Zaścianek Podkowa

Gawęda szlachecka z 1812 roku¹

PODRÓŻNY

Boże, co za spiekota; pot czoło opływa,

Prędkoż mię do gospody zawiedzie ta ścieżka?

Ziemio rodzinna moja! szczęsny, kto tu mieszka,

Biédny, kto podróż odbywa!

Hop mój koniu! choć pianą i potem okryty,

Choć pan twój ledwie żyje ze skwaru, z niewczasu²,

Tam za górą, na łące widać jakieś szczyty!

To może strzecha popasu³.

Mylę się... to są gruzy starego kościoła,

Tynk opadł, okna puste, wyszczerbione mury,

Na dachu szkielet krokwi nienakrytych zgoła,

A w klonie dzwon sygnatury.

Co za rozkoszne miejsce, a pustkami stoi;

Odłogiem leży pasmo pól i sianożęci,

Jak tu pięknie w olszniaku ów strumień się kręci,

On nas spragnionych napoi!

Puszczę konia na trawę, a sam wodą czystą

Orzeźwię się, umyję i ręce, i skronie.

A ległszy na murawie, olszyną cienistą

Spaloną głowę osłonię.

ŻEBRAK

Dzień dobry mój paniczu! Niech cię Pan Bóg broni,

Niech chowa w swojéj opiece,

Wiedz, że tutaj na łące nie wolno paść koni,

Nie wolno poić w téj rzece.

PODRÓŻNY

Jak to? Mówisz nie wolno, a czyjaż to łąka?

Czy jesteś stróżem najętym?

ŻEBRAK

Tak panie, jestem stróżem jak pies, co się błąka,

Czując⁴ nad skarbem zaklętym.

Stróżem jestem, ten kościół, te spalone krzyże,

Cmentarz, skąd panisko dyba⁵,

Te łąki, te poletki i te wody chyże,

To moich przodków sadziba⁶.

Czy widzisz za kaplicą gruz pieców ceglasty?

Widzisz ten komin wyniosły?

Czy widzisz stosy węgla, pokrzywy i chwasty,

Co na popiele wyrosły?

Czy widzisz tę w zagonach ziemię nieuprawną?

Nie zawsze była jałową!

Przed trzydziestu latami... niezbyt jeszcze dawno

Tu stał zaścianek Podkowa, —

Tak narzeczon⁷ od herbu, co rodu zaszczyty

Głosił z niepamiętnéj pory,

Bo my choć biédni, mamy klejnot⁸ rodowity,

Co dał nam Stefan Batory.

Bo to za owych czasów nasz przodek Konstanty,

Nabył swój klejnot dostojnie,

Kiedy Stefan Batory zdobywał Inflanty,

Zyskał szlachectwo na wojnie.

Od niego to pochodzi parentela⁹ nasza,

Drzewo wspaniałéj postaci,

Syn Konstantyna Krzysztof zrodził Tobijasza,

Tobijasz zrodził trzech braci;

Najstarszy był Mikołaj, jego gałęź trzyma

W rodzie pierwszeństwo ojczyste,

Mikołaj zrodził Pawła, Paweł Joachima,

Joachim Jana Baptistę:

Jan mosanie¹⁰ Baptista, zbaw mu Boże duszę,

To był mój ojciec rodzony;

Ach! co by on powiedział, że ja spędzać muszę

Gościa, co przybył w te strony!

Pan myślisz, że ja bronię łąkę i pastwisko

Z jakiéjś nieludzkiéj rachuby?

Nieprawda, jak Bóg żywy, nieprawda panisko!

Ja tylko nie chcę twéj zguby.

Ho! ho! gdybyś zawitał do tego ustronia,

Gdy tu mieszkałem za młodu,

Miałbyś suto murogu¹¹ i owsa dla konia,

Miałbyś i piwa, i miodu.

Bo tu była zamożność i wiosną, i zimą,

Wiész, jaka była tu cnota?

Każdy kto tu przyjechał lub zabłądził mimo

Nie wyszedł trzeźwy za wrota.

A teraz gdy zaścianek przyszedł ku zagubie,

Wiész, jak przeklęty okropnie!

Biada bydłu, co trawę z téj łąki uskubie!

Biada kto wody téj żłopnie!

A nawet kto tutejszy, mija to bezdroże,

Bo wié, że ziemia zaklęta,

To lub koło się złamie, lub koń zaniemoże,

Albo go niemoc opęta. —

Mnie pan hrabia tutejszy trzyma za zapłatą,

Bym stał jak wiecha przydrożna,

I ostrzegał podróżnych i zima, i lato:

Że tędy jechać nie można.

Bywało — zorzą drogę — to jedzie, kto nie wie,

I klęskę sobie napyta;

W przeszłym roku żebraka, ot tu przy tém drzewie,

Roztrzaskał piorun i kwita —

Czy mało? Co rok prawie cóś się komuś stanie,

Kto w to zabłądzi bezdroże.

PODRÓŻNY

Cóż to jest? Czary jakieś?

ŻEBRAK

Nie czary mój panie,

Lecz pomsta musi być boża.

PODRÓŻNY

Za co?

ŻEBRAK

Ha! Długo gadać, koń trędzlami¹² dzwoni

Na długie gawędy nasze —

Wiész pan co? Przebrnij rzekę i na tamtéj błoni

Puść swego konia na paszę. —

Tam już grunt niezaklęty i dobre pastwisko;

Widzisz tę kłodę dębową?

Siądźmy, ja ci rozpowiém, skąd to uroczysko

Zaklętem i Pomstą zową.