Epilog
Krzyżacy w gruzach cegieł i spalonych głowni
Długo szukali skarbów ukrytych w warowni,
Żołdactwo w popielisku długo się szamota
Szukając starych miodów i srebra i złota.
Wycięli stare lasy u Litwinów święte,
Zabrali tuczne trzody dotąd nieporżnięte,
I zburzyli warownię, i z ziemią zrównali,
Krzyż na niej postawili i odeszli dalej.
Puszczyki zamieszkały tajemne otchłanie,
Czas objął rumowisko w swoje panowanie,
Na rycerskich popiołach to się trawka wspina,
To porosły pokrzywy i gęsta leszczyna;
Potem rolnik zaorał niwę znakomitą,
I posiał na jej łanie chleborodne żyto —
A na gładkiej głębokiej Niemnowej topieli
Czasem się biała płachta o zmroku zabieli.
Ci nie wierzą, ci wierzą — dziwny ród człowieczy!
Ktoś ci jeszcze odpowie: że to stare rzeczy,
Że z czasów, gdy Litwini byli jeszcze dzicy,
Jest to chusta grobowa Egli topielicy.
A więcej próżno pytać o przeszłość nieznaną —
Gdzieś ją, słyszę, w łacińskich książkach zapisano:
Chcesz się prawdy dowiedzieć, pytaj kronikarzy;
Resztę niech własna głowa, niech serce domarzy.
Borejkowszczyzna.
D. 6 sierpnia 1854 r.
Przypisy:
1. bojak — bojar (szlachcic ruski) bądź po prostu wojownik. [przypis edytorski]
2. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
3. kurhan — kopiec ziemny zawierający gób lub upamiętniający jakieś zdarzenie. [przypis edytorski]
4. kurhan — kopiec ziemny zawierający gób lub upamiętniający jakieś zdarzenie. [przypis edytorski]
5. czasiech — dziś popr. forma N.lm: czasach. [przypis edytorski]
6. kniaź (daw.) — książę. [przypis edytorski]
7. piać (daw.) — śpiewać. [przypis edytorski]
8. pieśnię — dzis popr. forma B.lp: pieśń. [przypis edytorski]
9. chrobry (daw.) — dzielny, odważny. [przypis edytorski]
10. Olgierd (ok. 1296–1377) — wielki książę litewski, ojciec Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]
11. wajdelota — przedchrześcijański śpiewak i kapłan litewski. [przypis edytorski]
12. Kiejstut (ok. 1310–1382) — książę trocki, wielki książę litewski w ostatnich latach życia, skonfliktowany z Władysławem Jagiełłą i uwięziony przez niego w Krewie, gdzie zmarł. [przypis edytorski]
13. cześcią — dziś popr. forma N.lp: czcią. [przypis edytorski]
14. Euksyn — łac. Pontus Euxinus, Morze Czarne. [przypis edytorski]
15. lacki — polski. [przypis edytorski]
16. mieścić — tu: umieszczać. [przypis edytorski]
17. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]
18. bardysz — właśc. berdysz, stalowy topór używany przez dawną piechotę. [przypis edytorski]
19. ścierń — ściernisko, czyli skoszone pole zboża. [przypis edytorski]
20. martwe Litwiny — dzoś popr. forma M.lm: martwi Litwini. [przypis edytorski]
21. utrefiony (daw.) — ufryzowany. [przypis edytorski]
22. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
23. skoro — szybko. [przypis edytorski]
24. latorośl — potomek. [przypis edytorski]
25. Romnowe — lokalizacja świętego gaju. [przypis edytorski]
26. Perkun a. Perun — bóg pioruna, niebios, ognia i płodności, główne bóstwo litewskie. [przypis edytorski]
27. Cierpiał za całą Litwę wszystkimi jej bole — cierpiał za całą Litwę i za wszystkie jej bóle. [przypis edytorski]
28. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
29. gwoli (daw.) — z powodu (+ rzeczownik w celowniku). [przypis edytorski]
30. stalny — dziś popr.: stalowy. [przypis edytorski]
31. popręg — pas przytrzymujący siodło lub (jak tu) element zbroi. [przypis edytorski]
32. spod szyje — dziś popr. D.lp: spod szyi. [przypis edytorski]
33. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
34. zwyknąć — przywyknąć, być przyzwyczajonym. [przypis edytorski]
35. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
36. jasyr — tu ogólnie: niewola. [przypis edytorski]
37. Awinion — miasto we Francji, lokalizacja stolicy papieskiej w latach 1309 do 1370 (tzw. awiniońska niewola papieży). [przypis edytorski]
38. ałus (lit.) — piwo. [przypis edytorski]
39. siepacz (daw.) — morderca na zlecenie, bandyta. [przypis edytorski]
40. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
41. kładnie — dziś popr. forma 3.os.lp: kładzie. [przypis edytorski]
42. nie dzisiaj — nie od dzisiaj. [przypis edytorski]
43. w uściech — dziś popr. froma Msc.lp: w ustach. [przypis edytorski]
44. orle skrzydła ze zbroje sarmackich husarzy — anachronizm. [przypis edytorski]
45. gminność — pospolitość, prymitywizm. [przypis edytorski]
46. niełacno (daw.) — niełatwo, z trudem. [przypis edytorski]
47. samopał — rodzaj dawnej ręcznej broni palnej. [przypis edytorski]
48. wajdelota — przedchrześcijański śpiewak i kapłan litewski. [przypis edytorski]
49. rozhowor — rozmowa. [przypis edytorski]
50. orzeźwieć — tu: odzyskać siły. [przypis edytorski]
51. przygoda (daw.) — przypadek. [przypis edytorski]
52. kraska (daw.) — piękność. [przypis edytorski]
53. znaczno — tu: widać. [przypis edytorski]
54. niełacno (daw.) — niełatwo. [przypis edytorski]
55. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
56. Krucygier (z łac.) — krzyżak. [przypis edytorski]
57. ałus (lit.) — piwo. [przypis edytorski]
58. dumka — pieśń. [przypis edytorski]
59. burtynikas (daw.) — bard litewski. [przypis edytorski]
60. kądziel — pęk lnu, konopi lub wełny przygotowany do przędzenia. [przypis edytorski]
61. Kupido (mit. rz.) — sun Wenus, bóg miłości, przedstawiany z łukiem i strzałami. [przypis edytorski]
62. hatłas — atłas. [przypis edytorski]
63. kibić (daw.) — talia. [przypis edytorski]
64. krzewy — dziś popr. forma N. lm: krzewami. [przypis edytorski]
65. pręgi — dziś popr. forma N.lm: pręgami. [przypis edytorski]
66. Potrymbos — litewski bóg pierwszych potrzeb. [przypis edytorski]
67. Milda — bogini litewska. [przypis edytorski]
68. Ziemiannik — litewski bóg urodzaju. [przypis edytorski]
69. święcony — tu: uznawany za świętego. [przypis edytorski]
70. rówiennica — dziś popr.: rówieśnica. [przypis edytorski]
71. trosków — dziś popr. forma D.lm: trosk. [przypis edytorski]
72. wiszar (daw.) — zarośnięte urwisko górskie. [przypis edytorski]
73. rozhowor — rozmowa. [przypis edytorski]
74. płomie — dziś popr.: płomień. [przypis edytorski]
75. strzesie — dziś popr. forma Msc.lp: strzesze. [przypis edytorski]
76. wajdelota — przedchrześcijański śpiewak i kapłan litewski. [przypis edytorski]
77. widomie (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
78. niedowolen takową ofiarą — niezadowolony z takiej ofiary. [przypis edytorski]
79. szłyk (daw.) — rodzaj wysokiej skórzanej czapki. [przypis edytorski]
80. nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]
81. zową — wzywają. [przypis edytorski]
82. Krucygier (z łac.) — krzyżak. [przypis edytorski]
83. kaźń — tu: kara śmierci. [przypis edytorski]
84. chrobry (daw.) — dzielny, odważny. [przypis edytorski]
85. widomie (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
86. ogorzały — opalony. [przypis edytorski]
87. Bach a. Bachus (mit. rz.) — bóg wina. [przypis edytorski]
88. piętno — tu: znak. [przypis edytorski]
89. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
90. rozterka (daw.) — spór. [przypis edytorski]
91. karacena — rozdzaj zbroi z łusek naszytych na skórę. [przypis edytorski]
92. Cypryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, pochodzący od Cypru, jej miejsca urodzenia. [przypis edytorski]
93. obwołać — tu: ogłosić. [przypis edytorski]
94. wedle — tu: obok. [przypis edytorski]
95. Kto ośmielił Sarmatę (o zbrodni nieznana! ) Zaprzedać kraj rodzimy i swojego pana — aluzja tu do zdrady, której za podmową Teodoryka z Altenburga dopuścił się Wincenty Szamotulski w r. 1331. [przypis edytorski]
96. wchodowy (daw.) — wejściowy. [przypis edytorski]
97. Kazimierz Wielki (1310–1370) — król Polski w latach 1333–1370. [przypis edytorski]
98. Władysław Łokietek (ok. 1260–1333) — król Polski koronowany w r. 1320, skończył okres rozbicia dzielnicowego. [przypis edytorski]
99. pisanie — pismo. [przypis edytorski]
100. modła — sposób. [przypis edytorski]
101. bitwa pod Płowcami — starcie polsko-krzyżackie z 23 na 24 września 1330, nierozstrzygnięte, acz tradycyjnie uznawane za polskie zwycięstwo. [przypis edytorski]
102. nuncjusz — przedstawiciel dyplomatyczny papieża. [przypis edytorski]
103. gwoli (daw.) — z powodu (+ rzeczownik w celowniku). [przypis edytorski]
104. chryzmat — znak przyjęcia sakramentu. [przypis edytorski]
105. potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]
106. przekładać (daw.) — wyjaśniać, tłumaczyć. [przypis edytorski]
107. pożoga — pożar. [przypis edytorski]
108. szle — dziś popr. forma 3.os.lp: śle. [przypis edytorski]
109. legat — przedstawiciel papieża. [przypis edytorski]
110. prałat — wyższy dostojnik sprawujący władzę kościelną w kościele katolickim. [przypis edytorski]
111. bardysz — właśc. berdysz, stalowy topór używany przez dawną piechotę. [przypis edytorski]
112. bakałarz (daw.) — osoba z wykształceniem uniwersyteckim (tu użyte pogardliwie). [przypis edytorski]
113. szafarz — sługa zawiadujący czyimś mieniem. [przypis edytorski]
114. anatema — uroczysta klątwa kościelna. [przypis edytorski]
115. komtur — zwierzchnik domu zakonnego bądź okręgu w zakonach rycerskich, do których zaliczali się krzyżacy. [przypis edytorski]
116. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
117. Olgierd (ok. 1296–1377) — wielki książę litewski, ojciec Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]
118. Kiejstut (ok. 1310–1382) — książę trocki, wielki książę litewski w ostatnich latach życia, skonfliktowany z Władysławem Jagiełłą i uwięziony przez niego w Krewie, gdzie zmarł. [przypis edytorski]
119. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
120. stągiew (daw.) — duże naczynie o szerokim dnie. [przypis edytorski]
121. Harpokrates (mit. gr.) — bóg milczenia. [przypis edytorski]
122. lipiec — tu: miód lipowy. [przypis edytorski]
123. hoży (daw.) — piękny, tryskający zdrowiem. [przypis edytorski]
124. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
125. cypryjska bogini — przydomek Afrodyty, bogini miłości, pochodzący od Cypru, jej miejsca urodzenia. [przypis edytorski]
126. zadosyć — dziś popr.: zadość. [przypis edytorski]
127. płochy (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]
128. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
129. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
130. nie zhańbię me ramię — dziś popr.: nie shańbię mojego ramienia. [przypis edytorski]
131. poziomy — tu: niski. [przypis edytorski]
132. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy. [przypis edytorski]
133. lama — wstążka naszyta na krawędzi tkaniny. [przypis edytorski]
134. przodkowanie (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]
135. zapomóc — tu wzbogacić, będąc w biedzie (por. zapomoga). [przypis edytorski]
136. chyży — szybki. [przypis edytorski]
137. spiża — właśc. spiż, tj. stop miedzi, cyny i cynku. [przypis edytorski]
138. kładną — dziś popr. forma 3.os.lm: kładą. [przypis edytorski]
139. kord — rodzaj broni siecznej, zwł. krótki miecz. [przypis edytorski]
140. zapiać (daw.) — zaśpiewać. [przypis edytorski]
141. strzesie — dziś popr. forma Msc.lp: strzesze. [przypis edytorski]
142. pałasz — broń sieczna stosowana przez kawalerzystów. [przypis edytorski]
143. ałus (lit.) — piwo. [przypis edytorski]
144. snadno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
145. dać folgę — pozwolić (sobie) na coś. [przypis edytorski]
146. zakał — tu: hańba. [przypis edytorski]
147. szuba (daw.) — podbite futrem okrycie wierzchnie przypominające płaszcz. [przypis edytorski]
148. wilczura — futro ze skóry wilka. [przypis edytorski]
149. rajtar (z niem.) — żołnierz jazdy. [przypis edytorski]
150. plac — tu z niem.: miejsce. [przypis edytorski]
151. dufać — ufać, zwł. nadmiernie. [przypis edytorski]
152. przenizać — przebić. [przypis edytorski]
153. urągać — ubliżać. [przypis edytorski]
154. surma — trąba bojowa. [przypis edytorski]
155. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]
156. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
157. wycelił — dziś popr.: wycelował. [przypis edytorski]
158. pluchać — pluskać, wpadać do wody. [przypis edytorski]
159. bardysz — właśc. berdysz, stalowy topór używany przez dawną piechotę. [przypis edytorski]
160. Perkun a. Perun — bóg pioruna, niebios, ognia i płodności, główne bóstwo litewskie. [przypis edytorski]
161. Poklus — litewski bóg świata podziemnego i śmierci. [przypis edytorski]
162. rajtar (z niem.) — żołnierz jazdy. [przypis edytorski]
163. knecht (z niem.) — żołnierz śedniowiecznej piechoty. [przypis edytorski]
164. Auska — litewska bogini wschodzącego i zachodzącego słońca. [przypis edytorski]
165. wyzuć — tu: rozebrać. [przypis edytorski]
166. wedle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
167. Samson — siłacz i wojownik izraelski, walczący z Filistynami, usidlony przez kochankę Dalilę. [przypis edytorski]
168. Machabeusze — żydowsch powstańcy przeciw władzy rzymskiej, w 164 p.n.e. odnowili państwo Izrael. [przypis edytorski]
169. Debora (bibl.) — prorokini, zachęcająca do walki z Kananejczykami. [przypis edytorski]
170. Judyta (bibl.) — bohaterka Księgi Judyty, zabójczyni wodza Asyryjczyków Holofernesa. [przypis edytorski]
171. Amorejczycy — wspominany w Biblii lud pogański. [przypis edytorski]
172. Filistyni — wielokrotnie wspominani w Biblii wrogowie Izraelitów. [przypis edytorski]
173. gwoli (daw.) — z powodu (+ rzeczownik w celowniku). [przypis edytorski]
174. Woła z Mojżeszem — Pwt XX. [przypis edytorski]
175. pieśń Judyty — Jd IX. [przypis edytorski]
176. czerń — tu: dzicz. [przypis edytorski]
177. knecht (z niem.) — żołnierz śedniowiecznej piechoty. [przypis edytorski]
178. czeladź (daw.) — służba, tu: prości żołnierze. [przypis edytorski]
179. darń — wastwa gleby wraz z trawą i korzeniami. [przypis edytorski]
180. minnesinger (niem.) — śpiewak, trubadur. [przypis edytorski]
181. bardon (daw.) — instrument strunowy podobny do lutni. [przypis edytorski]
182. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
183. staje — daw. miara długości. [przypis edytorski]
184. wilczura — futro ze skóry wilka. [przypis edytorski]
185. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
186. mdleć (daw.) — słabnąć. [przypis edytorski]
187. siepacz (daw.) — morderca na zlecenie, bandyta. [przypis edytorski]
188. balka — dziś popr.: belka. [przypis edytorski]
189. wrzeciądze (daw.) — wrota. [przypis edytorski]
190. gorzeć (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]
191. dworzec (daw.) — dwór. [przypis edytorski]
192. rozgartać — dziś popr.: rozgarniać. [przypis edytorski]
193. zawcześnie — zawczasu. [przypis edytorski]
194. ruczaj — strumyk. [przypis edytorski]
195. chrobry (daw.) — dzielny, odważny. [przypis edytorski]
196. doba (daw.) — tu: czas, pora. [przypis edytorski]