nat papilońską, gtym siedział wotą — wmontowany w piosenkę fragment psalmu. [przypis edytorski]
78. rewerenta — chodzi o broń; w jęz. ang. gra słów dotycząca słowa reverend (wielebny). [przypis edytorski]
79. brewiarz — książka zawierająca zbiór modlitw obowiązkowych dla duchownego na każdy dzień. [przypis edytorski]
80. ośm krzyżyków — 80 lat. [przypis edytorski]
81. Hipokrates (ok. 460 p.n.e.–ok. 370 p.n.e.) — gr. lekarz, prekursor współczesnej medycyny. [przypis edytorski]
82. Galen (130–200 n.e.) — rzymski lekarz pochodzenia greckiego i badacz anatomii. [przypis edytorski]
83. la Jarretière (fr.) — podwiązka. [przypis edytorski]
84. Niccolò Machiavelli (1469–1527) — florencki prawnik i teoretyk polityki; najbardziej znany z dzieła Książę, propagującego dość cyniczny sposób sprawowania władzy oraz maksymę „cel uświęca środki”. [przypis edytorski]
85. pocje — prawdop. z ang. potion, napój magiczny. [przypis edytorski]
86. poncz — gorący napój na bazie alkoholu (zwykle rumu) i herbaty. [przypis edytorski]
87. substancja (daw.) — majątek. [przypis edytorski]
88. krotochwila (daw.) — żart, anegdota. [przypis edytorski]
89. konkury — staranie się o rękę. [przypis edytorski]
90. wprzódy (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
91. kobuz — ptak drapieżny z rodziny sokołowatych. [przypis edytorski]
92. łątka — owad z rzędu ważkowatych, symbol nietrwałości i przemijania; w dawnej polszczyźnie także: lalka, kukiełka. [przypis edytorski]
93. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]
94. fircyk (daw.) — modny a lekkomyślny młody człowiek. [przypis edytorski]
95. dowcip (daw.) — spryt. [przypis edytorski]
96. dubeltowy (daw.) — podwójny. [przypis edytorski]
97. zawada (daw.) — przeszkoda. [przypis edytorski]
98. fordan — cło na rzece. [przypis redakcyjny]
99. cornuto (z wł.) — rogacz. [przypis edytorski]
100. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]
101. sztufada — pieczeń naszpikowana kawałkami słoniny lub boczku. [przypis edytorski]
102. Etna — wulkan na wybrzeżu Sycylii, czynny do dziś. [przypis edytorski]
103. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
104. pulcher (łac.) — piękny. [przypis edytorski]
105. lapis (łac.) — kamień. [przypis edytorski]
106. artykuły — przedimki (ang. article). [przypis edytorski]
107. Singulariter, nominativo hic, haec, hoc (łac.) — liczba pojedyncza w mianowniku: ten, ta, to. [przypis edytorski]
108. genitivo (łac.) — w dopełniaczu. [przypis edytorski]
109. accusativo (łac.) — w bierniku. [przypis edytorski]
110. vocativo (łac.) — w wołaczu. [przypis edytorski]
111. caret (łac.) — brakujący. [przypis edytorski]
112. dativo (łac.) — w celowniku. [przypis edytorski]
113. qui, quae, quod (łac.) — który, która, które. [przypis edytorski]
114. paroksyzm — nagłe zaostrzenie się objawów choroby. [przypis edytorski]
115. ostatnią razą — dziś popr.: ostatnim razem. [przypis edytorski]
116. niepodobna (daw.) — niemożliwe. [przypis edytorski]
117. flinta (daw.) — strzelba. [przypis edytorski]
118. nie omieszkać (czegoś) — nie zrezygnować z czegoś. [przypis edytorski]
119. regestr — spis. [przypis edytorski]
120. podwika — element tradycyjnego stroju kobiety zamężnej: chusta zasłaniająca szyję. [przypis edytorski]
121. pilśniany — dziś popr.: pilśniowy. [przypis edytorski]
122. ostatnią razą — dziś popr.: ostatnim razem. [przypis edytorski]
123. pustota (daw.) — żart. [przypis edytorski]
124. mojej żony — dziś popr.: moją żonę. [przypis edytorski]
125. łaja — prawdop. zgraja, banda. [przypis edytorski]
126. miedziane czoło (daw.) — bezczelność, umiejętność kłamania w żywe oczy. [przypis edytorski]
127. kabała — tu: wróżby z kart. [przypis edytorski]
128. Jeśli się tak załawiam, nie widząc tropu — porównanie do psa myśliwskiego. [przypis edytorski]
129. granie — w terminologii łowieckiej: szczekanie psa. [przypis edytorski]
130. kufa — beczka. [przypis edytorski]
131. jak — tu: jako. [przypis edytorski]
132. antropofagiański — ludożerczy. [przypis edytorski]
133. ćwik (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
134. Faust — czarownik z niemieckiej legendy, który wszedł w pakt z diabłem. [przypis edytorski]
135. mon hôte de la Jarretière (fr.) — mój gospodarz karczmy „Pod Podwiązką”. [przypis edytorski]
136. par amitié! (fr.) — przez przyjaźń. [przypis edytorski]
137. adieu — fr. formuła pożegnania, dosł.: z Bogiem. [przypis edytorski]
138. primero — karciana gra hazardowa. [przypis edytorski]
139. Goliat — biblijny siłacz pokonany przez Dawida. [przypis edytorski]
140. nawój — wałek maszyny tkackiej. [przypis edytorski]
141. lampartować (daw.) — oddawać się rozpuście. [przypis edytorski]
142. Pamiętaj Jowiszu, że byłeś bykiem dla twojej Europy — nawiązanie do mitu o Europie, którą porwał Zeus w postaci byka. [przypis edytorski]
143. Leda — w mitologii gr. królowa Sparty; kochanka Zeusa, który na tę okazję zmienił się w łabędzia. [przypis edytorski]
144. brusznice — borówki. [przypis edytorski]
145. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]
146. Honny soit qui mal y pense (fr.) — Niech będzie przeklęty, kto ma tu złe myśli (dewiza królów angielskich). [przypis edytorski]
147. społy (daw.) — razem. [przypis edytorski]
148. palić do niej cholewek — właśc. smalić cholewki, tj. zalecać się. [przypis edytorski]
149. szłyk — wysoka czapka, najczęściej futrzana. [przypis edytorski]
150. Job — Hiob, postać z biblijnej Księgi Hioba, której wiara została wystawiona na próbę przez liczne nieszczęścia. [przypis edytorski]
151. lipiec — tu: rodzaj miodu pitnego. [przypis edytorski]
152. rajfur (daw.) — stręczyciel. [przypis edytorski]
153. szodo — rodzaj sosu z wina. [przypis edytorski]
154. bęben — dziecko, chłopak. [przypis edytorski]
155. un garçon (fr.) — chłopiec. [przypis edytorski]
156. Tu po obiedzie, komedianci jego grali przed Vereikenem „Sir Johna Oldcastle” z wielką jego uciechą — And there in the afternoone his Plaiers acted before Vereiken sir John Oldcastel, to his great contentement. „Sydney papers”, 1746. II. 75. [przypis edytorski]
157. bastonada (z franc.) — bicie kijami a. pałkami. [przypis edytorski]
158. mutatis mutandis (łac.) — z uwzględnieniem drobnych różnic. [przypis edytorski]