SCENA CZWARTA
Inna część lasu. Zbliża się Walencjo.
WALENCJO
W człowieku zwyczaj wnet przechodzi w nałóg.
W tej ciemnej puszczy, w niemieszkanych gajach
Lżej mi niż w ludnych i kwitnących miastach.
Tu siedzieć mogę samotny, bez świadków,
I śpiewać moje nieszczęścia i smutki
Zgodnie z rzewliwym słowika kwileniem.
O ty, co w moim zwykłaś mieszkać łonie,
Zbyt długo domu pustką nie zostawiaj,
By gmach nie począł chylić się w ruinę
I bez pamiątki244, czym wprzód był, nie runął.
Twą obecnością podeprzyj mię, Sylwio!
Twego pasterza pociesz, nimfo luba!
Słychać wrzawę
Cóż to za zgiełki, jakaż tu dziś wrzawa?
To bracia moi, których wola prawem,
Za jakimś biednym polują wędrowcem.
Choć mię kochają, nieraz mi zbyt trudno
Wstrzymać ich w porę od zelżywych gwałtów.
Ustąp, Walencjo. Któż to tam nadchodzi?
Walencjo usuwa się na bok. Wchodzi Protej, Sylwia i Julia.
PROTEJ
Jam tę usługę oddał tobie, pani
(Choć twego sługi poświęceń nie cenisz),
Stawiając życie, by cię wydrzeć temu,
Co byłby zgwałcił twój honor i miłość.
Racz mi w nagrodę dać jedno spojrzenie.
Mniejszego daru żądać niepodobna,
I jestem pewien, że mniej dać nie możesz.
WALENCJO
na stronie
Snem mi się zdaje, co widzę i słyszę,
Miłości! daj mi cierpliwość, bym zdołał
Wstrzymać się chwilę.
SYLWIA
O, jakżem nieszczęsna!
PROTEJ
Byłaś nieszczęsną, pani, nimem przybył245,
Lecz mym przybyciem szczęście ci wróciłem.
SYLWIA
Tym nieszczęśliwszam246, żeś się zbliżył do mnie.
JULIA
na stronie
I ja, ilekroć do ciebie się zbliża.
SYLWIA
Gdyby mię porwał jaki lew zgłodniały,
Lżej by mi było dać się pożreć bestii,
Niż Protejowi zawdzięczać ratunek.
Świadkiem bądź niebo, jak Walencja kocham,
Jego mi życie tak drogie jak dusza,
A również tyle (więcej nikt nie zdoła)
Gardzę Protejem zmiennym, wiarołomnym.
Więc idź precz, dłużej nie nalegaj na mnie.
PROTEJ
W jakiż bym hazard247, choćby wiódł w śmierć samą,
Za jedno lube nie pobiegł spojrzenie?
Miłość tu znosi klątwę znów stwierdzoną,
Że nie kochacie tych, co dla was płoną.
SYLWIA
Tej, co cię kocha, ty nie kochasz pono.
Wspomnij na Julię, twą pierwszą kochankę.
Tyś jej ślubował tysiącami przysiąg
Niezłomną wiarę. Wszystkie te przysięgi
Zepchnąłeś w zdradę, by się zwrócić do mnie.
Straciłeś wiarę, chyba że dwie miałeś,
Gorsze od jednej. Lepiej żadnej nie mieć
Niźli podwójną. Zacnemu dość jednej.
Wszakżeś i przyjaźń zdradził.
PROTEJ
Któż w miłości
Dba o przyjaciół?
SYLWIA
Wszyscy prócz Proteja.
PROTEJ
O, gdy łagodny duch tkliwych wyrazów
Żadną już miarą zmiękczyć cię nic może,
Zbrojną cię ręką jak żołnierz zdobędę,
Spełniając miłość wbrew prawom miłości.
Przymuszę.
SYLWIA
Nieba!
PROTEJ
chwytając ją
Ulegniesz mej żądzy!
WALENCJO
Łotrze, precz z ręką zuchwałą i sprośną248!
rzucając się na niego
Ty przyjacielu złej mody!
PROTEJ
Walencjo!
WALENCJO
Niczym przyjaciel bez wiary i serca
(Dziś takim każdy). Zwiodłeś me nadzieje,
Zdradny249 człowieku! Ledwiem zdołał własnym
Uwierzyć oczom. Gdybym dziś śmiał twierdzić,
Że mi choć jeden pozostał przyjaciel,
Ty byś zaprzeczył. Komuż teraz ufać,
Gdy prawa ręka własne zdradza łono?
Żal mi, że odtąd wierzyć ci nie mogę
I świat z twej winy obcym poczytuję.
Najgłębsza rana z przyjacielskiej dłoni.
Przeklęty czasie, w którym dłoń ta rani
Srożej niż zemstą wrogowie zagrzani!
PROTEJ
Jakże mię zbrodnia i wstyd upokarza!
Wybacz, Walencjo; jeśli żal serdeczny
Jest dostatecznym okupem obrazy,
Tu ci go składam. O ilem wykroczył,
O tyleż cierpię.
WALENCJO
Przyjmuję ten okup.
I znów cię zacnym uznaję człowiekiem.
Kto nie przebacza skruszonym, ten nie jest
Z nieba ni z ziemi. Te rozbraja skrucha,
Gniew w Bogu koi żal kornego ducha,
Więc by ci przyjaźń z całą wrócić siłą,
Wszystko ci zdaję, co mym w Sylwii było.
JULIA
mdlejąc
O ja nieszczęsna!
PROTEJ
Baczcie na pachołka.
WALENCJO
Cóż to ci, chłopcze, co ci jest, figlarzu?
Patrz w oczy, gadaj.
JULIA
Pan mój mi rozkazał
Złożyć ten pierścień w ręce pani Sylwii,
A jam z niedbalstwa nie sprawił rozkazu.
PROTEJ
Gdzież jest ten pierścień, chłopcze?
JULIA
oddaje pierścień
Ten tu właśnie.
PROTEJ
Niech mu się przyjrzę. Wszak to pierścień, który
Dałem był Julii.
JULIA
dając inny pierścień
Wybacz, jam się zmylił.
Ten, ten jest pierścień, któryś posłał Sylwii.
PROTEJ
Lecz skądże tamten masz? Wszakżem go Julii
Dał przy rozstaniu.
JULIA
Mam od Julii samej,
I sama Julia dziś tu z nim przybywa.
PROTEJ
Jak to? Julia?
JULIA
Patrz, widzisz tę przed sobą,
Co była celem wszystkich twoich przysiąg
I co je w głębi serca przechowała,
A tyś to serce przebił tyle razy.
Niech cię, Proteju, ta suknia zapłoni250.
Wstydź się, żem wdziała strój nieprzyzwoity,
Jeśli przebranie wstydzić miłość może.
Bo skromność mniejszą poczytuje plamą,
Kiedy kobieta zmienia strój odzienia,
Niż gdy mężczyzna swoje serce zmienia.
PROTEJ
Prawda, mężczyzna byłby doskonałym,251
Gdyby miał stałość, lecz go błąd ten jeden
Przez wszystkie grzechów prowadzi koleje.
Niestałość — ledwie pocznie, już się chwieje.
Wszystko, czym urok lica Sylwii darzy,
Teraz wabniejszym252 widzę w Julii twarzy.
WALENCJO
Podajcie ręce. Niech mam szczęście w trwałą
Złączyć je zgodę. Ciężko ściska serce
Widok kochanków w tak długiej rozterce253.
PROTEJ
Świadcz, niebo, iżem osiągnął254 na wieki
Wszystkie życzenia.
JULIA
I ja również moje.
Bandyci przywodzą Księcia i Turia.
BANDYCI
Zdobycz, o! zdobycz!
WALENCJO
Stójcie, to nasz książę.
Wita cię, książę, człowiek z łask wyzuty,
Wita wygnaniec Walencjo.
KSIĄŻĘ
Walencjo!
TURIO
Tam widzę Sylwię, a Sylwia jest moją.
WALENCJO
Usuń się, Turio, lub cię na śmierć chwycę,
Nie wkraczaj w mojej wściekłości granice,
Nie zwij jej twoją, bo jeśli raz jeszcze...
Już cię Mediolan więcej nie obaczy.
Tak oto ona. Lecz się tknąć jej nie waż.
Biada ci, jeśli nawet dmuchniesz na nią!
TURIO
Ja, ja, Walencjo, nie dbam o nią wcale.
Szaleńcem mienię tego, co naraża
Życie za dziewczę, które go nie kocha.
Więc się jej zrzekam. Niechaj będzie twoją.
KSIĄŻĘ
Tym wyrodniejszy i podlejszy jesteś,
Że tyle o nią podjąwszy zabiegów,
W tak nierycerski porzucasz ją sposób.
Jak czczę mych przodków, tak twoją, Walencjo,
Dzielność podziwiam, uznając cię godnym
Nawet miłości jakiej cesarzowej.
Wszystkie me dawne zapominam żale,
Znoszę spór wszelki, na dwór cię przyzywam.
W miarę twych zasług żądaj stanowiska,
A ja w te słowa podpiszę: Walencjo,
Tyś zacny młodzian, z szlachetnego rodu,
Więc weź twą Sylwię, boś na nią zasłużył.
WALENCJO
Dzięki ci, książę, spełniasz szczęście moje.
A teraz błagam, byś przez wzgląd na córkę
Udzielił łaski, o którą mam prosić.
KSIĄŻĘ
Przez wzgląd na ciebie dam, cokolwiek żądasz.
WALENCJO
Oto wygnańcy, których los dzieliłem,
Mężowie pełni wysokich przymiotów.
Racz im przebaczyć, co tu nabroili,
Oraz z wygnania nakaż ich odwołać,
Gdyż poprawieni, łagodni i sprawni,
I zdatni, książę, do ważnych poruczeń255.
KSIĄŻĘ
Przemogłeś. Wszystkim wraz z tobą przebaczam.
Ty rozrządź nimi, bo znasz ich zdolności.
Pójdźmy i wszystkie zakończmy niesnaski
Uciechą, pompą i świetnymi gody256.
WALENCJO
A w ciągu drogi ośmielę się, książę,
Nieraz cię naszą rozśmieszyć rozmową.
Cóż byś na przykład sądził o tym paziu?
KSIĄŻĘ
Snadź skromny chłopiec257. Patrz, jak się rumieni!
WALENCJO
Skromniejszy, ręczę, niż chłopcu przystało258.
KSIĄŻĘ
Cóż przez te słowa rozumiesz?
WALENCJO
Jeżeli zechcesz, opowiem po drodze.
Często cię zdziwią dzieje przygód naszych.
Pójdź, pójdź, Proteju. Za karę usłyszysz
Jawnie odsnuty wątek twych miłostek.
Potem dzień mego ślubu będzie twoim,
Jeden dom, uczta, jedno wspólne szczęście.
Wychodzą.
Przypisy:
1. luby (daw.) — miły, przyjemny, kochany. [przypis edytorski]
2. gnuśny — leniwy, niechętny działaniu. [przypis edytorski]
3. ospalstwo (daw.) — ospałość, skłonność do ciągłego spania. [przypis edytorski]
4. mię — daw. forma D. i B. zaimka w pozycji nieakcentowanej, analogiczna np. do cię; dziś: mnie. [przypis edytorski]
5. pomnieć (daw.) — pamiętać, przypominać sobie. [przypis edytorski]
6. trafunek (daw.) — traf, przypadek. [przypis edytorski]
7. przygoda — tu: nagłe zdarzenie, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
8. bogomodlca (daw.) — modlący się do Boga. [przypis edytorski]
9. którąm umiłował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą umiłowałem. [przypis edytorski]
10. jako (daw., gw.) — jak. [przypis edytorski]
11. Leander i Hero (mit. gr.) — tragiczni kochankowie, mieszkający po przeciwnych brzegach cieśniny Hellespont. Hero z woli rodziców została kapłanką Afrodyty i mieszkała na wieży w Sestos, po europejskiej stronie cieśniny; Leander mieszkał w Abydos, na przeciwległym brzegu. Zakochani umówili się, że Leander będzie każdej nocy przypływał do Hero wpław przez Hellespont, po czym powracał nad ranem do swego miasta. By wskazać drogę ukochanemu, Hero zapalała lampę na wieży. Pewnej burzliwej nocy lampa zagasła, miotany przez fale Leander zgubił drogę i utonął. Kiedy Hero zobaczyła jego wyrzucone na brzeg ciało, rzuciła się z wieży. [przypis edytorski]
12. Hellespont — cieśnina między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą, łącząca Morze Egejskie z morzem Marmara, ob. Dardanele. [przypis edytorski]
13. chceszże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy chcesz. [przypis edytorski]
14. zbyć (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
15. pono (daw., gw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski]
16. jarzmo — rodzaj prymitywnej uprzęży dla bydła roboczego, przen.: niewola. [przypis edytorski]
17. za czym (daw.) — po czym; więc, zatem, wobec tego. [przypis edytorski]
18. płonny (daw.) — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
19. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
20. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
21. gwoli czemuś a. komuś (daw.) — dla, z powodu czegoś a. kogoś. [przypis edytorski]
22. według — tu daw.: w związku z czymś, z powodu czegoś. [przypis edytorski]
23. jużci (daw. gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]
24. onej (daw.) — tej. [przypis edytorski]
25. trefiony (daw.) — ufryzowany, ułożony w loki. [przypis edytorski]
26. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
27. dawa (daw.) — daw. forma 3 os. lp cz.ter.; dziś: daje. [przypis edytorski]
28. jużci (daw., gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]
29. społem (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski]
30. dalibóg (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski]
31. bodaj czy również twardą się nie okaże tobie, gdy ci wyjawi swoje — w późn., wyd. popr. tłumaczenie na: „bodaj, czy również twardą się nie okaże tobie, gdy jej wyjawisz swoje”. [przypis edytorski]
32. dydek (daw.) — drobna moneta. [przypis edytorski]
33. czyli — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej; analogiczna do: czyż. [przypis edytorski]
34. nadobny (daw.) — ładny, pełen powabu. [przypis edytorski]
35. gładki (daw.) — urodziwy, piękny. [przypis edytorski]
36. zgoła — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
37. płochy (daw.) — lekkomyślny; niestały. [przypis edytorski]
38. wysłan — wysłany (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]
39. wybornaś — skrócenie od: wyborna [jeste]ś. [przypis edytorski]
40. stręczarka — stręczycielka. [przypis edytorski]
41. tyż to — konstrukcja z z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy to ty. [przypis edytorski]
42. krzepić — wzmacniać. [przypis edytorski]
43. natrętnik — natręt. [przypis edytorski]
44. Jakżem stąd szorstko wygnała — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jakże stąd szorstko wygnałam. [przypis edytorski]
45. podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]
46. przecz (daw.) — dlaczego, po co. [przypis edytorski]
47. bzdurstwo (daw.) — bzdura, głupstwo, drobiazg. [przypis edytorski]
48. fuga — utwór polifoniczny, w którym różne głosy (a. instrumenty) kolejno przejmują temat muzyczny. [przypis edytorski]
49. filutka (daw.) — żartownisia. [przypis edytorski]
50. major (muz.) — skala majorowa, durowa. [przypis edytorski]
51. minor (muz.) — skala minorowa, molowa. [przypis edytorski]
52. dyszkant — wysoki, piskliwy głos. [przypis edytorski]
53. tenor (muz.) — w dawnej muzyce chóralnej jeden z czterech głównych rodzajów głosu ludzkiego, wyższy od basu, ale niższy od sopranu i altu. [przypis edytorski]
54. bas (muz.) — najniższy z rodzajów głosu ludzkiego. [przypis edytorski]
55. basować (daw.) — potakiwać, schlebiać. [przypis edytorski]
56. paplarstwo (daw.) — paplanina. [przypis edytorski]
57. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]
58. łono — tu: pierś. [przypis edytorski]
59. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
60. dwakroć — dwukrotnie, dwa razy. [przypis edytorski]
61. swarzyć się (daw.) — dyskutować, rozmawiać; kłócić się. [przypis edytorski]
62. mająż — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy mają. [przypis edytorski]
63. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]
64. fortuna — los. [przypis edytorski]
65. wszechnica (daw.) — uczelnia, uniwersytet. [przypis edytorski]
66. sposobny (daw.) — odpowiedni, nadający się; uzdolniony w danym kierunku. [przypis edytorski]
67. kować (daw.) — kuć. [przypis edytorski]
68. Młody Walencjo, bawi przy cesarzu — jednak w dalszej części sztuki Walencjo przebywa na dworze księcia, a nie cesarza. [przypis edytorski]
69. pany — dziś popr. forma N. lm: panami. [przypis edytorski]
70. zakład (daw.) — zastaw, rękojmia; por.: zakładnik. [przypis edytorski]
71. szczęśnie (daw.) — szczęśliwie. [przypis edytorski]
72. jest (...) zaszczycanym (...) od cesarza — dziś: jest zaszczycany przez cesarza. [przypis edytorski]
73. krasa — uroda, piękno. [przypis edytorski]
74. madam (ang., z fr. madame, od ma dame: moja damo) — pani. [przypis edytorski]
75. zawsześ — skrócenie od: zawsze [jeste]ś. [przypis edytorski]
76. żem był powolnym — dziś raczej: żem był powolny (że byłem powolny). [przypis edytorski]
77. zaiste (daw.) — partykuła podkreślająca prawdziwość zdania. [przypis edytorski]
78. naprzód — wcześniej, po pierwsze, przede wszystkim. [przypis edytorski]
79. wzdychać jak student, kiedy abecadło zgubi — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „wzdychać jak żaczek, kiedy abecadło zgubi”. [przypis edytorski]
80. z obawy złodzieja — dziś: z obawy przed złodziejem. [przypis edytorski]
81. zwykł byłeś — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zwykłeś (dawniej, wcześniej). [przypis edytorski]
82. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
83. na cię (daw.) — dziś por.: na ciebie. [przypis edytorski]
84. wystawić sobie (daw.) — wyobrazić sobie. [przypis edytorski]
85. dudek (daw., pot.) — głupek. [przypis edytorski]
86. one wszystkie przez ciebie przezierają jak brudna woda przez szklane naczynie — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „one wszystkie przez ciebie przezierają jak mocz przez szklany nocnik”. [przypis edytorski]
87. spozierać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]
88. bez liczby — tu: bez liku, niezliczone. [przypis edytorski]
89. rachować na coś (daw.) — dziś: liczyć na coś. [przypis edytorski]
90. rachować za coś (daw.) — uważać za coś. [przypis edytorski]
91. Tyś jej nie widział, odkąd w cenie tak strasznie spadła. — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Tyś jej nie widział, odkąd się tak strasznie zmieniła”. [przypis edytorski]
92. zwykłeś był — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zwykłeś (dawniej, wcześniej). [przypis edytorski]
93. obaczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]
94. zanadtom się zakochał — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zanadto się zakochałem. [przypis edytorski]
95. wysadzać się (daw.) — starać się, zwł. nadmiernie. [przypis edytorski]
96. odsetka (daw.) — procent od kwoty; dziś tylko w lm: odsetki. [przypis edytorski]
97. Jakeś kazała — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak kazałaś. [przypis edytorski]
98. służka (daw.) — zdr. od sługa; stosowane bez względu na płeć osoby. [przypis edytorski]
99. gdyć — skrócenie od: gdy ci. [przypis edytorski]
100. przeto (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
101. Bierze list — zapewne mowa o Walencju; w oryginale nie ma tutaj didaskaliów. [przypis edytorski]
102. podobać sobie w czymś (daw.) — mieć w czymś upodobanie; gustować w czymś. [przypis edytorski]
103. koncept — pomysł. [przypis edytorski]
104. umizgać się (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]
105. czy trudno ci jeszcze rozwiązać serię zagadnień, które ci zadała? — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „czy trudno ci jeszcze rozwiązać to żartobliwe zadanie, które ci zadała?”. [przypis edytorski]
106. kryślić (daw.) — kreślić, pisać. [przypis edytorski]
107. miłość jest kameleonem, a przeto może żyć powietrzem — staroż. autor rzym. Pliniusz stwierdził, że kameleony nie jedzą ani nie piją jak inne stworzenia, lecz odżywiają się samym powietrzem (Historia naturalna, VIII 51); ta cecha wyróżniała kameleony wśród innych stworzeń w średniowiecznych bestiariuszach, powoływano się na nią także później. [przypis edytorski]
108. kondel (daw.) — kundel. [przypis edytorski]
109. Żyd nawet byłby płakał, patrząc na nasze rozstanie — odzwierciedlone panujące w epoce Szekspira uprzedzenia o moralnej niższości Żydów w porównaniu z chrześcijanami, tu: o braku współczucia. [przypis edytorski]
110. dziewka (daw.) — dziewczyna; służąca. [przypis edytorski]
111. woda cię odpłynie — dziś: woda ci odpłynie; tu w znaczeniu: skończy się sprzyjający żegludze przypływ, a zacznie odpływ. [przypis edytorski]
112. razem (daw.) — zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]
113. najnieczulsze — dziś: najbardziej nieczułe. [przypis edytorski]
114. toń — tu: stan morza, pływ. [przypis edytorski]
115. służka (daw.) — zdr. od sługa; tu: kawaler pozostający na usługi damy. [przypis edytorski]
116. tak się wydaję — takim się wydaję; na takiego wyglądam. [przypis edytorski]
117. kaput (pot., ndm) — koniec, przepadło; przepadł, zginął. [przypis edytorski]
118. dubeltowy — podwójny; tu: z dwóch warstw tkaniny. [przypis edytorski]
119. zżymać się — gniewać się, oburzać się; reagować niecierpliwie. [przypis edytorski]
120. mospan (daw.) — forma grzecznościowa, skrót od: mości pan (miłościwy pan), równoważna dzisiejszemu zwrotowi pan. [przypis edytorski]
121. snadź — widocznie, zapewne, najwyraźniej. [przypis edytorski]
122. wziętość — powodzenie, popularność. [przypis edytorski]
123. sowizdrzał — człowiek niepoważny. [przypis edytorski]
124. skończony — tu: doskonały. [przypis edytorski]
125. okrasa (daw.) — ozdoba, upiększenie. [przypis edytorski]
126. stwierdzić — tu: potwierdzić. [przypis edytorski]
127. rajca — tu: doradca. [przypis edytorski]
128. wedle (daw., gw.) — według. [przypis edytorski]
129. znać — widać; widocznie. [przypis edytorski]
130. stwierdzić (daw.) — umocnić, wzmocnić. [przypis edytorski]
131. uważaj twym sługą — dziś popr.: uważaj za twego sługę. [przypis edytorski]
132. Oba się stawim — dziś: obaj się stawimy. [przypis edytorski]
133. jakżeć — skrócenie od: jakże ci. [przypis edytorski]
134. nierad (daw.) — niechętny. [przypis edytorski]
135. Gorzkimi posty, pokutnymi jęki — dziś popr.: gorzkimi postami, pokutnymi jękami. [przypis edytorski]
136. toż — zaimek to z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy to. [przypis edytorski]
137. czyli — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej; analogiczna do: czyż. [przypis edytorski]
138. przyjm — dziś popr.: przyjmij. [przypis edytorski]
139. kochaż — przykład konstrukcji z partykułą pytającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy kocha. [przypis edytorski]
140. drabka (reg., pot.) — drabina. [przypis edytorski]
141. naglej — bardziej nagle; tu: pilnie. [przypis edytorski]
142. jejże — przykład konstrukcji z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: właśnie jej. [przypis edytorski]
143. wnikł — dziś popr.: wniknął. [przypis edytorski]
144. którąm kochał — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą kochałem. [przypis edytorski]
145. zwykłem był — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zwykłem (dawniej, wcześniej). [przypis edytorski]
146. osieł (daw.) — dziś popr.: osioł. [przypis edytorski]
147. dostać — tu: dosięgnąć. [przypis edytorski]
148. dostać — tu: wytrwać stojąc, nie ustąpić, utrzymać pozycję. [przypis edytorski]
149. inszy (daw., gw.) — inny. [przypis edytorski]
150. wierutny — prawdziwy, całkowity, odznaczający się daną cechą (zwykle negatywną) w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
151. kapcan (z jid.) — niedołęga, niezdara. [przypis edytorski]
152. ochrzczone (pot.) — o wódce, piwie itp.: rozcieńczone wodą, zwykle w lokalu, bez ujawniania klientom. [przypis edytorski]
153. dowcip (daw.) — inteligencja, spryt, rozum. [przypis edytorski]
154. zelżywy (daw.) — obraźliwy. [przypis edytorski]
155. przy niej Julia czarną Etiopką — w czasach Szekspira za piękne uważano tylko blondynki o jasnej skórze; śniada, ciemna cera uchodziła za brzydką. [przypis edytorski]
156. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
157. bieżyć (daw.) — biec, śpieszyć, iść. [przypis edytorski]
158. tęczować (daw.) — mienić się barwami tęczy. [przypis edytorski]
159. skręty — dziś popr. forma N. lm: skrętami. [przypis edytorski]
160. swawolny (daw.) — niezbyt przyzwoity, nieskromny, niemoralny. [przypis edytorski]
161. z fartuszkiem — tj. z przednią klapą zasłaniającą rozporek (w oryg. jest codpiece: mieszek). [przypis tłumacza]
162. znaleźć coś jakimś (daw.) — uznać coś za jakieś; ocenić jako. [przypis edytorski]
163. zwodziciel (daw.) — ten, który zwodzi. [przypis edytorski]
164. przybory — daw. narzędzia do czegoś a. ozdoby, przybranie; tu przen.: metody, sposoby. [przypis edytorski]
165. zrodzon — zrodzony (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]
166. opatrzyć (daw.) — zaopatrzyć, przygotować. [przypis edytorski]
167. co żywo (daw.) — jak najszybciej. [przypis edytorski]
168. ohydzić (daw.) — obmierzić, zohydzać; hańbić. [przypis edytorski]
169. Porywczość, jakiej jam się chronił zawsze — porywczość, jakiej unikałem zawsze. [przypis edytorski]
170. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
171. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
172. Ni w niej bojaźni jak w uległym ojcu — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Ni w niej bojaźni winnej przecież ojcu”. [przypis edytorski]
173. mamże — konstrukcja z partykułą pytającą -że; znaczenie: czy mam. [przypis edytorski]
174. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
175. żądasz po mnie — dziś: żądasz ode mnie. [przypis edytorski]
176. wzdragliwy — dziś: wzdragający się; niechętny do zrobienia czegoś. [przypis edytorski]
177. umizgi (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]
178. ukształcenie (daw.) — ukształtowanie; wykształcenie. [przypis edytorski]
179. na się — dziś: na siebie. [przypis edytorski]
180. niemowa (daw.) — niemożność mówienia, niemota. [przypis edytorski]
181. nie uważaj — tu: nie zważaj, nie zwracaj uwagi. [przypis edytorski]
182. dać komuś pokój — dziś: dać komuś spokój. [przypis edytorski]
183. piecza — opieka. [przypis edytorski]
184. posły — dziś popr. lm: posłowie. [przypis edytorski]
185. stanąć na załodze — dziś: stanąć jako załoga. [przypis edytorski]
186. Faeton (mit. gr.) — syn boga słońca Heliosa oraz Okeanidy Klimene, której mężem był śmiertelnik, król Etiopii, Merops. Na prośbę Faetona Helios pozwolił mu przez jeden dzień powozić rydwanem słońca. Kiedy Faeton ruszył w drogę, okazało się, że nie potrafi kontrolować koni, które poniosły i zjechały z ustalonej trasy. Ponieważ światu groziło spalenie, Zeus zmuszony był zabić Faetona piorunem. [przypis edytorski]
187. uśmiechy — dziś popr. forma N. lm: uśmiechami. [przypis edytorski]
188. względność (tu daw.) — okazywanie względów, przychylności; wspaniałomyślność. [przypis edytorski]
189. zlać łaski na kogoś — dziś raczej: obsypać kogoś łaskami. [przypis edytorski]
190. nieodzowny — tj. nieodwołalny. [przypis tłumacza]
191. przezroczy (daw.) — przezroczysty. [przypis edytorski]
192. requiem (łac.) — odpoczynek; wieczny odpoczynek, modlitwa za zmarłych. [przypis edytorski]
193. zwierzyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
194. Więcej ona posiada przymiotów niż jaka taksica, co już wiele na prostonożną chrześcijankę — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Więcej ona posiada przymiotów niż jaki wyżeł, co już wiele na prostą chrześcijankę”. [przypis edytorski]
195. kotalok — zniekszt.: katalog. [przypis edytorski]
196. imprimis (ang. z łac.) — przede wszystkim, po pierwsze. [przypis edytorski]
197. item (łac.) — również; ponadto. [przypis edytorski]
198. sinior (wł.) — pan. [przypis edytorski]
199. nygus (daw. pot.) — leń, człowiek wymigujący się od pracy. [przypis edytorski]
200. bo to córka twej babki — w późn. wyd. poprawiono tłumaczenie na: „bo syn twej babki”. [przypis edytorski]
201. chędożyć (daw.) — doprowadzać do czystości, porządku; sprzątać; chędożyć kogoś: o mężczyźnie: odbywać stosunek seksualny z kimś. [przypis edytorski]
202. niepodobne (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
203. basy (daw.) — cięgi, razy. [przypis edytorski]
204. ócz (daw.) — dziś popr. forma D. l.mn: oczu. [przypis edytorski]
205. wycisk (daw.) — coś, co zostało wyciśnięte a. wyleciało, wyprysło na zewnątrz. [przypis edytorski]
206. zadać zdradę — zarzucić zdradę. [przypis edytorski]
207. obmierzły — budzący wstręt lub niechęć. [przypis edytorski]
208. urząd (daw.) — obowiązek, powinność, funkcja. [przypis edytorski]
209. cewka — tu: szpulka do nawijania przędzy lub nici. [przypis edytorski]
210. rozwiedź — tu: rozcieńcz. [przypis edytorski]
211. Orfej, dziś: Orfeusz (mit. gr.) — niezrównany tracki śpiewak i poeta, swoim śpiewem uspokajał dzikie bestie i poruszał nawet rzeczy nieożywione. [przypis edytorski]
212. Lewiatan (bibl.) — legendarny potężny potwór morski. [przypis edytorski]
213. elegia — utwór liryczny o tematyce żałobnej, pożegnalnej. [przypis edytorski]
214. wrogi — dziś popr. forma M. lm: wrogowie. [przypis edytorski]
215. chudoba (daw.) — dobytek. [przypis edytorski]
216. bezrządny (daw.) — anarchiczny; nieporządny; nierządny. [przypis edytorski]
217. wtóry (daw.) — drugi. [przypis edytorski]
218. chciałżebyś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy chciałbyś. [przypis edytorski]
219. jenerał (daw.) — dziś popr.: generał; tu ogólnie: dowódca. [przypis edytorski]
220. czyny — dziś popr. forma N. lm: czynami. [przypis edytorski]
221. dary — dziś popr. forma N. lm: darami. [przypis edytorski]
222. korny — pokorny. [przypis edytorski]
223. alkoholiczny — przekręcone: melancholiczny (w oryg.: allycholly, zamiast melancholy). [przypis edytorski]
224. Owszem, a jednak tak fałszuje — w późn. wyd. poprawiono tłumaczenie na: „O, nie, a jednak tak fałszuje”. [przypis edytorski]
225. czyliż — czy z partykułą pytającą -li i wzmacniającą -ż; znaczenie: czyż. [przypis edytorski]
226. sądzić kimś, czymś (daw.) — uważać za kogoś, za coś. [przypis edytorski]
227. śluby — dziś popr. forma N. lm: ślubami. [przypis edytorski]
228. blada (...) królowa nocy — księżyc. [przypis edytorski]
229. wystawić sobie (daw.) — wyobrazić sobie. [przypis edytorski]
230. gwarzyć (daw.) — mówić, powiadać; prowadzić poufałą rozmowę, gawędzić. [przypis edytorski]
231. kędy (daw.) — gdzie, dokąd, którędy. [przypis edytorski]
232. zamęście (daw.) — zamążpójście, małżeństwo (dla kobiety). [przypis edytorski]
233. kapłon — kastrowany kogut, tuczony na mięso. [przypis edytorski]
234. gdybym nie był wziął — przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub, jak w tym przypadku, niezrealizowaną możliwość; dziś: gdybym nie wziął. [przypis edytorski]
235. ceregielów — dziś popr. forma D. lm: ceregieli. [przypis edytorski]
236. Znalazłżebyś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy znalazłbyś. [przypis edytorski]
237. dyby — kłoda z otworami na ręce i nogi więźnia. [przypis edytorski]
238. pręgierz — słup, do którego daw. przywiązywano winowajców w celu publicznego wymierzenia im kary. [przypis edytorski]
239. układ (daw.) — ułożenie, sposób zachowania się. [przypis edytorski]
240. zbezsławienie — pozbawienie sławy, zniesławienie. [przypis edytorski]
241. zmiennik (daw.) — człowiek zmienny w uczuciach. [przypis edytorski]
242. Wtedym to (...) wycisnął — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wtedy to (...) wycisnąłem. [przypis edytorski]
243. Ariadna (mit. gr.) — królewna kreteńska zakochana w Tezeuszu, pomogła mu wydostać się z labiryntu Minotaura, dając mu kłębek nici do zaznaczenia drogi powrotnej; Tezeusz obiecał ją poślubić i zabrał ze sobą w drogę powrotną do Aten, lecz porzucił śpiącą na wyspie Naksos. [przypis edytorski]
244. pamiątka (daw.) — pamięć o czymś, wspomnienie. [przypis edytorski]
245. nimem przybył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nim przybyłem. [przypis edytorski]
246. nieszczęśliwszam — skrócenie od: nieszczęśliwsza [jeste]m. [przypis edytorski]
247. hazard (daw.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
248. sprośny (daw.) — występny; bezwstydny. [przypis edytorski]
249. zdradny (daw.) — zdradziecki. [przypis edytorski]
250. zapłonić (daw.) — zaczerwienić, oblać rumieńcem. [przypis edytorski]
251. Prawda, mężczyzna byłby doskonałym — w późn. wyd. zweryfikowano tłumaczenie, wstawiając przed tym wersem powtórzenie słów Proteja po Sylwii: ”Niż gdy mężczyzna swoje serce zmienia...”. [przypis edytorski]
252. wabny (daw.) — dziś: powabny, pociągający. [przypis edytorski]
253. rozterka (daw.) — spór, konflikt. [przypis edytorski]
254. iżem osiągnął — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż osiągnąłem. [przypis edytorski]
255. poruczenie — powierzenie komuś zaufanemu wykonania czegoś. [przypis edytorski]
256. gody — dziś popr. forma N. lm: godami. [przypis edytorski]
257. Snadź skromny chłopiec — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Wiele ma wdzięku”. [przypis edytorski]
258. Skromniejszy, ręczę, niż chłopcu przystało — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Na pewno więcej, niż chłopcu przystało”. [przypis edytorski]