Figlik mojego dziadka
Pro publico bono150...
Mój dziadek (niechaj mu światłość świeci)
Był i po mieczu151 i po kądzieli152
Szczery153 karmazyn154, człek od Waszeci;
Przódkowie jego w bójkach słynęli —
I on ku temu zawsze był gotów,
I dużo szramów155 miał na łysinie,
Nawet z węgierska znał po łacinie;
Lecz — nie wiem za co — w zbiorze Klejnotów
Jego szanowne miano nie słynie.
Raz, gdy wspomnieniem bójek, biesiadek,
Wieczne mu chmury z czoła zegnano,
Wesołym gestem przyzwał mnie dziadek,
Ja osiodłałem jego kolano,
A on mi prawił taki wypadek:
„Dawno to było, lepszymi laty —
Ciołek156 się rozsiadł na tronie Piasta,
A w starym Barze konfederaty,
A w kraju obcy żołdak się szasta.
Mnie wówczas szkolnym karmiono pyłem;
Lecz Mars pomazał Muzeczkom plany:
Bowiem praeruptus animo157 byłem,
To jest, w gorącej wodzie kąpany.
Więc wziąłem na kieł158: bądź zdrów, Alwarze!
Cichaczem zbieram swoje manatki,
Kęs chleba, soli — w jednej czamarze159 —
Szabelka przy mnie — czmychnąłem z klatki.
Dzień prawie cały biegłem bez ducha
Przez rowy, lasy, kwitnące niwy;
Aż głód zawzięty, w gardle posucha
Dały mi wiedzieć, żem przecie żywy.
Tedy do siebie przyszedłem wreszcie;
Lecz kapsa160 chora, a głód uciska,
A tu do Baru mil ze trzydzieście,
A tam, co poczniesz sam bez koniska?
Krótko, gorąco — widzę najjaśniej;
Ściska za serce troska zajadła;
Chciałem już wracać — kiedy, jak w baśni,
Biała przedemną chatka usiadła.
Prawda, że młynka coś nie wywija,
Wkoło murawa, schludny podwórek:
Więc dla odwagi — Zdrowaś Maryja,
I het do chatki na podwieczórek.
W chacie staruszka, cudo kobiéty,
Wita pątnika ludzkiemi słowy;
Gdy mi Abaddon, czart pospolity,
Trefny161 swój kruczek162 wsadził do głowy.
A trzeba wiedzieć, że u nas w szkole.
Miało swą łyżkę każde pacholę163.
Więc gdy mi prawi: że mąż leśniczy
Gdzieś za borsukiem po nocy brodzi;
Że jej Marysia, kwiatek dziewiczy,
Czysta oskoma dla wszystkiej młodzi;
Gdy mnie pociesza wżyciu sierocém
Dobrą otuchą zieleńszej doli —
Ja do niej rzekłem tollere vocem164:
„Dajcie jeść, matko, tylko bez soli!
Każdemu jakąś cząstkę sądzono:
Bóg daje łyżkę na moję dolę.
Przynieś potrawę nieosoloną;
Ja swoją łyżką wnet ją osolę;
Choćby jak trawa była, mospanie,
Zmieszam ją tylko — słoną się stanie!”
Jęła165 się krzątać babka ruchawa;
Ja do tłomoka skoczyłem żwawie,
Łyżkę do ręki — sól do rękawa,
Mieszam potrawę, i baśnię166 prawię:
„Że przeznaczenie (cześć mu i dzięki)
Nie tylko w łyżce cuda zawarło,
Lecz królom Gallów wlało do ręki,
By swym poddanym leczyli gardło.
A jak ów kamień, co rubin zową
Przez wieki płonąc, ognia nie traci,
Toż samo z łyżką i z ręką ową —
Zysk wiekuisty dla ludzkiej braci”.
Patrzy się na mnie, dziwi babula,
Ja kończę baśnię167, z rękawa solę...
Wyszło — accepit fidem fabula168.
To jest, staruszkę wywiodłem w pole.
Wraz targ o łyżkę — po krótkiej chwili
Schwyciłem za nią piękne talary;
Ale do Baru za to przybyli
Gorący chłopiec i konik kary.
Poszliśmy w taniec169 — rotati poli170,
Płacili dług swój i krwią, i pracą;
Lecz Bóg tak zechciał w świętej swej woli,
Że w końcu bić się nie było za co...
Skoro wróciłem — pomnę jak dzisia —
Wraz171 do leśniczych poszedłem z kieską...
Tam... co to gadać!... owa Marysia
To twoja babka, moja pralesko172!”
Przypisy:
1. sumienny... obowiązek — obowiązek sumienia. [przypis edytorski]
2. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
3. chudoba (daw.) — majątek. [przypis edytorski]
4. spuścić się (daw.) — zdać się. [przypis edytorski]
5. na twej paletrze — dziś popr.: na twej palecie. [przypis edytorski]
6. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
7. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
8. postrzyżyny — u dawnych Słowian obrzęd połączony z nadaniem chłopcu imienia; w wierszu prawdopodobnie jest to metafora pierwszej publikacji. [przypis edytorski]
9. kleć — ciasne pomieszczenie, klitka. [przypis edytorski]
10. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
11. chudoba (daw.) — majątek, zwł. ruchomy. [przypis edytorski]
12. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
13. na strzesie — dziś popr. forma Msc.lp: na strzesze. [przypis edytorski]
14. jarzmo — uprząż do orki. [przypis edytorski]
15. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
16. na przegony — na wyścigi. [przypis edytorski]
17. truna — dziś: trumna. [przypis edytorski]
18. przedwieśnie — dziś popr.: przedwiośnie. [przypis edytorski]
19. społy (daw.) — wspólnie. [przypis edytorski]
20. wicinnik — człowiek ciągnący pod prąd w górę rzeki wicinę, tj. statek rzeczny służący do transportu towarów. [przypis edytorski]
21. wicina — statek rzeczny służący do transportu towarów. [przypis edytorski]
22. rapa (daw.) — próg rzeczny. [przypis edytorski]
23. zawała — prawdop. przeszkoda. [przypis edytorski]
24. bat (daw.) — duża łódź do transportu towarów na wodach śródlądowych. [przypis edytorski]
25. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
26. kraśny — czerwony. [przypis edytorski]
27. gumno — budynek gospodarczy, służący do przechowywania zboża przed wymłóceniem go. [przypis edytorski]
28. na wiek wieki — dziś popr.: na wiek wieków. [przypis edytorski]
29. rówiennica — dziś: rówieśnica. [przypis edytorski]
30. płochy (daw.) — niestały. [przypis edytorski]
31. lama — tkanina jedwabna przetykana złotą lub srebrną nicią. [przypis edytorski]
32. rusy (daw, gw.) — (o włosach) jasny. [przypis edytorski]
33. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]
34. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
35. dzieło — litewski regionalizm oznaczający pańszczyznę. [przypis edytorski]
36. wiano — posag. [przypis edytorski]
37. toń (daw.) — nieszczęście. [przypis edytorski]
38. darzeć kota — kłócić się. [przypis edytorski]
39. świta — tu: odzienie wierzchnie. [przypis edytorski]
40. samodział — gruba tkanina wełniana lub lniana. [przypis edytorski]
41. kurhan — grób usypany z ziemi. [przypis edytorski]
42. opiać (daw.) — wyśpiewać. [przypis edytorski]
43. Z Porajami lub Pomiany — mowa o herbach. [przypis edytorski]
44. styrać — zużyć. [przypis edytorski]
45. tren — utwór żałobny. [przypis edytorski]
46. dla cześci — dziś: z powodu czci. [przypis edytorski]
47. bracia — dziś popr. forma M.lp: brać. [przypis edytorski]
48. Dziady — ludowy obrzęd żałobny. [przypis edytorski]
49. rada (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]
50. Jeté sur cette boule, Laid, chétif et souffrant; Étouffé dans la foule Faute d’être assez grand... (fr.) — Rzucony na tę kulę [ziemską]/ brzydki, mizerny i cierpiący,/ duszony w tłumie,/ bo niestety jestem zbyt duży. (Pierre Jean de Béranger, Vocation). [przypis edytorski]
51. ciżba — tłum. [przypis edytorski]
52. na dobie — we właściwym czasie. [przypis edytorski]
53. hoży — zdrowy i piękny. [przypis edytorski]
54. imionnik — odmiana pamiętnika, zeszycik do wpisywania aforyzmów i wierszy okolicznościowych. [przypis edytorski]
55. zwarzyć — (o przymrozku) doprowadzić do zwiędnięcia rośliny. [przypis edytorski]
56. uczuć na rozkwicie — w momencie rozkwitu uczuć (inwersja). [przypis edytorski]
57. tkę — dziś popr. forma 1. os.lp: tkam. [przypis edytorski]
58. pienie (daw.) — pieśń. [przypis edytorski]
59. pajaco — dziś popr. forma W.lp: pajacu. [przypis edytorski]
60. Dęboróg — właśc. Urodzony Jan Dęboróg, poemat Władysława Syrokomli, tj. Ludwika Kondratowicza (1854). [przypis edytorski]
61. definitor — wysoka funkcja w niektórych zakonach. [przypis edytorski]
62. bramin — kapłan indyjski. [przypis edytorski]
63. Bramin u kresu żywota — Kajus Kaligula, którego charakter szaleńczy jest tak dalece nierozwikłaną zagadką psychologiczną, że historia musiała mu przypisać obłąkanie umysłu — Kaligula miał konia nazwanego Incitatus, którego zaszczycał jedyną szczerą przychylnością, nadawał mu tytuły, otaczał honorowymi urzędniki, karmił pozłacanym owsem itd. Wierzenie zaś braminów w metampsychozę, czyli przechodzenie dusz po śmierci, jest rzeczą dobrze znajomą. Na połączeniu tych dwóch faktów, osnuliśmy obecną naszą fraszkę. [przypis autorski]
64. socha — rodzaj prymitywnego pługa. [przypis edytorski]
65. ohm — pierwsza, „święta” sylaba wielu hinduistycznych modlitw i hymnów. [przypis edytorski]
66. Brahma — jeden z aspektów Boga w hinduizmie, stwórca żywych istot. [przypis edytorski]
67. Kaligula — właśc. Gaius Iulius Caesar Germanicus (12–41 n.e.), cesarz rzymski od r. 37, po obiecującym początku rządów zapadł na chorobę umysłową. [przypis edytorski]
68. rząd — uprząż. [przypis edytorski]
69. parias — niedotykalny, najniższa kasta w Indiach. [przypis edytorski]
70. panosza (daw.) — rycerz nieszlacheckiego pochodzenia, tu jednak w błędnym znaczeniu „szlachcic, arystokrata”. [przypis edytorski]
71. Wisna — właśc. Wisznu, jeden z aspektów Boga w hinduizmie. [przypis edytorski]
72. wicinnik — człowiek ciągnący pod prąd w górę rzeki wicinę, tj. statek rzeczny służący do transportu towarów. [przypis edytorski]
73. do góry — pod prąd rzeki. [przypis edytorski]
74. wicina — statek rzeczny służący do transportu towarów. [przypis edytorski]
75. lulka — fajka. [przypis edytorski]
76. cło się nie płaci — prawo komorne [tj. celne — Red.WL] pozwala wicinnej czeladzi przeprowadzić niektóre drobne przedmioty, dla siebie samego przeznaczone, bez opłaty cła podług ustanowionej taryfy. [przypis autorski]
77. czeladka — służba. [przypis edytorski]
78. bliżyć się — dziś: zbliżać się. [przypis edytorski]
79. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]
80. chyżo (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
81. Złoty Czerwony (daw.) — określenie złotej monety obiegowej. [przypis edytorski]
82. znać (daw.) — wiedzieć. [przypis edytorski]
83. bisior — wiejskie dziewice na Litwie nazywają bisiorem rodzaj lśniących, dętych z metalu, a wątłych jak pajęczyna, paciorek. [przypis autorski]
84. popielica — gatunek gryzonia. [przypis edytorski]
85. wedle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
86. intrata (daw.) — dochód. [przypis edytorski]
87. zadość — dosyć. [przypis edytorski]
88. na niebie miotła — kometa. [przypis edytorski]
89. w ciężkiej czuł się tarapacie — dziś popr.: w ciężkich czuł się tarapatach. [przypis edytorski]
90. prebenda — część wynagrodzenia duchownego za sprawowane obowiązki. [przypis edytorski]
91. świta — tu: ubranie wierzchnie. [przypis edytorski]
92. kopa (daw.) — 60 sztuk. [przypis edytorski]
93. czerwieniec — czerwony złoty, złota moneta obiegowa. [przypis edytorski]
94. po świacie — dziś popr.: po świcie. [przypis edytorski]
95. unikał od sprzeczek — dziś popr.: unikał sprzeczek. [przypis edytorski]
96. by (daw.) — tu: jak. [przypis edytorski]
97. znaczno (daw.) — poznać. [przypis edytorski]
98. zajrzeć a. zaźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]
99. poślad — ziarno gorszego gatunku, używane jako pasza dla zwierząt. [przypis edytorski]
100. śliz — gatunek ryby słodkowodnej. [przypis edytorski]
101. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
102. bławatny — wykonany z bławatu, tj. z drogiej, jedwabnej tkaniny, zazwyczaj błękitnej. [przypis edytorski]
103. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]
104. socha — rodzaj prymitywnego pługa. [przypis edytorski]
105. terać (daw.) — tracić. [przypis edytorski]
106. wytkę — dziś popr. forma 1. os.lp: wytkam a. utkam. [przypis edytorski]
107. wraz — tu: zaraz. [przypis edytorski]
108. donia — panna, tu: córka. [przypis edytorski]
109. brzemię — ciężar. [przypis edytorski]
110. rodzona — w domyśle: siostra. [przypis edytorski]
111. k’studzieńce (daw.) — ku studzience, do studzienki. [przypis edytorski]
112. Od ust na usta — dziś popr.: od ust do ust. [przypis edytorski]
113. kleć (daw.) — klitka, ciasne pomieszczenie. [przypis edytorski]
114. wiano — posag. [przypis edytorski]
115. pjany — tu: doprowadzający do stanu upojenia. [przypis edytorski]
116. k’dawnemu (daw.) — do dawnego stanu. [przypis edytorski]
117. skraśnieć — poczerwienieć. [przypis edytorski]
118. gwałtowno — dziś popr.: gwałtownie. [przypis edytorski]
119. pochmiel — tu: piwo. [przypis edytorski]
120. hoży — zdrowy i urodziwy. [przypis edytorski]
121. przednówek — okres przed pierwszymi po zimie zbiorami, zagrażający chłopom głodem. [przypis edytorski]
122. k’wielkiemu grodowi — w stronę wielkiego grodu. [przypis edytorski]
123. nieskoro — powoli. [przypis edytorski]
124. świta — okrycie wierzchnie. [przypis edytorski]
125. pieśnia — dziś popr. forma M.lp: pieśń. [przypis edytorski]
126. szmat — dziś popr. forma M.lp: szmata. [przypis edytorski]
127. stać (daw.) — wystarczać. [przypis edytorski]
128. skwapliwie (daw.) — szybko, chętnie. [przypis edytorski]
129. inędy — gdzie indziej. [przypis edytorski]
130. ośm krzyżyków — osiemdziesiąt lat. [przypis edytorski]
131. Król Chłopków — przydomek Kazimierza Wielkiego. [przypis edytorski]
132. latorość — latorośl, przen.: potomstwo. [przypis edytorski]
133. Jadwiga (ok. 1374–1399) — córka Ludwika Węgierskiego, w 1384 koronowana na króla Polski (prawo nie przewidywało wówczas koronacji królowej), w 1386 poślubiła Władysława Jagiełłę, co dało początek unii polsko-litewskiej. [przypis edytorski]
134. Olgierd (ok. 1296 lub ok. 1304–1377) — lit. Algirdas, wielki książę litewski, syn Giedymina; po śmierci ojca w 1341, otrzymał w spadku Auksztotę, czyli górną Litwę, rządził wspólnie z Kiejstutem, który otrzymał Żmudź. [przypis edytorski]
135. ludzkości gwoli — ze względu na dobroć i szczodrość. [przypis edytorski]
136. Alma-matka — łac. alma mater, dosł. matka żywicielka, zwyczajowe określenie uniwersytetu (tu mowa o Akademii Krakowskiej). [przypis edytorski]
137. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
138. stać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]
139. co — tu: którym. [przypis edytorski]
140. wdzięki — dziś popr. forma N.lm: wdziękami. [przypis edytorski]
141. cześci — dziś popr. forma D.lp: czci. [przypis edytorski]
142. krom a. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]
143. amalgamat — stop metalu z rtęcią, przen. mieszanina. [przypis edytorski]
144. jaśnie — dziś popr.: jasno. [przypis edytorski]
145. w słowiech — dziś popr. forma N.lm: w słowach. [przypis edytorski]
146. po krótkiej dobie — niedługo po. [przypis edytorski]
147. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
148. Witold Kiejstutowicz, zwany Wielkim (ok. 1350–1430) — wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382–1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle. [przypis edytorski]
149. Skirgiełło a. Świdrygiełło (ok. 1370–1452) — najmłodszy brat Jagiełły, przeciwnik unii polsko-litewskiej, często spiskujący z Krzyżakami. [przypis edytorski]
150. Pro publico bono (łac.) — dla dobra publicznego. [przypis edytorski]
151. po mieczu — w linii męskiej. [przypis edytorski]
152. po kądzieli — w linii żeńskiej. [przypis edytorski]
153. szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
154. karmazyn — szlachcic z prawem do noszenia karmazynowego żupana. [przypis edytorski]
155. szramów — dziś popr. forma D.lm: szram. [przypis edytorski]
156. Ciołek — herb Stanisława Augusta Poniatowskiego. [przypis edytorski]
157. praeruptus animo (łac.) — gwałtownego ducha. [przypis edytorski]
158. wziąć na kieł — (o koniu) ponieść. [przypis edytorski]
159. czamara (daw.) — męskie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski]
160. kapsa (z czes.) — kieszeń. [przypis edytorski]
161. trefny (daw.) — tu: żartobliwy. [przypis edytorski]
162. kruczek — sztuczka. [przypis edytorski]
163. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
164. tollere vocem (łac.) — podniósłszy głos. [przypis edytorski]
165. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
166. baśnię — dziś popr. forma B.lp: baśń. [przypis edytorski]
167. baśnię — dziś popr. forma B.lp: baśń. [przypis edytorski]
168. accepit fidem fabula (łac.) — opowieść zyskałą wiarę. [przypis edytorski]
169. taniec (daw.) — omowne określenie na bitwę. [przypis edytorski]
170. rotati poli (łac.) — gdy obracały się bieguny (Abl. abs.). [przypis edytorski]
171. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
172. praleska — pierwiosnek; tu wyraz użyty pieszczotliwie. [przypis edytorski]