SCENA CZWARTA
Pokój w domu Leonata.
Leonato, Antonio, Benedyk, Beatryks, Hero, Urszula, Mnich.
MNICH
Czy nie mówiłem, że była niewinna?
LEONATO
Jak są niewinni i hrabia, i książę;
Zanieśli skargę zdradą oszukani.
Lecz Małgorzata nie jest tu bez winy,
Choć jej zeznanie jasno przekonywa,
Że mimo woli przeciw nam zgrzeszyła.
ANTONIO
Rad jestem, że się wszystko tak skończyło.
BENEDYK
Jak ja; inaczej, słowu memu wierny,
Musiałbym żądać rachunku od Klaudia.
LEONATO
A teraz, córko, i wy, moje panie,
Odejdźcie razem do jednej komnaty,
A na wezwanie wróćcie maskowane.
Książę i Klaudio lada chwila przyjdą.
Wiesz, bracie, jaka dzisiaj twoja rola:
Masz dziś być ojcem córki twego brata,
Młodemu hrabi oddać masz jej rękę.
Panie wychodzą.
ANTONIO
Co z uroczystą dokonam powagą.
BENEDYK
do Mnicha
I mnie potrzebna będzie twoja pomoc.
MNICH
Do czego, panie?
BENEDYK
Nie wiem jeszcze dobrze;
Żeby mnie związać, a może rozwiązać.
do Leonata
Wyznaję, panie, twoja synowica
Raczy łaskawym patrzeć na mnie okiem.
LEONATO
Wiem o tym dobrze, moja bowiem córka
Na to jej swoich pożyczyła oczu.
BENEDYK
Jam też miłosnym odpowiedział okiem.
LEONATO
Które, jak sądzę, dostałeś ode mnie,
Księcia i Klaudia. Lecz jaka twa wola?
BENEDYK
Twych słów część jedna jest dla mnie zagadką.
Co do mej woli, moją więc jest wolą,
Jeśli z twą dobrą wolą to się zgadza,
W święty małżeński wstąpić dzisiaj związek
Przy twojej dobrej, braciszku, pomocy.
LEONATO
Po twojej woli serce się me skłania.
MNICH
A ja pomocy mojej nie odmawiam,
Ale już książę i Klaudio nadchodzą.
Wchodzą Don Pedro, Klaudio, służba.
DON PEDRO
Wszystkim przytomnym moje pozdrowienie.
LEONATO
Dzień dobry, książę! Dzień dobry ci, hrabio!
Czekamy na was. Czy trwasz w przedsięwzięciu
Córkę mojego brata wziąć za żonę?
KLAUDIO
Trwam, choćby czarna była jak Murzynka125.
LEONATO
Wprowadź ją, bracie, kapłan już gotowy.
Wychodzi Antonio.
DON PEDRO
Mój Benedyku, jak to mam tłumaczyć,
Że tak marcową minę ma twarz twoja,
Tak pełna chłodu, chmur i niepogody?
KLAUDIO
Pewno mu przyszła myśl o dzikim byku.
Ba, nie trać serca, ozłocim ci rogi,
A Europa126 radować się będzie,
Jak się Jowiszem127 kiedyś radowała,
Zmienionym w bydlę szlachetne z miłości.
BENEDYK
Słuchaj, byk Jowisz ryczał doskonale;
Podobny jemu w miłosnym zapale,
Pewno na ojca twego skoczył krowę,
Bo ryczysz wdzięcznie jak cielę marcowe.
Wchodzi Antonio i kobiety w maskach.
KLAUDIO
Jestem ci dłużny, ale się przybliża
Nowy rachunek. Którąż wziąć mam teraz?
ANTONIO
Tę, której rękę chętnie ci oddaję.
KLAUDIO
Jesteś więc moja. Droga, twarz mi odsłoń.
LEONATO
Nie, póki kapłan waszych rąk nie złączy,
Póki jej wiecznej nie przysięgniesz wiary.
KLAUDIO
Daj mi twą rękę; przed świętym kapłanem
Mężem twym jestem, jeśli chcesz być moją.
HERO
zdejmując maskę
Gdym żyła, pierwszą twoją byłam żoną,
Gdyś kochał, pierwszym byłeś moim mężem.
KLAUDIO
To druga Hero!
HERO
Niewątpliwie druga;
Pierwsza umarła w niesławie; ja żyję,
Jestem dziewicą tak pewno, jak żyję.
DON PEDRO
To pierwsza Hero, Hero, co umarła!
LEONATO
Umarła, póki czarna żyła potwarz.
MNICH
Położę koniec waszemu zdziwieniu,
Jak tylko święte skończymy obrzędy,
Śmierć pięknej Hero dokładnie opowiem;
Za rzecz zwyczajną weźcie cud na teraz
I za mną wszyscy śpieszcie do kaplicy.
BENEDYK
Z wolna, braciszku. Gdzie moja Beatryks?
BEATRYKS
zdejmując maskę
Ja zwykle na to odpowiadam imię.
Jaka twa wola?
BENEDYK
Czy mnie już nie kochasz?
BEATRYKS
Nie, ani joty więcej niż należy.
BENEDYK
Więc wuj twój, hrabia i książę się mylą,
Bo mi przysięgli, że kochasz mnie szczerze.
BEATRYKS
A ty, Benedyk, czy mnie już nie kochasz?
BENEDYK
Nie, ani joty więcej niż należy.
BEATRYKS
Więc Małgorzata, Urszula i Hero
Bardzo się w swoim pomyliły zdaniu,
Bo mi przysięgły, że kochasz mnie szczerze.
BENEDYK
Toć mi przysięgli, że z miłości mdlejesz.
BEATRYKS
Toć mi przysięgły, że z miłości konasz.
BENEDYK
To wszystko bajki. A więc mnie nie kochasz?
BEATRYKS
Nie, tylko szczerej przyjaźni uczuciem.
LEONATO
Ba, ba, nie wątpię, że go z serca kochasz.
KLAUDIO
A ja przysięgam, że i on ją kocha;
Bo tu jest pismo własnej jego ręki,
Koślawy sonet, pierworodne dziecię
Jego fantazji, na cześć jego pani.
HERO
A tu jest inny, z biurka jej skradziony,
W którym Beatryks własną swoją ręką
Swoje dla niego spisała uczucia.
BENEDYK
O cuda! Nasze ręce świadczą przeciw naszym sercom! No, cóż robić, biorę cię; ale na to światło dzienne, przysięgam, że cię biorę tylko przez miłosierdzie.
BEATRYKS
Nie mogę ci odmówić; ale jak dzień ten jasny, robię to jedynie na przekładania128 twoich przyjaciół, a częścią, żeby ci uratować życie, bo, jak mi powiadano, umierasz na suchoty.
BENEDYK
Cicho! Zamknę ci usta!
Całuje ją.
DON PEDRO
Jak ci teraz na sercu, żonaty Benedyku?
BENEDYK
Słuchaj mnie, mości książę; cały szwadron koncepcistów129 nie potrafi wydrwić ze mnie zrobionego postanowienia. Czy myślisz, że dbam o satyry lub epigramata130? Uchowaj Boże! Człowiek, co się da lada konceptowi powodować, nigdy do niczego uczciwego nie dojdzie. Krótko mówiąc, gdy raz postanowiłem żonę pojąć, nie myślę baczyć na rzeczy, które przeciw mojemu postanowieniu świat może powiedzieć. Nie chciej, więc, książę, szydzić z tego, co i ja mogłem kiedyś przeciw małżeństwu wygadywać, bo człowiek chwiejne stworzenie; i na tym koniec. Co do ciebie, Klaudio, zdawało mi się, że będę mógł cię przetrzepać, ale skoro, jak się pokazuje, masz wkrótce zostać moim krewnym, żyj z całą skórą, a kochaj moją kuzynkę.
KLAUDIO
Miałem nadzieję, że odrzucisz rękę Beatryksy i dasz mi słuszny powód, aby wygnać kijem pojedyncze twoje życie i nauczyć cię, co to jest być podwójnym człowiekiem, którym bez wątpienia zostaniesz, jeśli moja kuzynka nie będzie krótko cię trzymać131.
BENEDYK
Dobrze, dobrze, a teraz jesteśmy przyjaciółmi. Teraz, przed ślubem, do tańca, abyśmy ulżyli naszym sercom i żon naszych piętom.
LEONATO
Na taniec później przyjdzie kolej.
BENEDYK
Nie, natychmiast, na honor. Więc, muzyko, wytnij nam od ucha. Jesteś smutny, mój książę, pojmij żonę, nie ma dostojniejszej laski jak laska w róg okuta.
Wchodzi Posłaniec.
POSŁANIEC
Książę mój, brat twój, Don Juan, pojmany,
Pod dobrą strażą przybył do Mesyny.
BENEDYK
Nie myśl o nim, książę, do jutra rana; ja tymczasem wynajdę uczciwą dla niego karę. Skrzypki, od ucha!
Tańce. Wychodzą.
Przypisy:
1. paduańczyk (daw.) — mieszkaniec Padwy (śrdw. łac. Padua), miasta w półn.-wsch. Włoszech; dziś popr.: padewczyk. [przypis edytorski]
2. Beatryks (z łac. Beatrix) — dziś popr.: Beatrycze, imię żeńskie pochodzenia włoskiego. [przypis edytorski]
3. Don Pedro Aragoński przybywa tej nocy do Mesyny (...) zwycięzca wraca do domu z armią — władcy hiszpańskiej Aragonii od XIV w. byli także królami Sycylii; brali udział w serii konfliktów na Płw. Apenińskim zwanych wojnami włoskimi (1494–1559), w które zaangażowane były Francja, Hiszpania, cesarstwo, Państwo Kościelne oraz większość miast-państw włoskich; stąd obecność szlachty włoskiej w aragońskiej wyprawie wojennej. [przypis edytorski]
4. Mesyna — miasto na płn.-wsch. krańcu Sycylii, nad Cieśniną Mesyńską. [przypis edytorski]
5. Czyny jego przechodzą moją zdolność opowiadania — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie: Czyny jego przechodzą wszelkie oczekiwania, a także i moją zdolność opowiadania. [przypis edytorski]
6. niepomału (daw.) — niemało, znacznie. [przypis edytorski]
7. synowica (daw.) — bratanica, córka brata. [przypis edytorski]
8. kartelusz (daw., ze śrdw. łac. cartellus: kartka) — kawałek zapisanego papieru (np. liścik, kwitek, afisz); pismo z wyzwaniem na pojedynek. [przypis edytorski]
9. Kupidyn, Kupido a. Amor (mit. rzym.) — syn Wenus i Marsa, bóg miłości, przedstawiany jako skrzydlaty chłopczyk z łukiem. [przypis edytorski]
10. podpisał Kupidyna — złożył podpis za Kupidyna, podejmując wyzwanie w jego imieniu. [przypis edytorski]
11. na kusze — w oryg. burbolt (birdbolt), krótka strzała z tępym końcem do polowań na małe ptaki, która nie przebijała ciała i była stosunkowo bezpieczna. [przypis edytorski]
12. krajczy (hist.) — urzędnik dworski, który miał obowiązek krajać pieczenie, mięsa i inne potrawy na stół królewski; potem: tytuł honorowy. [przypis edytorski]
13. cztery z pięciu jego dowcipów — jako pięć dowcipów (daw.: talentów umysłu, bystrości) wymieniano w czasach Szekspira zwykle: pamięć, fantazję, rozsądek, wyobraźnię i zwykły dowcip. [przypis edytorski]
14. regestr (daw.) — rejestr, spis; tu: księga rachunkowa. [przypis edytorski]
15. wietrznica (daw.) — kobieta lekkomyślna i niestała. [przypis edytorski]
16. za czarna na świetne pochwały — w oryg. wyraźniejsza gra słów: too brown for a fair praise, gdzie fair może oznaczać blond, jasny lub rzetelny, słuszny; w czasach Szekspira za piękne uważano tylko blondynki o jasnej skórze. [przypis edytorski]
17. Kupido dobry strzelec na zające, a Wulkan rzadki cieśla — oczywiste nonsensy, gdyż Kupidyna przedstawiano z przepaską na oczach (por. też Sen nocy letniej, akt I, scena 1), zaś Wulkan był bogiem-kowalem. [przypis edytorski]
18. Nie ma więc na ziemi człowieka, który by chciał nosić kapelusz bez trwogi? — aluzja do zdrady małżeńskiej: nosić kapelusz bez obaw przed podejrzeniami o chęć ukrycia pod nim rogów, przyprawionych przez żonę. [przypis edytorski]
19. kawalera o sześciu krzyżykach — tj. sześćdziesięcioletniego. [przypis edytorski]
20. maństwo (daw.) — lennictwo, zależność między lennikiem a seniorem; od man: lennik, hołdownik; w oryg. allegiance: obowiązek lenny wobec seniora a. wierność, lojalność, posłuszeństwo. [przypis edytorski]
21. kacerz (daw.) — odstępca religijny; heretyk. [przypis edytorski]
22. żeby mi nad czołem psy nawoływano — aluzja do rogu używanego podczas polowań, którego dźwięki są sygnałem dla psów myśliwskich, oraz do rogów, które we frazeologizmie wyrastają na głowie mężów zdradzanych przez żony. [przypis edytorski]
23. żebym róg mój na niewidzialnym pasie miał zawieszać — rogi myśliwskie noszono u biodra, na zakładanym na ramię i pierś pasie, podobnie jak broń. [przypis edytorski]
24. zamtuz (daw.) — dom publiczny. [przypis edytorski]
25. kto mnie trafi (...) nazwij go Adamem — aluzja do Adama Bella, półlegendarnego banity i doskonałego łucznika, mieszkającego z towarzyszami w lesie Inglewood w północnej Anglii, postaci podobnej do Robin Hooda, ukrywającego się z kompanami w lesie Sherwood w środkowej Anglii. [przypis edytorski]
26. I dziki byk do jarzma przyucza się z czasem — cytat z Tragedii hiszpańskiej (akt II, scena 1) Thomasa Kyda (1558–1594), jednej z najpopularniejszych sztuk epoki elżbietańskiej. [przypis edytorski]
27. sajdak a. sahajdak — wyposażenie łucznika składające się z futerału na łuk oraz futerału na strzały (kołczanu). [przypis edytorski]
28. Byle Kupido całego sajdaka w Wenecji nie wystrzelał — Wenecja słynęła z uwodzicielskich kurtyzan. [przypis edytorski]
29. chybić — tu: uchybić, zawieść. [przypis edytorski]
30. Julius (łac.), July (ang.) — lipiec. [przypis edytorski]
31. bramowany (daw.) — obszyty czymś po brzegach; por.: obramowanie; bram: obszycie, lamówka. [przypis edytorski]
32. powieść — tu: opowieść. [przypis edytorski]
33. pod Saturnem (...) zrodzony — wg wierzeń astrologicznych ludzie urodzeni pod wpływem Saturna mają posępne, melancholijne usposobienie. [przypis edytorski]
34. marcówka (rzad.) — kura, która wykluła się w marcu, czyli możliwie wcześnie po zimie; kurczęta marcowe (marczaki) ceniono jako mające lepszy start, wyrastające na większe i piękniejsze; z oryginału (A very forward March-chick!) nie wynika jednoznacznie, czy komentarz Don Juana odnosi się do Hero, czy też do zachowania Klaudia. [przypis edytorski]
35. niedźwiednik (przest.) — człowiek oprowadzający tresowane niedźwiedzie; niedźwiednicy zarabiali na pokazach, prowadząc wędrowny tryb życia. [przypis edytorski]
36. małpy zaprowadzić do piekła — nawiązanie do angielskiego przysłowia z czasów elżbietańskich (występuje też w Poskromieniu złośnicy, akt II, scena 1), mówiącego, że kobiety, które umierają jako panny, wiodą małpy do piekieł; jego pochodzenie jest niejasne; być może zajmowanie się małpami miało być pośmiertną karą za sprzeczne z naturą unikanie posiadania dzieci; być może miało podtekst lub znaczenie związane z lubieżnością, jaką przypisywano małpom. [przypis edytorski]
37. kraśny a. krasny (daw., gw.) — piękny. [przypis edytorski]
38. metal — tu: substancja. [przypis edytorski]
39. margiel — szara, krucha skała osadowa składająca się z węglanów i minerałów ilastych; tu: aluzja do gliniastego budulca, z którego miał zostać stworzony pierwszy mężczyzna. [przypis edytorski]
40. mazurek, polonez i kozak — w oryg.: a Scotch jig, a measure, and a cinque pace, z których ludowy szkocki jig jest żywy i szybki, measure (miarowy) to określenie tańca powolnego i dostojnego, zaś cinque-pace (fr.: pięć kroków) to inna nazwa galiardy, skocznego tańca francuskiego. [przypis edytorski]
41. Maska jest moja dachem Filemona, I pod tym dachem wielki Jowisz gości — nawiązanie do jednego z epizodów Metamorfoz Owidiusza, w którym Jowisz z Merkurym pod ludzką postacią zstąpili na ziemię i szukali schronienia na noc, ale wszędzie zatrzaskiwano przed nimi drzwi. Dopiero w ubogiej chacie pary staruszków, Filemona i Baucis, zostali przyjęci i ugoszczeni. [przypis edytorski]
42. akolita — pomocnik kapłana, posługujący podczas obrządków religijnych. [przypis edytorski]
43. konceptów szukałam w kalendarzu — w oryg.: „swój dowcip wzięłam ze Stu Wesołych Opowieści”, tj. z Hundred Merry Tales, popularnego zbioru dowcipów i zabawnych anegdot. [przypis edytorski]
44. podobać sobie w czymś (daw.) — mieć w czymś upodobanie; gustować w czymś. [przypis edytorski]
45. Do pierwszej wierzby — wierzba to symbol utraty osoby ukochanej (por. np. Otello, akt IV, scena 3). Klaudio ma nosić wianek z wierzby jako znak, że utracił swoją ukochaną, Hero. [przypis edytorski]
46. wolarz — człowiek doglądający wołów, handlujący wołami. [przypis edytorski]
47. Tak, lecz nie — to ona ze swoim złośliwym, uszczypliwym charakterem siebie za świat bierze — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie: Tak — lecz nie — w ten sposób sam się krzywdzę. Nie mam przecież takiej opinii; to ona ze swoim złośliwym, uszczypliwym charakterem siebie za świat bierze. [przypis edytorski]
48. Ksiądz Jan a. Prezbiter Jan — legendarny kapłan i król władający zaginionym chrześcijańskim państwem daleko na Wschodzie (początkowo w Indiach). Jego królestwo miało być pełne bogactw, cudów i niezwykłych stworzeń. Później lokowano je w Afryce i od XVI w. utożsamiano z Abisynią. [przypis edytorski]
49. Pigmejczykowie, Pigmejowie (tu: mit.) — lud karłów mieszkających w Afryce lub w Indiach, wg legend prowadzących ustawiczną wojnę z żurawiami. [przypis edytorski]
50. harpie (mit. gr.) — złośliwe, okrutne demony przedstawiane jako drapieżne ptaki o kobiecych głowach. [przypis edytorski]
51. stadło (daw.) — małżeństwo; para małżeńska. [przypis edytorski]
52. szurgot (posp., obelż.) — nicpoń; kobieta lekkich obyczajów. [przypis edytorski]
53. nie znał innej muzyki jak bęben i piszczałkę — bębny i piszczałki przygrywały podczas marszu na wojnę. [przypis edytorski]
54. Notuj twe słowa — tu w znaczeniu: mów nutami, śpiewaj; ang. note oznacza zarówno notatkę, uwagę, jak i nutę. [przypis edytorski]
55. kartować (daw.) — knuć, planować coś w tajemnicy przed kimś. [przypis edytorski]
56. żeby rozpacz nie przywiodła jej do samobójstwa — w późn. wyd. uzupełniono tłum. dodając po tym miejscu zdanie: To wszystko prawda. [przypis edytorski]
57. Leonato: A zdaje mi się, że jest waleczny — wg Folio; w późn. wydaniu tłumaczenie skorygowano wg Quarto, przypisując tę kwestię Klaudiowi i nieco zmieniając słowa: O ile go znam, jest również waleczny. [przypis edytorski]
58. Hektor — bohater Iliady Homera, najdzielniejszy obrońca Troi. [przypis edytorski]
59. i cnotliwa, nie ma wątpliwości, nikt temu zaprzeczyć się nie odważy — w późn. wyd. tłumaczenie skorygowano: i cnotliwa, nie mogę temu zaprzeczyć. [przypis edytorski]
60. jeśli jej nie kocham, jestem Żyd — odzwierciedlone panujące w epoce Szekspira uprzedzenia o moralnej niższości Żydów w porównaniu z chrześcijanami, tu: o niewdzięczności. [przypis edytorski]
61. róża jerychońska — roślina pustynna ze wsch. części obszaru śródziemnomorskiego; w oryg.: woodbine, czyli wiciokrzew, zwany też suchodrzewem. [przypis edytorski]
62. tuszyć (daw.) — myśleć, być przekonanym; spodziewać się. [przypis edytorski]
63. Niski, to agat niegodziwie rżnięty — z rzeźbionych półszlachetnych agatów wykonywano drobne przedmioty: sygnety, wisiory, miniatury. [przypis edytorski]
64. niepodobna (daw.) — jest rzeczą nieprawdopodobną a. niemożliwą. [przypis edytorski]
65. W którym są humory albo może robak — większość chorób przypisywano zaburzeniom równowagi czterech tzw. humorów, płynnych substancji w ciele człowieka: krwi, żółci, śluzu (flegmy) i czarnej żółci; sądzono też, że dziury w zębach powstają za sprawą maleńkich robaków zębowych. [przypis edytorski]
66. pludry (daw.; z niem. Pluderhosen) — krótkie spodnie, sięgające do kolan lub do połowy ud, z bufiastymi nogawkami i pionowymi rozcięciami odsłaniającymi tkaninę podszewki. Moda na pludry pojawiła się w XVI w. w Niemczech; wkrótce stały się popularne w całej Europie. [przypis edytorski]
67. spencereczek — zdrobn. od: spencer, daw. krótka kurtka dwurzędowa. [przypis edytorski]
68. balwierz (daw.) — fryzjer wykonujący również zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
69. kłaki do piłki — dawniej piłki tenisowe wypychano wełną, sierścią zwierzęcą lub włosami. [przypis edytorski]
70. piżmować się — perfumować się piżmem. [przypis edytorski]
71. który teraz przemienił się na strunę gitary tylko miłośne brzęczącą piosenki? — późn. wyd. tłumaczenie skorygowano: który teraz przemienił się w strunę gitary regulowaną kołkiem! [przypis edytorski]
72. Pochowamy ją twarzą ku niebu — twarzą do ziemi chowano samobójców; jeśli Beatryks umrze z miłości, to nie śmiercią samobójczą, ale za przyczyną Benedyka. [przypis edytorski]
73. wilia (daw.) albo wigilia — dzień poprzedzający jakieś wydarzenie; w wilię: w przeddzień. [przypis edytorski]
74. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski]
75. Urodziwość to dar fortuny, lecz czytanie i pisanie idą z przyrodzenia — Ciarka, jak zwykle, naplątał: atrakcyjny wygląd to dar przyrodzony, zaś czytanie i pisanie zdobywa się, jeśli sprzyjają temu okoliczności, zależnie od losu. [przypis edytorski]
76. przytomni (daw.) — obecni (przy czymś), zebrani. [przypis edytorski]
77. szynkownia (daw.) — szynk, podrzędny lokal sprzedający alkohol. [przypis edytorski]
78. kapłanów boga Belusa na oknach starego kościoła — tj. wizerunków babilońskich kapłanów Bela z biblijnej opowieści w Księdze Daniela (Dn 14, 1–22). [przypis edytorski]
79. od molów zjedzonym — dziś popr.: przez mole zjedzonym. [przypis edytorski]
80. mieszek u spodni — woreczek przytwierdzony do męskich spodni w celu osłonięcia genitaliów; stanowił ważną część ubioru w XV–XVI w., gdyż daw. spodnie były obcisłe i zwykle miały wycięcie na wysokości krocza. [przypis edytorski]
81. koperczaki (daw.) — zaloty; stroić koperczaki: zalecać się. [przypis edytorski]
82. odwach (przest.) — wartownia. [przypis edytorski]
83. tarapata (daw.) — dziś tylko w lm: tarapaty, kłopoty. [przypis edytorski]
84. kryza — kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
85. Fryzura twoja, pani, nadzwyczaj mi się podoba, gdyby tylko włosy okruszynę były ciemniejsze — w oryg. tire, tj. zdobiona, wykonana z drucików siateczka, będąca wyszukaną ozdobą głowy kobiecej; mogła zawierać splecione włosy jako uzupełnienie fryzury. [przypis edytorski]
86. brokatela (z wł.) — ciężka tkanina dekoracyjna przetykana jedwabiem, ze wzorem ze srebrnych lub złotych nici, wyrabiana w XVI–XVII w., głównie we Włoszech. [przypis edytorski]
87. zostałaś Turczynką — całkowicie się zmieniłaś (Małgorzata ma na myśli zakochanie się, wbrew wcześniej głoszonym poglądom); zwrot oznaczający zupełną przemianę, którego Szekspir używa również w Hamlecie (akt III, scena 2) i Otellu (akt II, scena 3). [przypis edytorski]
88. Carduus benedictus (łac.: oset benedyktyński) — dziś: Cnicus benedictus, knikus benedyktyński a. drapacz lekarski, podobna do ostu roślina, z której wywar stosuje się w leczeniu niestrawności; nazywana też ostem lekarskim, benedyktynką a. czubkiem tureckim. [przypis edytorski]
89. gładysz (daw.) — człowiek gładki, tzn. układny i urodziwy, piękniś. [przypis edytorski]
90. gotowalnia (daw.) — pokój do ubierania się, stolik z lustrem i przyborami do robienia toalety (toaletka), bądź sama czynność ubierania się, strojenia. [przypis edytorski]
91. palabras (hiszp.) — słowa; tu użyte zamiast popr. wyrażenia en pocas palabras: krótko mówiąc. [przypis edytorski]
92. zatrudniony (tu daw.) — zajęty. [przypis edytorski]
93. verbum sat [sapienti] (łac.) — słowo wystarcza [mądremu]. [przypis edytorski]
94. turma (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]
95. indagacja (z łac.) — wypytywanie, przepytywanie; śledztwo. [przypis edytorski]
96. ekskomunikacja (daw.) — ekskomunika, najsurowsza kara w Kościele katolickim, polegająca na wykluczeniu ze społeczności wiernych. [przypis edytorski]
97. wie jakąś (...) przeszkodę — dziś popr.: wie o jakiejś przeszkodzie a. zna jakąś przeszkodę. [przypis edytorski]
98. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]
99. Wenera (mit. rzym.) — Wenus, bogini miłości. [przypis edytorski]
100. sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis edytorski]
101. z lichwą zwrócić, wynagrodzić itp. (daw.) — z naddatkiem, z nawiązką. [przypis edytorski]
102. jestli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy jest. [przypis edytorski]
103. kurperacja — przekręcone przez Ciarkę słowo „korporacja” (z śrdw. łac.: związek), tu w znaczeniu: zgromadzenie. [przypis edytorski]
104. hajdamak a. hajdamaka (daw.; z tur.) — zawadiaka, hultaj, łobuz. [przypis edytorski]
105. ćwik (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
106. kapcan — niedołęga, niezdara. [przypis edytorski]
107. posesjonat (daw., z łac.) — właściciel nieruchomości miejskiej lub posiadłości wiejskiej. [przypis edytorski]
108. szczutek (daw.) — prztyczek. [przypis edytorski]
109. bęben (tu daw., pot.) — małe dziecko, dzieciak. [przypis edytorski]
110. zapiecnik (daw.) — człowiek wylegujący się za piecem, próżniak, wygodniś, niedołęga. [przypis edytorski]
111. raróg — drapieżny ptak z rodziny sokołów, ceniony w sokolnictwie, w Polsce rzadki. [przypis edytorski]
112. smutek zabił kota — przysłowie ang. z czasów elżbietańskich, od którego pochodzi współczesne: ciekawość zabiła kota. [przypis edytorski]
113. gonić na ostre (daw.) — ścierać się bronią ostrą w walce. [przypis edytorski]
114. wie, jak pas obrócić — wyrażenie o niepewnym znaczeniu, różnie interpretowane; być może chodzi o część formalnych przygotowań do pojedynku, wówczas taki gest oznaczałby wyzwanie. [przypis edytorski]
115. kapłon — kastrowany kogut, tuczony na mięso. [przypis edytorski]
116. dudek — średniej wielkości ptak z czubem z piór na głowie; pot.: głupek. [przypis edytorski]
117. Bóg go widział, gdy skrył się w ogrodzie — Klaudio nawiązuje do sceny z biblijnej Księgi Rodzaju (Rdz 3, 8–11) i daje do zrozumienia, że od początku wiedział, iż schowany w ogrodowej altanie Benedyk przysłuchuje się rozmowie (akt II, scena 3). [przypis edytorski]
118. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]
119. ócz (daw.) — dziś popr. forma D. l.mn: oczu. [przypis edytorski]
120. Boże, zachowaj fundację! (ang. God save the foundation) — zwyczajowa formuła podziękowań używana przez otrzymujących jałmużnę u drzwi domów zakonnych; Ciarka zapewne miał na myśli: Boże, zachowaj fundatora. [przypis edytorski]
121. Leander (mit. gr.) — kochanek poświęconej bogom Hero, co noc przepływał dla niej cieśninę Hellespont, kierując się na zapalaną przez nią lampę; utonął pewnej burzliwej nocy, gdy lampa zgasła. [przypis edytorski]
122. Troilus (mit. gr.) — młody książę Troi, syn Priama, według legendy średniowiecznej zakochany w Kresydzie, wzór wiernego kochanka; w rozwiniętej przez Boccaccia (ok. 1335), Chaucera (ok. 1385) i Szekspira (1602) wersji opowieści Troilus, żeby zbliżyć się do ukochanej, skorzystał z pomocy jej krewnego, Pandara, który przekonywał ją do odwzajemnienia uczuć młodzieńca. Ang. słowo pander oznacza obecnie stręczyciela. [przypis edytorski]
123. rajfur (daw.) — stręczyciel. [przypis edytorski]
124. quondam (łac.) — niegdyś. [przypis edytorski]
125. choćby czarna była jak Murzynka — w czasach Szekspira za piękne uważano tylko blondynki o jasnej skórze; śniada, ciemna cera uchodziła za brzydką. [przypis edytorski]
126. Europa (mit. gr.) — królewna fenicka, porwana przez Zeusa pod postacią byka, matka Minosa, króla Krety. [przypis edytorski]
127. Jowisz (mit. rzym.) — najważniejszy bóg rzym. panteonu, pan nieba i pioruna; odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski]
128. przekładanie (daw.) — namowa, perswazja. [przypis edytorski]
129. koncepcista — człowiek miewający dowcipne koncepty, pomysły; żartowniś. [przypis edytorski]
130. epigramat a. epigram (z gr. epigramma: inskrypcja) — bardzo krótki utwór poetycki, zwykle dowcipny, z wyrazistą puentą; dziś popr. lm: epigramaty. [przypis edytorski]
131. aby wygnać kijem pojedyncze twoje życie i nauczyć cię, co to jest być podwójnym człowiekiem, którym bez wątpienia zostaniesz, jeśli moja kuzynka nie będzie krótko cię trzymać — gra słów: Benedyk jako mężczyzna żonaty przestałby wieść życie w pojedynkę, z tego powodu byłby niejako człowiekiem podwójnym; ale zarazem, jeśli Beatrycze nie trzymałaby go krótko, stałby się niewiernym mężem, czyli człowiekiem prowadzącym podwójną grę (w oryg. double-dealer). [przypis edytorski]