XX
Więc Stare Wrota nad zdradziecką głową
Już dopełniły swojéj powinności!
Tak sobie ludzie powiadali prości
Przypominając księdza Skargi słowa:
«Kto tędy przejdzie z jaką myślą zdradną,
Niechaj te wrota na niego upadną!»
Czy prawdę mówią? niepodobna dociec:
Czy mało baśni nagada prostota?
Tutaj, jak zwykle, winien stary ociec,
Że nazbyt wąskie wybudował wrota;
Winien woźnica, że źle konie lecą,
Że zakierował i rady im nie da;
A może zresztą i syn winien nieco,
Że rzucił króla, a przeszedł do Szweda.
1856
Borejkowszczyzna.
Przypisy:
1. wakancja — zwolnienie miejsca, otworzenie się urzędu; tu: nadawanego przez króla przywileju czerpania zysku z żup solnych. [przypis edytorski]
2. najniespodziewańszy — dziś popr.: najbardziej niespodziewany. [przypis edytorski]
3. wysnowywa — dziś: wysnuwa. [przypis edytorski]
4. pono (daw.) — podobno. [przypis edytorski]
5. narzec — nazwać. [przypis edytorski]
6. zżymać się — złościć się, gniewać się, niecierpliwić się. [przypis edytorski]
7. pacta conventa (łac.: przyjęte postanowienia) — zbiór zobowiązań polskich królów elekcyjnych względem szlachty; jedno z nich dotyczyło tolerancji religijnej i szanowania praw innowierców. [przypis edytorski]
8. Piotr Skarga (1536–1612) — jezuita, stał na czele pol. kontrreformacji, uzdolniony literacko krasomówca, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor kolegium jezuickiego w Wilnie i pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego; autor Kazań sejmowych, najprawdopodobniej nigdy niewygłoszonych publicznie na sejmie; pochodził ze szlachty zagrodowej a. zamożnego chłopstwa z wsi Powązki pod Mszczonowem, został przez króla, swego protektora, obdarzony herbem Pawęża. [przypis edytorski]
9. synowie Lojoli — jezuici; św. Ignacy Loyola (1491–1556) był założycielem zakonu. [przypis edytorski]
10. gwoli (daw.) — (z C.) dla, na rzecz. [przypis edytorski]
11. źrzenica (daw.) — dziś: źrenica. [przypis edytorski]
12. veto (łac.) — nie zgadzam się. [przypis edytorski]
13. wstydzić — tu: zawstydzać. [przypis edytorski]
14. arianie — odłam chrześcijaństwa kierujący się nauką Ariusza, prezbitera Kościoła w Aleksandrii w IV w., który dowodził, że dogmat o Trójcy Świętej jest sprzeczny z Biblią, uznawał Jezusa Chrystusa za nierównorzędnego Bogu Ojcu i nieposiadającego cechy wieczności (jako Syn Boga został stworzony i przed tym aktem nie istniał), a więc boskości; tu: chodzi o braci polskich, przez swych przeciwników zwanych arianami lub socynianami (od nazwiska Fausta Socyna); występowali oni m.in. przeciw czczemu rytualizmowi, fałszowi i pogaństwu praktyk religijnych katolicyzmu, prezentowali racjonalne podejście do wiary i niezwykłą surowość obyczajów; uznawali Jezusa za człowieka i jedynego syna Boga jednocześnie; w 1658 r. zostali na sejmie oskarżeni o popieranie Szwedów podczas wojny ze Szwecją (tzw. potopu szwedzkiego), a następnie wygnani z kraju lub zmuszeni do przejścia na katolicyzm. [przypis edytorski]
15. uczony Helweta — prawdopodobnie chodzi o Jana Kalwina (1509–1564), jednego z głównych działaczy reformacji w Szwajcarii (z pochodzenia nie był on jednak „Helwetą”, czyli Szwajcarem, ale Francuzem z Pikardii), twórcy doktryny przyjętej przez kościoły ewangelicko-reformowane i prezbiteriańskie, mówiącej m.in. o symbolicznej (nie realnej, jak w katolicyzmie) obecności Jezusa Chrystusa w sakramencie podczas mszy św.; swoje gł. dzieło Institutio religionis christianae wydał w Bazylei, zmarł w Genewie. [przypis edytorski]
16. biegą (daw.) — dziś: biegną; płyną. [przypis edytorski]
17. prze (daw.) — za; tu: w intencji. [przypis edytorski]
18. odzowie — dziś: odezwie. [przypis edytorski]
19. królestwo ichmość — ich królewskie moście; król i królowa. [przypis edytorski]
20. gołąb’ — daw. apostrofem na końcu wyrazu oznaczano miękkie b (co ujawnia się w odmianie: gołębia itd.), a zarazem miejsce po zaniku prasłowiańskiej półsamogłoski, jeru miękkiego. [przypis edytorski]
21. za południe — do popołudnia. [przypis edytorski]
22. pozową — dziś forma 3.os.lm: pozwą, przyzwą. [przypis edytorski]
23. kolebka — tu: powóz. [przypis edytorski]
24. leciech (daw.) — dziś forma Msc.lm: latach; w trzydziestu leciech: mając trzydzieści lat. [przypis edytorski]
25. stajnie (daw.) — dziś forma Msc.lp: stajni. [przypis edytorski]
26. niepocześny a. niepoczesny — nieokazały. [przypis edytorski]
27. koły (daw.) — dziś forma N.lm: kołami. [przypis edytorski]
28. stajnie (daw.) — dziś forma N.lp: stajni. [przypis edytorski]
29. chlubny — dumny. [przypis edytorski]
30. krew’ — daw. apostrofem na końcu wyrazu oznaczano miękkie w (co ujawnia się w odmianie: krwią itd.), a zarazem miejsce po zaniku prasłowiańskiej półsamogłoski, jeru miękkiego. [przypis edytorski]
31. okny (daw.) — dziś forma N.lm: oknami. [przypis edytorski]
32. uważać — tu: widzieć, zauważać. [przypis edytorski]
33. kurzyć się — dymić się. [przypis edytorski]
34. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
35. nalazą — dziś popr. forma 3.os.lm: nalezą. [przypis edytorski]
36. kaznodzieje — dziś forma D.lp: kaznodziei. [przypis edytorski]
37. księdzowski — dziś: księżowski. [przypis edytorski]
38. po pjanu (daw.) — po pijanemu. [przypis edytorski]
39. ziemię trzymać za kontraktem — dzierżawić ziemię. [przypis edytorski]
40. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
41. na święty Marcin — 11 listopada; na ziemiach ruskich: 25 października. [przypis edytorski]
42. na święty Jerzy — 23 kwietnia. [przypis edytorski]
43. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
44. stągiew — naczynie na płyny; także miara objętości równa ok. 200 litrom. [przypis edytorski]
45. credo (łac.) — wierzę; tu: modlitwa stanowiąca wyznanie kanonu wiary rzymskokatolickiej, zaczynająca się od słów „Wierzę w Boga, Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi, i w Jezusa Chrystusa, Syna Jego jedynego (...)”. [przypis edytorski]
46. przypadać — tu: pasować. [przypis edytorski]
47. pono (daw.) — podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
48. popsować (daw.) — popsuć. [przypis edytorski]
49. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
50. sromać się (daw.) — wstydzić się. [przypis edytorski]
51. stajnie (daw.) — dziś forma Msc.lp: stajni. [przypis edytorski]
52. sromota (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]
53. wota — dary (często cenne wyroby złotnicze) ofiarowywane w kościele w jakiejś intencji a. jako dziękczynienie. [przypis edytorski]
54. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
55. skory — tu: szybki. [przypis edytorski]
56. biegą (daw.) — dziś: biegną; lecą, płyną. [przypis edytorski]
57. szkrupuł właśc. skrupuł — wątpliwość natury moralnej. [przypis edytorski]
58. pochop — zapęd, żarliwa chęć. [przypis edytorski]
59. łamane szczyty — tu: spadziste dachy. [przypis edytorski]
60. lamus — daw. biblioteka; składzik. [przypis edytorski]
61. przyźba właśc. przyzba — podmurówka wokół domu; wał ziemny, często obłożony kamieniami itp. [przypis edytorski]
62. prawy — tu: prawdziwy. [przypis edytorski]
63. sklep (daw.) — sklepione pomieszczenie; piwnica. [przypis edytorski]
64. sodalis — członek sodalicji (z łac. sodalicium: bractwo, towarzystwo, tajny związek), związku religijnego w kościele rzymskokatolickim, do którego przynależność wiązała się z pewnymi kosztami (rzadko więc przynależeli do niego chłopi) oraz pewnymi przywilejami (np. odpustami) i wysoką pozycją społeczną, szczególnie na wsi; pierwsza sodalicja mariańska (tj. poświęcona Marii Pannie) postała w Rzymie w 1563 r. [przypis edytorski]
65. asperges (z łac. aspergere: skropić) — aspersja; akt pokuty polegający na pokropieniu przez odprawiającego mszę księdza (celebransa) zgromadzonych ludzi wodą święconą. [przypis edytorski]
66. ora pro nobis (łac.) — módl się za nami. [przypis edytorski]
67. ten samy (daw.) — dziś: ten sam. [przypis edytorski]
68. barwa — tu: liberia. [przypis edytorski]
69. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
70. płużyć (daw.) — służyć. [przypis edytorski]
71. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
72. najmiękciéj — dziś: najbardziej miękko. [przypis edytorski]
73. baczyć — widzieć. [przypis edytorski]
74. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
75. stajeńki — dziś popr.: stajenki. [przypis edytorski]
76. Agnus Dei (łac.) — Baranku Boży. [przypis edytorski]
77. Synu! w żołnierstwie najpierwsza otucha (...) — Myśli i wyrażenia wyjęte ze Skargi: Nauki żołnierskie. [przypis autorski]
78. pono (daw.) — podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
79. plenny (daw.) — owocny. [przypis edytorski]
80. snadniéj (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
81. zdawa (daw.) — dziś popr. forma: zdaje. [przypis edytorski]
82. płużyć (daw.) — służyć, sprzyjać. [przypis edytorski]
83. baczyć — widzieć, dostrzegać. [przypis edytorski]
84. stawa (daw.) — dziś popr. forma: staje. [przypis edytorski]
85. półwłocze — pół włóki; włóka: daw. miara powierzchni gruntu, równa 30 morgom, czyli ok. 18 ha. [przypis edytorski]
86. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
87. stawa (daw.) — dziś popr. forma 3.os.lp: staje.. [przypis edytorski]
88. jutrzeńki — jutrzenki. [przypis edytorski]
89. młodnie — dziś popr. forma: młodnieje. [przypis edytorski]
90. gwoli (daw.) — dla, z powodu, w celu (z C.: gwoli czemu). [przypis edytorski]
91. zeszle — dziś popr. forma: ześle. [przypis edytorski]
92. stają się wszyscy wrogowie wzajemni — dziś popr.: stają się (...) wrogami wzajemnymi. [przypis edytorski]
93. boleśny — dziś popr.: bolesny. [przypis edytorski]
94. Lechita stał się porządnym jedynie w bezładzie — „bo Polacy w niczém nie są porządni, tylko w samym nieporządku”. (Opaliński, księga III, Satyra I). Na odmalowanie epok używamy myśli i wyrażeń współczesnych pisarzy. [przypis autorski]
95. pjany (daw.) — dziś popr.: pijany. [przypis edytorski]
96. jutrzeńce — dziś popr.: jutrzence. [przypis edytorski]
97. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
98. kanak — przylegający do szyi szeroki naszyjnik z drogich kamieni oprawionych w złoto a. ozdoba fryzury ze sznurów pereł; elementy stroju popularne wśród szlachty w XVII w. [przypis edytorski]
99. chorągiew’ — daw. apostrofem oznaczano miękkie w (co ujawnia się w odmianie: chorągwi itd.), a zarazem miejsce po zaniku prasłowiańskiej półsamogłoski, jeru miękkiego. [przypis edytorski]
100. zowie — tu: wzywa. [przypis edytorski]
101. A patrz po kraju, kędy grosz się trwoni (...) — Wszystko w Opalińskim. [przypis autorski]
102. Składał swe zjazdy żołdak zbuntowany (...) — Obrazki swawoli żołnierstwa wzięte ze Skargi: Nabożeństwo żołnierskie. [przypis autorski]
103. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
104. kopasz (daw.) — dziś popr. forma: kopiesz. [przypis edytorski]
105. winować (daw., gw.) — obarczać winą. [przypis edytorski]
106. zostawa (daw.) — dziś popr. forma: zostaje. [przypis edytorski]
107. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
108. siła (daw.) — dużo, mnóstwo, moc. [przypis edytorski]
109. razem — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
110. strugi (daw.) — dziś popr. forma N.lm: strugami. [przypis edytorski]
111. okowywa — dziś popr. forma: okuwa. [przypis edytorski]
112. pęty (daw.) — dziś popr. forma N.lm: pętami. [przypis edytorski]
113. nieświeżski — dziś popr. forma: nieświeski. [przypis edytorski]
114. sromota (daw.) — hańba. [przypis edytorski]
115. wywołany (daw.) — wygnany. [przypis edytorski]
116. opomnieć się — dziś: opamiętać się. [przypis edytorski]
117. osnowywać — dziś: snuć. [przypis edytorski]