II
Inne późniejsze wydarzenie się zapisane w księdze radzieckiej bieckiej pod rokiem 1650 rzuca światło na losy podobnych ochotników na wyprawę cesarską, a tycząc się właśnie wspominanego Stanisława Kutalika, którego Joachim Popiel w Przemyślu śledził i grabić chciał, tym bardziej zasługuje na wspomnienie. Rzecz się tak miała:
Stanisław Kutalik poszedł na wojnę i nie było go lat 18. Ojciec jego Jędrzej, który mu wiele dobrego czynił, nie wiedział o nim, nawet czy żyje lub zginął? — Roku 1643 umiera nobilis926 Jan Dąbrowski, sługa Opalińskiego, w[ojewo]dy poznańskiego, zostawiając testament, w którym cały majątek zapisuje Stanisławowi Dąbrowskiemu, mieszczaninowi i rajcy bieckiemu, z zastrzeżeniem ażeby: Stanisławowi Kutalikowi oddał należne 130 złp. — Jędrzej Kutalik, ojciec, dowiedziawszy się o tym, przychodzi i mówi: „,...proszę cię panie Dąbrowski, iże lat ośmnaście927 syna mego nie masz928, któremu ja też wiele dobrego czynił, co wiedzieć, jeśli żyje? Uczyń to, bo mnie to należy po synu moim, bo na wojnę jechał, co wiedzieć, jeśli929 żyje. A choćby też i żył i dziś przyjechał, żadnego kłopotu mieć nie będziesz za żywota i po śmierci mojej, bo by go p. Bóg skarał dla mnie, jeśliby cię śmiał turbować, bom ja wiele czynił dla syna swego...”
Stan. Dąbrowski, ulegając namowie, dał mu owe 130 złp. i wziął zakwitowanie.
Aż tu roku 1650 zjeżdża Stanisław Kutalik jako ksiądz mansjonarz930 i zapozywa Stanisława Dąbrowskiego o owe 130 złp., dodając, iż od czasu pożyczki nie widział Jana Dąbrowskiego.
W odpowiedzi mówi zapozwany między innymi:
„Powiedział aktor931, iżem go nie widział i nie słyszał od tego czasu, jakom do cudzej ziemie932 jechał — to było roku 1632. Przypomnię aktorowi, którego wykupił brat mój z ślęskiego933 więzienia miasta Wielkiego Głogowa roku 1642, dnia 12 maja. Co na to aktor rzecze? Rozumiem, że się przyzna, choćby nie chciał, bo go wykupił natenczas z sfor i porucznikiem był, którego szturmem wzięli Szwedowie, co dołożył tego nieboszczyk w testamencie, bo aktora wykupił...”
Na to odpowiada ksiądz Stanisław Kutalik: —
„Zadaje mi to, że mnie od Szwedów z więzienia wykupił. To się nie znajdzie, bom ja na odmianę wyszedł, tj. za porucznika szwedzkiego, który był więźniem w wojsku naszym cesarskim, gdyżem ja wyszedłszy oddał rantią934 złp. sto jako zwyczaj za tego Szweda, a Szwed w tej armacie rotmistrzowi z pułku Jana Frangła (sic), hetmana szwedzkiego teraźniejszego, za mnie także oddał. O czym dobrze wiadomo p. Kowalskiemu, surrogatowi935 wschowskiemu. Żem pisał do nieboszczyka Jana Dąbrowskiego o pieniądze, tego się nie zaprę, aleśmy się z sobą nie widzieli; bo on na Krainie wtenczas był z panem wojewodą. Gdym potem wyszedł z więzienia, arcyksiążę Leopold936, brat cesarza jmci, podstąpił pod Wielki Głogów, chcąc go rekuperować937, ale nie mógł. Tedy mi potem we trzy miesiące posłał przez pana Kowalskiego, surrogata schowskiego, talerów938 integros939 trzydzieści, tj. złp. 99. Ale to nie na wykup jako p. Stan. Dąbrowski pisze; bom ja miał na ten czas pieniędzy kilka set złotych żołdu z górniego Śląska ab anno 163 secundo940 . Tedy my się z sobą nie widzieli, aże w Piotrkowie pod trybunał”.
Szczęsny Morawski
Przypisy:
1. franciszkana — dziś popr. forma D.lp: franciszkanina. [przypis edytorski]
2. Dawid (bibl.) — najmłodszy syn Jessego z Betlejem, który został namaszczony, przez arcykapłana Samuela, na króla Izraela, mającego zastąpić Saula (1Sm 16,1; 1Sm 16,12–13). Uwolnił naród izraelski od najeżdżających go Filistynów, zwyciężając walkę z Goliatem (1Sm 17,1–54). Dawid był również poetą. Miał wielu synów, jednym z nich był król Salomon, jego następca (1Krl 4,1). [przypis edytorski]
3. właśnie (daw.) — we właściwy sposób. [przypis edytorski]
4. dziękochwały — podziękowania i chwała. [przypis edytorski]
5. cesarskiej — w domyśle: służby. [przypis edytorski]
6. elearzy — oddziały lekkiej, nieregularnej jazdy, służące głównie do rozpoznania; także: doborowi harcownicy. [przypis edytorski]
7. pod niepewnymi czasy — autor przyznaje się do niedokładnej chronologii, dalej tłumacząc ją zagubieniem dziennika. [przypis edytorski]
8. diariusz (z łac.) — dziennik. [przypis edytorski]
9. despekt (daw.) — zniewaga, obelga. [przypis edytorski]
10. w. m. — wielce miłościwym. [przypis edytorski]
11. pracą moję — dziś popr. forma B.lp: pracę moją. [przypis edytorski]
12. plac — tu: miejsce. [przypis edytorski]
13. spólnie — dziś popr.: wspólnie. [przypis edytorski]
14. dan (daw.) — nadany. [przypis edytorski]
15. służebny Bogomodlca — osoba służąca komuś swoją modlitwą do Boga. [przypis edytorski]
16. Franciszkan — dziś popr.: franciszkanin. [przypis edytorski]
17. summariusz (daw., z łac. summa, tj. „całość”) — streszczenie. [przypis edytorski]
18. Lissowski, Aleksander (ok. 1575/1580–1616) — pułkownik, uczestnik dymitriady, tj. rosyjskiej wojny domowej spowodowanej próbą osadzenia na tronie Dymitra Samozwańca, twórca i dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
19. Zygmunt III Waza (1566–1632) — król Polski, król Szwecji; opowiadał się za kontrreformacją. W 1587 został królem Polski. W 1592 przyjął dziedziczną koronę Szwecji, jednak z powodu złamania umowy koronacyjnej ze szwedzkimi luteranami zawiązała się tam antykatolicka konfederacja, która pokonała w bitwie siły ekspedycyjne Zygmunta; wziętego do niewoli zmuszono do ustępstw i w 1599 zdetronizowano. W 1609 poparł Dymitra Samozwańca II i wszczął wojnę z Rosją, jako wyprawę krzyżową przeciwko prawosławiu, pobłogosławioną przez papieża Pawła V; wobec niepowodzeń wojennych bojarzy zdetronizowali cara Wasyla IV Szujskiego i zawarli układ, zgodnie z którym syn Zygmunta, 15-letni królewicz Władysław, zostanie koronowany na cara, według obrządku prawosławnego i z gwarancją wolności wyznawania religii prawosławnej; Zygmunt chciał jednak samodzielnie objąć tron moskiewski bez żadnych warunków wstępnych; po dwóch latach od zdobycia Moskwy wojska polskie, pozbawione odsieczy, zostały wyparte. [przypis edytorski]
20. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
21. zoczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]
22. Niestr — dziś popr.: Dniestr. [przypis edytorski]
23. snopie — dziś popr.: snopy. [przypis edytorski]
24. namieśnik — dziś: namiestnik. Tu w sensie: osoba pełniąca tę samą funkcję co Lisowski po jego śmierci. [przypis edytorski]
25. zwycięstwy — dziś popr. forma D.lm: zwycięstwami. [przypis edytorski]
26. zabawne — tu prawdop.: zapewniające zajęcie. [przypis edytorski]
27. Rzesza — hist. określenie państwa niemieckiego, przedstawiające je jako jedność złożoną z mniejszych tworów politycznych. [przypis edytorski]
28. Szląsk — dziś popr.: Śląsk. [przypis edytorski]
29. Hassja — właśc. Hesja, kraj związkowy Niemiec, obecnie jego stolicą jest Wiesbaden. [przypis edytorski]
30. Alzacja — kraina historyczna nad Renem, w czasach opisywanych w utworze należąca do Niemiec, w 1648 przekazana Francji. [przypis edytorski]
31. Biponcja — prawdop. zapisana po łacinie nazwa niem. miasta Zweibrücken, położonego w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
32. Falsgrafstwo — Palatynat, państwo wchodzące w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego, istniejące od średniowiecza do r. 1777. obecnie jest to część kraju związkowego Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
33. Wirtembergia — wówczas protestanckie państwo w południowo-zachodniej części Niemiec. [przypis edytorski]
34. Owej, owej! — okrzyk wyrażający żal. [przypis edytorski]
35. Durlach — wówczas miasto w Niemczech, dziś dzielnica miasta Karlsruhe w Badenii-Wirtembergii. [przypis edytorski]
36. Spira (niem. Speyer) — miasto w Niemczech, położone nad Renem, obecnie w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
37. Wormacja ((niem. Worms) — jedno z najstarszych miast niemieckich, posiadające silną pozycję polityczną. [przypis edytorski]
38. von Mansfeld, Ernst — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
39. wygodzić (daw.) — spełnić czyjeś życzenia a. wymagania (tu użyte ironicznie). [przypis edytorski]
40. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
41. widać — dziś: widywać. [przypis edytorski]
42. Strojnowczykowie — żołnierze pozostający pod komendą Stanisława Storjnowskiego, zmarłego w 1626 pułkownika lisowczyków. [przypis edytorski]
43. Machabejczycy a. Machabeusze — judejski ród kapłański, który w 167 p.n.e. zainicjował powstanie przeciw władzy Seleucydów i stanął na jego czele; po zwycięstwie niezależnym państwem żydowskim rządziła ich dynastia, zw. dynastią Machabeuszy (do 37 p.n.e.). [przypis edytorski]
44. nowy zakon — Nowy Testament. [przypis edytorski]
45. ściany — tu chyba w znaczeniu: mury obronne. [przypis edytorski]
46. oczywisty — tu: naoczny. [przypis edytorski]
47. Franciszkan — dziś popr.: franciszkanin. [przypis edytorski]
48. O. Ś. — Ojca Świętego. [przypis edytorski]
49. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]
50. potucha — dziś: otucha, nadzieja. [przypis edytorski]
51. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]
52. Ferdynand II Habsburg (1578–1637) — król Czech i Węgier, cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego, wyznawca katolicyzmu. [przypis edytorski]
53. despekt (daw.) — zniewaga, obelga. [przypis edytorski]
54. oknem powyrzucali — mowa o tzw. drugiej defenestracji praskiej; 23 maja 1618 – z okna Zamku Królewskiego na Hradczanach wyrzucono cesarskich namiestników (Jarosława Borzitę z Martinic i Wilhelma Slavatę) oraz sekretarza Fabriciusa. Powód stanowiła antyprotestancka polityka cesarza Macieja. Wydarzenie to uznaje się za początek wojny trzydziestoletniej. [przypis edytorski]
55. przyrodzenie — tu: natura. [przypis edytorski]
56. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
57. Bethlen, Gabor (1580–1629) — książę siedmiogrodzki, czasowo także opolski i raciborski, wyznawca kalwinizmu, przywódca antyhabsburskiego powstania w roku 1619. [przypis edytorski]
58. od Czechów — dziś: przez Czechów. [przypis edytorski]
59. Rakuzanie (daw.) — Austriacy. [przypis edytorski]
60. Szlęzak — dziś popr.: Ślązak. [przypis edytorski]
61. Bethlen, Gabor (1580–1629) — książę siedmiogrodzki, czasowo także opolski i raciborski, wyznawca kalwinizmu, przywódca antyhabsburskiego powstania w roku 1619. [przypis edytorski]
62. do władzce — dziś popr. forma D.lp: do władcy. [przypis edytorski]
63. Excita Domine potentiam tuam, et veni ut salvos facias nos (łac.) — Wzbudź, Panie, potęgę swoją i przybądź, ażeby nas zbawić. [przypis edytorski]
64. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]
65. Bethulia — miasto pojawiające się w biblijnej Księdze Judyty, jednak przekazy historyczne ani wykopaliska archeologiczne, jak dotąd, nie potwierdzają istnienia takiego miasta. [przypis edytorski]
66. Daniel (bibl.) — starotestamentowy prorok; uprowadzony do Babilonu, nie dał się nakłonić do porzucenia swej wiary i został za karę wtrącony do jaskini lwa, skąd cudem wybawił go Bóg. [przypis edytorski]
67. Zuzanna (bibl.) — postać z Księgi Daniela (rozdz. 13), piękna i cnotliwa żona, która odrzuciła zaloty lubieżnych starców, a ci z zemsty oskarżyli ją o rzekome cudzołóstwo. [przypis edytorski]
68. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
69. Bethlen, Gabor (1580–1629) — książę siedmiogrodzki, czasowo także opolski i raciborski, wyznawca kalwinizmu, przywódca antyhabsburskiego powstania w roku 1619. [przypis edytorski]
70. nizkąd — dziś: znikąd. [przypis edytorski]
71. pono (daw.) — podobno. [przypis edytorski]
72. list przypowiedni — dokument wystawiany dowódcy oddziału zaciężnego. Określał m. in. liczbę żołnierzy, ekwipunek, na terenie których królewszczyzn prowadzony będzie zaciąg. Po łacinie określany Literae inscriptionis stipendii. [przypis edytorski]
73. syny — dziś popr. forma B.lm: synów. [przypis edytorski]
74. czyniwać (daw.) — czynić regularnie, co jakiś czas. [przypis edytorski]
75. Datan i Abiron (bibl.) — synowie Eliaba, buntujący się przeciw Mojżeszowi, za co pochłonęła ich ziemia. [przypis edytorski]
76. Giganci — zbuntowani przeciw Bogu giganci wspomniani byli w apokryficznej biblijnej Księdze Henocha. [przypis edytorski]
77. Humanai, Jerzy — właśc. Jerzy Drugeth de Hommona, magnat zabiegający w Polsce o wsparcie wojskowe dla Habsburgów w pierwszej fazie wojny trzydziestoletniej; oficjalnej pomocy Polska nie udzieliła, wysłała natomiast ok. 8–10 tys. najemnej jazdy lekkiej, zwanej lisowyczykami. [przypis edytorski]
78. Lissowski, Aleksander (ok. 1575/1580–1616) — pułkownik, uczestnik dymitriady, tj. rosyjskiej wojny domowej spowodowanej próbą osadzenia na tronie Dymitra Samozwańca, twórca i dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
79. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
80. rezolucja (daw.) — zdecydowanie. [przypis edytorski]
81. przeciw koronie polskiej — dziś: dla korony polskiej. [przypis edytorski]
82. machabejski — związany z Machabeuszami, judejskim rodem kapłańskim, który w 167 p.n.e. zainicjował powstanie przeciw władzy Seleucydów i stanął na jego czele; po zwycięstwie niezależnym państwem żydowskim rządziła ich dynastia, zw. dynastią Machabeuszy (do 37 p.n.e.). [przypis edytorski]
83. Włoszy — dziś popr.: Włosi. [przypis edytorski]
84. Charwat — dziś popr.: Chorwat (jeszcze dawniejsza forma brzmiała: Karwat). [przypis edytorski]
85. w cale (daw.) — w całości, nietknięte. [przypis edytorski]
86. Szląsk — dziś popr.: Śląsk. [przypis edytorski]
87. Rakuzanie (daw.) — Austriacy. [przypis edytorski]
88. izaż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]
89. nie masz — bezosobowa forma czasownika; dziś by powiedziano: nie ma. [przypis edytorski]
90. niewidomy (daw.) — niewidoczny. [przypis edytorski]
91. o swej kopie (daw.) — na własny koszt. [przypis edytorski]
92. Szląskiem — dziś popr.: Śląskiem. [przypis edytorski]
93. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
94. możeli — „może” z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
95. Baltazar — postać z biblijnej Księgi Daniela (Dn 5, 1–31), przedstawiona jako ostatni król babiloński przed podbojem perskim; wydał ucztę, podczas której ukazała się w sali ręka pisząca na ścianie słowa: Mane, tekel, fares, co zwykło się tłumaczyć: „policzone, zważone, rozdzielone”; była to przepowiednia bliskiego upadku królestwa Baltazara, która spełniła się jeszcze tej samej nocy. [przypis edytorski]
96. nieznajomy — tu: niezrozumiały. [przypis edytorski]
97. elearzy — oddziały lekkiej, nieregularnej jazdy, służące głównie do rozpoznania; także: doborowi harcownicy. [przypis edytorski]
98. Elu iaro — właśc. elöjáró: przodujący, wyborowy. [przypis edytorski]
99. Elohim (hebr.) — Bóg. [przypis edytorski]
100. cyrkumstacyj (z łac.) — okoliczności. [przypis edytorski]
101. harcownik (daw.) — żołnierz walczący pojedynczo przed szykiem wojsk, zwykle na początku bitwy. [przypis edytorski]
102. Ale nadto przez Ele wyraża się — fałszywa etymologia. [przypis edytorski]
103. Rusinowski, Stanisław (zm. 1621) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
104. Strojnowski, Stanisław (zm. 1626) — pułkownik, dowódca Lisowczyków. [przypis edytorski]
105. pod których regimentem — dziś: pod których dowództwem. [przypis edytorski]
106. wczas zabieżeć — w porę zapobiec. [przypis edytorski]
107. electus armiger (łac.) — tu raczej „wybrany szlachcic” niż „wybrany giermek”. [przypis edytorski]
108. electus armis (łac.) — wyborny z uwagi na broń. [przypis edytorski]
109. electus ad arma (łac.) — wybrany do broni. [przypis edytorski]
110. electae armaturae vir (łac.) — człowiek o wybornym uzbrojeniu. [przypis edytorski]
111. electus a robore vel re ipsa — wyborny ze względu na siłę bądź na samą rzecz. [przypis edytorski]
112. electus a ratione (łac.) — wybrany ze względu na rozum. [przypis edytorski]
113. electus ante robustos (łac.) — wybrany przed silnymi. [przypis edytorski]
114. wojski — dziś popr. forma D.lm: wojskami. [przypis edytorski]
115. electus ad resistendum (łac.) — wyvrany do stawiania oporu. [przypis edytorski]
116. (ad) ruinandum (łac.) — do niszczenia. [przypis edytorski]
117. (ad.) rectificandum (łac.) — do poprawienia. [przypis edytorski]
118. (ad) regnandum (łac.) — do rządzenia, do królowania. [przypis edytorski]
119. potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]
120. Humienne — dziś Humenné, miasto w pobliżu Preszowa na Słowacji; bitwa lisowczyków przeciw siłom Gabora Bethlena została stoczona w dniach 22–23 listopada 1619. [przypis edytorski]
121. Myśle — Mischle, miejscowość w pobliżu Humennego. [przypis edytorski]
122. Koszyce (węg. Kassa, niem. Kaschau) — miasto, niegdyś węgierskie, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]
123. przeważny (daw.) — tu: odważny (za słownikiem M. Arcta). [przypis edytorski]
124. Ferdynand II Habsburg (1578–1637) — król Czech i Węgier, cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego, wyznawca katolicyzmu. [przypis edytorski]
125. Bethlen, Gabor (1580–1629) — książę siedmiogrodzki, czasowo także opolski i raciborski, wyznawca kalwinizmu, przywódca antyhabsburskiego powstania w roku 1619. [przypis edytorski]
126. Humanai, Jerzy — właśc. Jerzy Drugeth de Hommona, magnat zabiegający w Polsce o wsparcie wojskowe dla Habsburgów w pierwszej fazie wojny trzydziestoletniej; oficjalnej pomocy Polska nie udzieliła, wysłała natomiast ok. 8–10 tys. najemnej jazdy lekkiej, zwanej lisowczykami. [przypis edytorski]
127. Balent — odmiana imienia Walenty. [przypis edytorski]
128. Kleczkowski, Jarosz (Hieronim) (zm. 1620) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
129. Rusinowski, Stanisław (zm. 1621) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
130. harcownik (daw.) — żołnierz walczący pojedynczo przed szykiem wojsk, zwykle na początku bitwy. [przypis edytorski]
131. in summa (łac.) — w całości. [przypis edytorski]
132. Strojnowski, Stanisław (zm. 1626) — pułkownik, dowódca Lisowczyków. [przypis edytorski]
133. Michałowce — miejscowość w rejonie Koszyc, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]
134. Bodrog — rzeka w dorzeczu Dunaju, dopływ Cisy; przepływa przez wsch. Słowację i płn,-wsch. Węgry, a także miejscowość położona nad tą rzeką. [przypis edytorski]
135. Myśle — Mischle, miejscowość w pobliżu Humennego. [przypis edytorski]
136. dwie mili — dziś popr.: dwie mile. [przypis edytorski]
137. znieść — tu: pokonać, rozgromić. [przypis edytorski]
138. fakcja (daw.) — partia, stronnictwo, spisek. [przypis edytorski]
139. zrucili — dziś popr.: zrzucili (w domyśle: ze stanowiska). [przypis edytorski]
140. Balent — odmiana imienia Walenty. [przypis edytorski]
141. Kleczkowski, Jarosz (Hieronim) (zm. 1620) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
142. Kalinowski, Idzi — dowódca lisowczyków, uszlachcony (wcześniej nazywał się Iśko Kalyna). [przypis edytorski]
143. słabieć — dziś popr.: słabnąć. [przypis edytorski]
144. pomieniony — dziś: wspomniany. [przypis edytorski]
145. Jerzy I Rakoczy (1593–1648) — w czasie kampanii Gabra Bethlena dowódca wojsk broniących Siedmiogrodu, książę Siedmiogrodu od 1630, wyznawca kalwinizmu. [przypis edytorski]
146. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
147. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
148. Stropki — właśc. Sztropko, miejscowość na Węgrzech w pobliżu Humennego. [przypis edytorski]
149. niedziela (daw.) — tydzień. [przypis edytorski]
150. odwab — dziś: odciągnięcie. [przypis edytorski]
151. wnętrznymi — dziś: wewnętrznymi. [przypis edytorski]
152. rezolucja (daw.) — zdecydowanie. [przypis edytorski]
153. Dampir — właśc. Henri Duval, hrabia Dampierre (1580–1620), dowódca wojskowy pozostający na służbie Habsburgów od 1602 roku. [przypis edytorski]
154. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
155. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
156. dali Bóg (daw.) — jeśli Bóg da. [przypis edytorski]
157. Gaborów — forma posesywna; w zdaniu mowa o oporze Gabora Bethlena. [przypis edytorski]
158. męstwy — dziś popr. forma D.lm: męstwami. [przypis edytorski]
159. niedzieli — popr. niedziele, tj. tygodnie. [przypis edytorski]
160. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
161. niepomnożenia — prawdop. błąd druku; winno być: niepomożenia. [przypis edytorski]
162. fakcja (daw.) — partia, stronnictwo, spisek. [przypis edytorski]
163. Kleczkowski, Jarosz (Hieronim) (zm. 1620) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
164. z dawna zawsze doznanego — sens: wypróbowanego. [przypis edytorski]
165. urzędniki wojskowe — dziś: urzędników wojskowych. [przypis edytorski]
166. rotmistrze — dziś: rotmistrzów. [przypis edytorski]
167. nazajutrz po Gromnicach — po święcie Matki Bożej Gromnicznej. [przypis edytorski]
168. 9 Febr[uarii] (łac.) — 9 lutego. [przypis edytorski]
169. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
170. w sprawie (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]
171. wszystko — tu: całe. [przypis edytorski]
172. niepodobny (daw.) — niemożliwy. [przypis edytorski]
173. Te Deum laudamus (łac.) — Ciebie, Boże, wysławiamy; początek hymnu kościelnego przypisywanego św. Ambrożemu. [przypis edytorski]
174. de Tampyr — właśc. Henri Duval, hrabia Dampierre (1580–1620), dowódca wojskowy pozostający na służbie Habsburgów od 1602 roku. [przypis edytorski]
175. Groß-Enzersdorf — miasto w Austrii, położone bezpośrednio na wschód od Wiednia. [przypis edytorski]
176. ciura (daw.) — człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. [przypis edytorski]
177. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
178. audiencją — dziś popr. forma B.lp: audiencję. [przypis edytorski]
179. Te Daemonem laudamus (łac.) — Ciebie, demonie, wysławiamy (parodystyczne przekształcenie tytułu hymnu Te Deum laudamus, tj. Ciebie Boże wysławiamy). [przypis edytorski]
180. prze zdrowie cesarskie pełnili — wznosili toasty za zdrowie cesarza. [przypis edytorski]
181. pułkownik Frydrychów — pułkownik Fryderyka, tj. Fryderyka Witelsbacha (1596–1632), elektora Palatynatu Reńskiego, przywódcy Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego, w latach 1619-1620 króla protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywanego królem zimowym. [przypis edytorski]
182. w kilkorę — dziś: w kilkoro. [przypis edytorski]
183. nie zginęło tylko — nie zginął nikt, tylko. [przypis edytorski]
184. ciura (daw.) — człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. [przypis edytorski]
185. dusze — dziś popr. forma D.lp: duszy. [przypis edytorski]
186. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis edytorski]
187. przeciwnym obyczajem — na odwrót. [przypis edytorski]
188. Te Daemonem laudamus (łac.) — Ciebie, demonie, wysławiamy (parodystyczne przekształcenie tytułu hymnu Te Deum laudamus, tj. Ciebie Boże wysławiamy). [przypis edytorski]
189. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
190. niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
191. przyście — dziś: przyjście. [przypis edytorski]
192. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
193. iż ich większa liczba rebelizantów — sens: że rebeliantów jest więcej. [przypis edytorski]
194. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
195. oraz (daw.) — tu: razem. [przypis edytorski]
196. przegrawając — dziś: przegrywając. [przypis edytorski]
197. Sgola hiako tiabel ślego, fobadfa stron rogatego — parodia niemieckiej wymowy jęz. polskiego, którą należy czytać: „Zgoła jako diabeł śle go, z obydwu stron rogatego”. [przypis edytorski]
198. przyściu — dziś popr.: przyjściu. [przypis edytorski]
199. recydywa — tu: wznowienie (słowo nienacechowane negatywnie). [przypis edytorski]
200. ochynienie się (daw.) — narażenie się na niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
201. w większym koncepcie (...) zostali — bardziej zapisali się w pamięci, zapadli w pamięć. [przypis edytorski]
202. monstrować (daw., z łac.) — pokazywać. [przypis edytorski]
203. popisować (daw.) — sporządzić spis. [przypis edytorski]
204. kwarter (daw.) — kwatera. [przypis edytorski]
205. rajtar (z niem. ritter) — żołnierz walczący konno. [przypis edytorski]
206. rozruchany (daw.) — rozruszany, pobudzony. [przypis edytorski]
207. groff z Turna — Jindřich Matyáš Thurn (1567–1640), dowódca antyhabsburskiego powstania w Czechach w pierwszej fazie wojny trzydziestoletniej. Brał udział w tzw. drugiej defenestracji praskiej. Wygnany po klęsce wojsk czeskich na Białej Górze, później walczył na Śląsku i w armii czeskiej. [przypis edytorski]
208. defekt — tu: brak. [przypis edytorski]
209. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
210. niedziela (daw.) — tydzień. [przypis edytorski]
211. Bucquoi — właśc. Karol Bonawentura de Longueval, hrabia de Bucquoy (1571–1621), dowódca walczący po stronie Habsburgów, zwycięzca w bitwie na Białej Górze. [przypis edytorski]
212. Rusinowski, Stanisław (zm. 1621) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
213. kwietna niedziela — Niedziela Palmowa. [przypis edytorski]
214. Prohacice (niem. Prachatitz) — miasto w Czechavh, obecnie w kraju południowoczeskim. [przypis edytorski]
215. 6 Martii (łac.) — 6 marca. [przypis edytorski]
216. samę — dziś popr. forma B.lp: samą. [przypis edytorski]
217. języki nieprzyjacielskie — tj. jeńców, których można wypytać o stan nieprzyjacielskich sił. [przypis edytorski]
218. potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]
219. Dampir — właśc. Henri Duval, hrabia Dampierre (1580–1620), dowódca wojskowy pozostający na służbie Habsburgów od 1602 roku. [przypis edytorski]
220. rajtar (z niem. ritter) — żołnierz walczący konno. [przypis edytorski]
221. Thurn, Jindřich Matyáš (1567–1640) — dowódca antyhabsburskiego powstania w Czechach w pierwszej fazie wojny trzydziestoletniej. Brał udział w tzw. drugiej defenestracji praskiej. Wygnany po klęsce wojsk czeskich na Białej Górze, później walczył na Śląsku i w armii czeskiej. [przypis edytorski]
222. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
223. wszystek (daw.) — cały. [przypis edytorski]
224. Dampirów — forma posesywna (mowa o pułku Dampira). [przypis edytorski]
225. kursor (daw.) — goniec, posłaniec. [przypis edytorski]
226. od Strojnowskiego (daw.) — przez Strojnowskiego. [przypis edytorski]
227. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]
228. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
229. służały (daw.) — długo pozostający w służbie wojskowej; doświadczony. [przypis edytorski]
230. Rakuzy (daw.) — Austria. [przypis edytorski]
231. fakcja (daw.) — partia, stronnictwo, spisek. [przypis edytorski]
232. płochość (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]
233. despekt (daw.) — zniewaga, obelga. [przypis edytorski]
234. podostatku (daw.) — wielu. [przypis edytorski]
235. z defektu męża — sens: wobec braku kandydata. [przypis edytorski]
236. przyściu — dziś popr.: przyjściu. [przypis edytorski]
237. kwarter Dampirów — kwaterę Dampira. [przypis edytorski]
238. kwarter — dziś: kwaterę. [przypis edytorski]
239. Thurn, Jindřich Matyáš (1567–1640) — dowódca antyhabsburskiego powstania w Czechach w pierwszej fazie wojny trzydziestoletniej. Brał udział w tzw. drugiej defenestracji praskiej. Wygnany po klęsce wojsk czeskich na Białej Górze, później walczył na Śląsku i w armii czeskiej. [przypis edytorski]
240. od pacholika (daw.) — przez pacholika. [przypis edytorski]
241. przyściu — dziś popr.: przyjściu. [przypis edytorski]
242. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
243. kota — tu: potoczne określenie monety. [przypis edytorski]
244. czerwony złoty — złoty dukat, moneta obiegowa w dawnej Polsce. [przypis edytorski]
245. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
246. ciura (daw.) — człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. [przypis edytorski]
247. chorągwie — dziś popr. forma D.lp: chorągwi. [przypis edytorski]
248. Wallenstein, Albrecht von (1583–1634) — czeski dowódca i polityk z czasów wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie katolickiej. [przypis edytorski]
249. do Świtnice — dziś popr. forma D.lp: do Świtnicy. [przypis edytorski]
250. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
251. ośm — dziś: osiem. [przypis edytorski]
252. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
253. groff z Turnu — Jindřich Matyáš Thurn (1567–1640), dowódca antyhabsburskiego powstania w Czechach w pierwszej fazie wojny trzydziestoletniej. Brał udział w tzw. drugiej defenestracji praskiej. Wygnany po klęsce wojsk czeskich na Białej Górze, później walczył na Śląsku i w armii czeskiej. [przypis edytorski]
254. przyść — dziś popr.: przyjść. [przypis edytorski]
255. kursor (daw.) — goniec, posłaniec. [przypis edytorski]
256. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
257. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
258. ochwacić — uszkodzić miękkie części końskiego kopyta, wywołując ich zapalenie. [przypis edytorski]
259. Karła — tj. Karola. [przypis edytorski]
260. śrzodkiem — dziś popr.: środkiem. [przypis edytorski]
261. rozwlokło — tu: w rozproszeniu a. rozciągniętymi kolumnami. [przypis edytorski]
262. wrzkomo (daw.) — rzekomo. [przypis edytorski]
263. 9 Novemb[ris] (łac.) — 9 listopada. [przypis edytorski]
264. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]
265. Dampir — właśc. Henri Duval, hrabia Dampierre (1580–1620), dowódca wojskowy pozostający na służbie Habsburgów od 1602 roku. [przypis edytorski]
266. Rakuzy (daw.) — Austria. [przypis edytorski]
267. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
268. Rakownik (niem.: Rakonitz) — miasto w Czechach. [przypis edytorski]
269. Frydrychów figiel (daw.) — podstęp Fryderyka. [przypis edytorski]
270. podłabić (daw.) — zdławić a. pozabijać. [przypis edytorski]
271. 2 Novembra — 2 listopada (łac. z polską końcówką). [przypis edytorski]
272. Bucquoi — właśc. Karol Bonawentura de Longueval, hrabia de Bucquoy (1571–1621), dowódca walczący po stronie Habsburgów, zwycięzca w bitwie na Białej Górze. [przypis edytorski]
273. Kalinowski, Idzi — dowódca lisowczyków, uszlachcony (wcześniej nazywał się Iśko Kalyna). [przypis edytorski]
274. in Octobre (łac.) — w październiku. [przypis edytorski]
275. książę bawarskie — słowo „książę” występuje tu w rodzaju nijakim. [przypis edytorski]
276. dla (daw.) — w celu. [przypis edytorski]
277. wrzkomo (daw.) — rzekomo, jakoby. [przypis edytorski]
278. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
279. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
280. Mansfeld, Ernst von — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
281. Biała Góra — wzniesienie w pobliżu Pragi, miejsce stoczonej 8 listopada 1620 bitwy, w której siły czeskich protestantów zostały rozbite przez armię austriacką, co pozbawiło Czechy niezależności na kilka wieków. [przypis edytorski]
282. potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]
283. kornet — pododdział kawalerii, mniejszy od szwadronu. [przypis edytorski]
284. podłabić (daw.) — zdławić a. pozabijać. [przypis edytorski]
285. zawarty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]
286. krwie — dziś popr. forma D.lp: krwi. [przypis edytorski]
287. Strojnowski, Stanisław (zm. 1626) — pułkownik, dowódca Lisowczyków. [przypis edytorski]
288. kornet — pododdział kawalerii, mniejszy od szwadronu. [przypis edytorski]
289. Strážnice — miejscowość na południu Czech. [przypis edytorski]
290. pochop (daw.) — chęć, zapał. [przypis edytorski]
291. niedziele (daw.) — tygodnie. [przypis edytorski]
292. wojski — dziś popr. forma D.lm: wojskami. [przypis edytorski]
293. Berno — dziś: Brno (dawniejsza transkrypcja uwzględnia fakt, że w czeskiej nazwie miasta występuje r zgłoskotwórcze). [przypis edytorski]
294. Bucquoi — właśc. Karol Bonawentura de Longueval, hrabia de Bucquoy (1571–1621), dowódca walczący po stronie Habsburgów, zwycięzca w bitwie na Białej Górze. [przypis edytorski]
295. Česká Skalice (niem. Böhmisch Skalitz) — miasto w Czechach, nad rzeką Upą. [przypis edytorski]
296. takroczny (daw.) — zeszłoroczny. [przypis edytorski]
297. nieradzi (daw.) — niechętnie. [przypis edytorski]
298. lubo (daw.) — czy. [przypis edytorski]
299. wstępny czwartek — czwartek po Środzie Popielcowej. [przypis edytorski]
300. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
301. in summa (łac.) — w sumie. [przypis edytorski]
302. jednę — dziś popr. forma B.lp: jedną. [przypis edytorski]
303. słabieć — dziś popr.: słabnąć. [przypis edytorski]
304. pochop (daw.) — chęć, zapał. [przypis edytorski]
305. kamienice — dziś popr. forma D.lp: kamienicy. [przypis edytorski]
306. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
307. ciura (daw.) — człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. [przypis edytorski]
308. chorągwie — dziś popr. forma D.lp: chorągwi. [przypis edytorski]
309. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
310. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]
311. takroczny (daw.) — zeszłoroczny. [przypis edytorski]
312. Rakuzy (daw.) — Austria. [przypis edytorski]
313. Morawa — dziś: Morawy, kraina historyczna we wschodnich Czechach, w różnych okresach kontrolowana przez Czechy, Polskę, Węgry i dynastię Habsburgów. [przypis edytorski]
314. nie mniejszą tamtecznej — dziś: nie mniejszą od tamtejszej. [przypis edytorski]
315. Strojnowski, Stanisław (zm. 1626) — pułkownik, dowódca Lisowczyków. [przypis edytorski]
316. bieżeć (daw.) — biec. [przypis edytorski]
317. fendrychowie (daw., z niem.) — chorąży. [przypis edytorski]
318. Bethlen, Gabor (1580–1629) — książę siedmiogrodzki, czasowo także opolski i raciborski, wyznawca kalwinizmu, przywódca antyhabsburskiego powstania w roku 1619. [przypis edytorski]
319. jednę — dziś popr. forma B.lp: jedną. [przypis edytorski]
320. wiktorią — dziś popr. forma B.lp: wiktorię. [przypis edytorski]
321. Tphui das tych koc Sakrament, już go drugi raz precz, a sawsze smartfistać — parodia polszczyzny wymawianej i kaleczonej przez Niemca. [przypis edytorski]
322. Ten selmi polskiego nie mosz od ten świata precz, bo go Pan Bóg nie chciał na nieba, a diabel go bal do piekla coby go niefipsofal — Tego szelmy polskiego nie ma jak [posłać] od tego świata precz, bo go Pan Bóg nie chciał do nieba, a diabeł bał [się przyjąć] do piekła, aby go nie zepsuł (parodia polszczyzny wymawianej i kaleczonej przez Niemca). [przypis edytorski]
323. oczywisty (daw.) — naoczny. [przypis edytorski]
324. abdank — zwolnienie ze służby wojskowej (z niem. habe Dank: dziękuję). [przypis edytorski]
325. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
326. Ustopecz — miejscowość na Morawach. [przypis edytorski]
327. Strážnice — miejscowość na południu Czech. [przypis edytorski]
328. zabawka (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]
329. Rzesza — hist. określenie państwa niemieckiego, przedstawiające je jako jedność złożoną z mniejszych tworów politycznych. [przypis edytorski]
330. podobieństwo (daw.) — możliwość. [przypis edytorski]
331. snać (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
332. przymówka (daw.) — złośliwa uwaga. [przypis edytorski]
333. omieszkanie (na coś) (daw.) — zaniedbanie (czegoś). [przypis edytorski]
334. mięsopusty — częściej: mięsopust, tj. 3 ost. dni karnawału. [przypis edytorski]
335. prosili od cesarza — dziś: prosili cesarza. [przypis edytorski]
336. w cale (daw.) — w całości, nietkniętą, nienaruszoną. [przypis edytorski]
337. na czas — tu: tymczasowo. [przypis edytorski]
338. abdank — zwolnienie ze służby wojskowej (z niem. habe Dank: dziękuję). [przypis edytorski]
339. Ustopecz — miejscowość na Morawach. [przypis edytorski]
340. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
341. Wołoszczyzna — państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego. [przypis edytorski]
342. Zoil — dziś zwykle małą literą: zoil; złośliwy, dokuczliwy, niesprawiedliwy krytyk, szukający dziury w całym; od nazwiska gr. retora i filologa żyjącego w IV w. p.n.e., Zoila (Dzōilosa), zwanego „biczem Homera” (gr. Homeromastiks), ponieważ ostro atakował on homeryckie ujęcie mitów greckich. [przypis edytorski]
343. Rozdrażewski, Jan (ok. 1585–1628) — starosta odolanowski, krajczy królowej Konstancji Habsburżanki. [przypis edytorski]
344. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
345. Wołoszczyzna — państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego. [przypis edytorski]
346. jawno — dziś w tym miejscu wystąpiłby przymiotnik: jawne. [przypis edytorski]
347. Zoil — dziś zwykle małą literą: zoil; złośliwy, dokuczliwy, niesprawiedliwy krytyk, szukający dziury w całym; od nazwiska gr. retora i filologa żyjącego w IV w. p.n.e., Zoila (Dzōilosa), zwanego „biczem Homera” (gr. Homeromastiks), ponieważ ostro atakował on homeryckie ujęcie mitów greckich. [przypis edytorski]
348. wszędy (daw.) — wszędzie. [przypis edytorski]
349. biesagi (daw.) — podwójny worek, przewieszany przez ramię lub przez siodło. [przypis edytorski]
350. na puszczy — właśc. na pustyni. [przypis edytorski]
351. wielopotrzebno — dziś ten neologizm wystąpiłby w formie „wielopotrzebne”. [przypis edytorski]
352. Rozdrażewski, Jan (ok. 1585–1628) — starosta odolanowski, krajczy królowej Konstancji Habsburżanki. [przypis edytorski]
353. krajczy — daw. urząd, pierwotnie pomocnik stolnika przy zastawianiu stołu, później tytuł honorowy. [przypis edytorski]
354. pono (daw.) — podobno. [przypis edytorski]
355. cesarskiej — w domyśle: służby. [przypis edytorski]
356. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
357. bez pochyby (daw.) — niechybnie, na pewno. [przypis edytorski]
358. rad (daw.) — chętny. [przypis edytorski]
359. wszem (daw.) — wszystkim. [przypis edytorski]
360. Zaporowców — właśc. Zaporożców. [przypis edytorski]
361. supliki (daw.) — prośby. [przypis edytorski]
362. jak ogarów — dziś popr.: jak ogary. [przypis edytorski]
363. nawalność (daw.) — burza; tu: atak. [przypis edytorski]
364. przykłady — dziś popr. forma N.lm: przykładami. [przypis edytorski]
365. 4 Sept[embris] (łac.) — 4 września. [przypis edytorski]
366. w dzień sobotny — w sobotę. [przypis edytorski]
367. janczarowie a. janczarzy — doborowe oddziały piechoty tureckiej. [przypis edytorski]
368. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
369. prospekt (daw.) — tu: spojrzenie, wzrok. [przypis edytorski]
370. na goli — w otwartym terenie. [przypis edytorski]
371. Duńcy — właśc. Dońcy, Kozacy dońscy. [przypis edytorski]
372. w sprawie (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]
373. Sajdaczny — właśc. Petro Konaszewicz–Sahajdaczny (1570–1622), hetman Kozaków regestrowych, uczestnik bitwy pod Chocimiem, zmarły wskutek odniesionych tam ran. [przypis edytorski]
374. rotmistrze — dziś popr. forma M.lp: rotmistrzowie; rotmistrz: dowódca chorągwi. [przypis edytorski]
375. Chodkiewicz, Jan Karol (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605, zwycięzca w bitwie pod Kircholmem. [przypis edytorski]
376. chorągwie — dziś popr. forma D.lp: chorągwi. [przypis edytorski]
377. Mojsławski, Paweł — rotmistrz lisowczyków, który przybył na odsiecz Chodkiewiczowi pod Chocim i brał udział w kampanii w Niemczech. [przypis edytorski]
378. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
379. despekt (daw.) — zniewaga, obelga. [przypis edytorski]
380. pozad (daw.) — z tyłu. [przypis edytorski]
381. królewicz — Władysław IV Waza (1595–1648), najstarszy syn Zygmunta III, brał udział w wojnach moskiewskich i w wyprawie chocimskiej, król Polski od 1632 roku, tytularny król Szwecji i car Rosji. [przypis edytorski]
382. Chodkiewicz, Jan Karol (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605, zwycięzca w bitwie pod Kircholmem. [przypis edytorski]
383. namienić (daw.) — wspomnieć. [przypis edytorski]
384. Lubomirski, Stanisław (1583–1649) — późniejszy wojewoda krakowski, potem ruski, w czasach opisywanych w niniejszym dziele regimentarz pod Chocimiem. [przypis edytorski]
385. bez pochyby (daw.) — niechybnie, na pewno. [przypis edytorski]
386. Władysław IV Waza (1595–1648) — najstarszy syn Zygmunta III, brał udział w wojnach moskiewskich i w wyprawie chocimskiej, król Polski od 1632 roku, tytularny król Szwecji i car Rosji. [przypis edytorski]
387. Translationis (łac.) — przeniesienia. [przypis edytorski]
388. skryte krety — pogardliwie o żołnierzach walczących zza fortyfikacji. [przypis edytorski]
389. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]
390. wszech (daw.) — wszystkich. [przypis edytorski]
391. kondycje (daw.) — warunki. [przypis edytorski]
392. pozad (daw.) — z tyłu. [przypis edytorski]
393. Rusinowski, Stanisław (zm. 1621) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
394. Kleczkowski, Jarosz (Hieronim) (zm. 1620) — pułkownik, dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
395. Strojnowski, Stanisław (zm. 1626) — pułkownik, dowódca Lisowczyków. [przypis edytorski]
396. przeciw majestatowi — dziś: wobec majestatu. [przypis edytorski]
397. zawisła w (daw.) — zależy od. [przypis edytorski]
398. Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum (łac.) — królowie ziemi stanęli razem, a książęta zebrali się razem przeciwko Panu. [przypis edytorski]
399. Milites vero duxerunt Jesum (łac.) — ale żołnierze zabrali Jezusa. [przypis edytorski]
400. 6 Maii (łac.) — 6 maja. [przypis edytorski]
401. list przypowiedni — dokument wystawiany dowódcy oddziału zaciężnego. Określał m. in. liczbę żołnierzy, ekwipunek, na terenie których królewszczyzn prowadzony będzie zaciąg. Po łacinie określany Literae inscriptionis stipendii. [przypis edytorski]
402. Nos Carolus... — przekład listu znajduje się w Dodatku I na końcu tekstu; tekst łaciński pozostawiamy w pisowni oryginalnej, różnej od łaciny klasycznej, o czym świadczy choćby „j” pojawiające się w miejscu „i”. [przypis edytorski]
403. Wielką Polskę — ówczesny wariant pisowni słowa „Wielkopolska”. [przypis edytorski]
404. gwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]
405. oktawa — tu: 8 dni po jakimś święcie. [przypis edytorski]
406. wieczerzą — dziś popr. forma B.lp: wieczerzę. [przypis edytorski]
407. potucha — dziś: otucha, nadzieja. [przypis edytorski]
408. przenaśladowanie — dziś: prześladowanie. [przypis edytorski]
409. zgoła (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
410. compelle intrare (łac.) — zmuś do przyjęcia wiary (dosł.: zmuś, aby weszli). [przypis edytorski]
411. od wielu (daw.) — przez wielu. [przypis edytorski]
412. koło — tu: rada, wiec. [przypis edytorski]
413. Strojnowski, Stanisław (zm. 1626) — pułkownik, dowódca Lisowczyków. [przypis edytorski]
414. Mojsławski, Paweł — rotmistrz lisowczyków, który przybył na odsiecz Chodkiewiczowi pod Chocim i brał udział w kampanii w Niemczech. [przypis edytorski]
415. Lubowicki, Jan — rotmistrz lisowczyków, pieczętował się herbem Szreniawa. [przypis edytorski]
416. rotmistrz — dowódca chorągwi. [przypis edytorski]
417. potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]
418. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
419. wnętrzny — dziś popr.: wewnętrzny. [przypis edytorski]
420. 5 Junii (łac.) — 5 czerwca. [przypis edytorski]
421. Bethlen, Gabor (1580–1629) — książę siedmiogrodzki, czasowo także opolski i raciborski, wyznawca kalwinizmu, przywódca antyhabsburskiego powstania w roku 1619. [przypis edytorski]
422. Racibuskiego — dziś: Raciborskiego. [przypis edytorski]
423. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
424. kornet — pododdział kawalerii, mniejszy od szwadronu. [przypis edytorski]
425. Bethlen, Gabor (1580–1629) — książę siedmiogrodzki, czasowo także opolski i raciborski, wyznawca kalwinizmu, przywódca antyhabsburskiego powstania w roku 1619. [przypis edytorski]
426. królewicz — Władysław IV Waza (1595–1648), najstarszy syn Zygmunta III, brał udział w wojnach moskiewskich i w wyprawie chocimskiej, król Polski od 1632 roku, tytularny król Szwecji i car Rosji. [przypis edytorski]
427. osobliwie (daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
428. pomięszanie — dziś popr.: pomieszanie. [przypis edytorski]
429. informacją — dziś popr. forma D.lp: informację. [przypis edytorski]
430. 1 Junii (łac.) — 1 czerwca. [przypis edytorski]
431. 2 Junii (łac.) — 2 czerwca. [przypis edytorski]
432. spólnie — dziś popr.: wspólnie. [przypis edytorski]
433. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
434. kędyś (daw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
435. szląskiego — dziś popr.: śląskiego. [przypis edytorski]
436. zawarty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]
437. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
438. wdzięczno — dziś zamiast przysłówka użyty byłby tu przymiotnik „wdzięczne”. [przypis edytorski]
439. omieszkanie (daw.) — zaniedbanie. [przypis edytorski]
440. jąć (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]
441. sasadzka — dziś popr.: zasadzka (być może błąd druku). [przypis edytorski]
442. Habelswerd — właśc. Habelschwerdt, Bystrzyca Kłodzka. [przypis edytorski]
443. 5 Junii (łac.) — 5 czerwca. [przypis edytorski]
444. jak setnej owcy — por. Łk 15, 1–7. [przypis edytorski]
445. abdank — zwolnienie ze służby wojskowej (z niem. habe Dank: dziękuję). [przypis edytorski]
446. faryzeusz — członek żydowskiego stronnictwa polityczno-religijnego; przen. człowiek obłudny. [przypis edytorski]
447. etc. (łac.) — et caetera: i inne, i tak dalej. [przypis edytorski]
448. Ewangelią — dziś popr. forma D.lp: Ewangelię. [przypis edytorski]
449. radniejszy (daw.) — chętniej. [przypis edytorski]
450. murmurantom — neologizm od łac. murmuro, murmurare: mruczeć. [przypis edytorski]
451. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
452. harcownik (daw.) — żołnierz walczący pojedynczo przed szykiem wojsk, zwykle na początku bitwy. [przypis edytorski]
453. ucześnictwo — dziś popr.: uczestnictwo. [przypis edytorski]
454. rajtar (z niem. ritter) — żołnierz walczący konno. [przypis edytorski]
455. pół mile — dziś popr.: pół mili. [przypis edytorski]
456. z kilką towarzystwa — dziś: z kilkoma towarzyszami. [przypis edytorski]
457. krwie — dziś popr. forma D.lp: krwi. [przypis edytorski]
458. gotować się (daw.) — przygotowywać się. [przypis edytorski]
459. przebrany (daw.) — wyselekcjonowany. [przypis edytorski]
460. frez — koń rasy fryzyjskiej, charakteryzujący się karym umaszczeniem, średnim rozmiarem i bujną grzywą. [przypis edytorski]
461. charakter a. częściej charakternik (daw.) — czarownik a. osoba zaklęta, której się kule nie imają. [przypis edytorski]
462. nawieść (daw.) — naprowadzić. [przypis edytorski]
463. czerwony chorąży — chorąży czerwonej chorągwi. [przypis edytorski]
464. niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
465. balwierz — tu: cyrulik, czyli fryzjer wykonujący również proste zabiegu medyczne. [przypis edytorski]
466. już go martwego być rozumieli — konstrukcja składniowa przypominająca łac. accusativus cum infinitivo. [przypis edytorski]
467. Das tych koc sakrament — ta fraza zostanie rozwinięta w dalszej części pamiętnika. [przypis edytorski]
468. Charwat — dziś popr.: Chorwat (jeszcze dawniejsza forma brzmiała: Karwat). [przypis edytorski]
469. harcownik (daw.) — żołnierz walczący pojedynczo przed szykiem wojsk, zwykle na początku bitwy. [przypis edytorski]
470. galarda — niejasne; być może kolejne określenie na bitwę, analogiczne do wcześniejszego „tańca” („galarda” to taniec dworski). [przypis edytorski]
471. taniec — tu: bitwa. [przypis edytorski]
472. plęsy — dziś popr.: pląsy. [przypis edytorski]
473. Habelswerd — właśc. Habelschwerdt, Bystrzyca Kłodzka. [przypis edytorski]
474. brak — prawdop. żołnierze, którzy nie uczestniczyli w starciu pod Glock. [przypis edytorski]
475. Percussit Saul mille, et David decem millia (łac.) — pobił Saul tysiąc, a Dawid dziesięć tysięcy. [przypis edytorski]
476. zastanowić — tu: ustawić. [przypis edytorski]
477. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]
478. pludry — sięgające do kolan spodnie o bufiastych nogawkach, stanowiące element stroju męskiego w XVII i XVIII w. [przypis edytorski]
479. zwłaczać — dziś popr.: zwlekać. [przypis edytorski]
480. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
481. udawać — tu chyba: fałszywie oskarżać. [przypis edytorski]
482. CAROLUS ANNIBAL... — list przetłumaczony w Dodatku II. [przypis edytorski]
483. Albis — łac. nazwa Łaby, rzeki przepływającej przez Czechy i Niemcy. [przypis edytorski]
484. Klatovy (niem. Klattau) — miasto w Czechach, w kraju pilzneńskim. [przypis edytorski]
485. frez — koń rasy fryzyjskiej, charakteryzujący się karym umaszczeniem, średnim rozmiarem i bujną grzywą. [przypis edytorski]
486. 7 Junii (łac.) — 7 czerwca. [przypis edytorski]
487. Pardubice — miasto w środkowej części Czech, w Kotlinie Pardubickiej, położone w miejscu, gdzie łączą się rzeki Chrudimka i Łaba. [przypis edytorski]
488. spólną — dziś popr.: wspólną. [przypis edytorski]
489. 21 Junii (łac.) — 21 czerwca. [przypis edytorski]
490. tłuszcza — tłum. [przypis edytorski]
491. 17 Junii (łac.) — 17 czerwca. [przypis edytorski]
492. 19 Junii (łac.) — 19 czerwca. [przypis edytorski]
493. koło — tu: rada, wiec. [przypis edytorski]
494. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
495. gardłem — tj. śmiercią. [przypis edytorski]
496. Których też żaden nie ma przy sobie mimo pozwolenia starszego kapelana wojskowego bawić — sens: którzy nie powinni przy nikim przebywać bez pozwolenia starszego kapelana wojskowego. [przypis edytorski]
497. Salva utrinque appellatione ad aliquod propinquius forum canonicum (łac.) — unikając odwołania się którejkolwiek ze stron do jakiegoś bliższego forum kanonicznego. [przypis edytorski]
498. toties quoties (łac.) — tak często, jak. [przypis edytorski]
499. despekt (daw.) — zniewaga, obelga. [przypis edytorski]
500. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]
501. surowie — dziś: surowo. [przypis edytorski]
502. strażnikowę — dziś popr.: strażnikową. [przypis edytorski]
503. zadni (daw.) — tylny. [przypis edytorski]
504. wieża (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]
505. lubo (daw.) — czy. [przypis edytorski]
506. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
507. kondycje (daw.) — warunki. [przypis edytorski]
508. Mar[tii] 8 (łac.) — 8 marca. [przypis edytorski]
509. dla (daw.) — w celu. [przypis edytorski]
510. osobliwy (daw.) — szczególny. [przypis edytorski]
511. summatim (łac.) — w skrócie. [przypis edytorski]
512. bez mieszkania (daw.) — bez zwłoki. [przypis edytorski]
513. od komisarzów — przez komisarzy. [przypis edytorski]
514. Augustinae confessionis (łac.) — wyznania augsburskiego; Wyznanie Augsburskie, księga napisana przez Filipa Melanchtona i ogłoszona na sejmie Rzeszy w Augsburgu 25 czerwca 1530 roku, stanowi podstawę luteranizmu. [przypis edytorski]
515. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
516. konsens (z łac.) — zgoda. [przypis edytorski]
517. duplon — raczej: dublon, ale oryginalnie oznacza on złotą monetę hiszpańską bitą od XVI do XIX w., a tu mowa o monecie srebrnej. [przypis edytorski]
518. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
519. kontentacja — tu: rekompensata. [przypis edytorski]
520. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
521. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
522. kto by takiego bawił (daw.) — z kim by taki przebywał. [przypis edytorski]
523. abdank — zwolnienie ze służby wojskowej (z niem. habe Dank: dziękuję). [przypis edytorski]
524. nie stawać (daw.) — nie wystarczać. [przypis edytorski]
525. neutralistowie — dziś popr. forma M.lp: neutraliści. [przypis edytorski]
526. neutralisty — dziś popr. forma B.lm: neutralistów. [przypis edytorski]
527. Würzburg — miasto i region w Niemczech, w Bawarii. [przypis edytorski]
528. pomieniony — dziś: wspomniany. [przypis edytorski]
529. wpodle siebie (daw.) — obok siebie. [przypis edytorski]
530. różnofarby (daw.) — różnobarwny. [przypis edytorski]
531. regestr (daw.) — spis. [przypis edytorski]
532. Falc — Palatynat, państwo wchodzące w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego, istniejące od średniowiecza do r. 1777. obecnie jest to część kraju związkowego Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
533. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
534. ewangelicki — tu: ewangeliczny. [przypis edytorski]
535. w Frankonią — dziś popr. forma B.lp: w Frankonię. [przypis edytorski]
536. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
537. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
538. Bamberg — miasto w Niemczech, w Bawarii, nad rzeką Regnitz, niedaleko jej ujścia do Renu. [przypis edytorski]
539. 10 Julii (łac.) — 10 lipca. [przypis edytorski]
540. pozwolenie iść — pozwolenie, aby iść. [przypis edytorski]
541. Würzburg — miasto i region w Niemczech, w Bawarii. [przypis edytorski]
542. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
543. akomodować (czemuś) (daw.) — dostosować się (do czegoś). [przypis edytorski]
544. foremny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
545. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]
546. alabarta — halabarda. [przypis edytorski]
547. mimo którą (daw.) — obok której. [przypis edytorski]
548. kartuziański — dziś: kartuski; kartuzi to zakon o surowej regule, założony w 1084 roku przez św. Brunona z Kolonii. [przypis edytorski]
549. NOS HIERONYMUS CARAFFA... — list przetłumaczony w Dodatku III. [przypis edytorski]
550. Würzburg — miasto i region w Niemczech, w Bawarii. [przypis edytorski]
551. tuszyć — mieć nadzieję; tu: dawać nadzieję. [przypis edytorski]
552. przeciw Elearom (daw.) — do Elearów. [przypis edytorski]
553. ludzkość (daw.) — życzliwość, miłosierdzie. [przypis edytorski]
554. Wirtembergia — kraina historyczna w południowo-zachodniej części Niemiec, księstwo od 1495, obecnie część kraju związkowego Badenia-Wirtembergia. [przypis edytorski]
555. wniść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]
556. Badenia (niem. Baden) — kraina historyczna w południowo-zachodniej części Niemiec, niegdyś samodzielne księstwo, obecnie część kraju związkowego Badenia-Wirtembergia. [przypis edytorski]
557. Córdoba, Gonzalo Fernández de (1585–1635) — hiszpański generał, uczestnik konfliktu hiszpańsko-holenderskiego, wojny trzydziestoletniej i wojny o sukcesję hiszpańską. [przypis edytorski]
558. spólnie — dziś popr.: wspólnie. [przypis edytorski]
559. Forchheim — miasto w Bawarii. [przypis edytorski]
560. potucha — dziś: otucha, nadzieja. [przypis edytorski]
561. godno — dziś popr. forma przysłówka: godnie. [przypis edytorski]
562. Leimen — miasto w Niemczech, w Badenii-Wirtembergii. [przypis edytorski]
563. Bad Wimpfen — miasto w Niemczech, w Badenii-Wirtembergii. [przypis edytorski]
564. ILLUSTRIS AC GENEROSE DOMINE... — list przetłumaczony w Dodatku IV. [przypis edytorski]
565. Tilly, Johann Tserclaes von (1559–1632) — wódz austriacki z czasów wojny trzydziestoletniej, odpowiedzialny za masakrę protestantów w Magdeburgu w roku 1631. [przypis edytorski]
566. Leopold V Habsburg (ur.586–1632) — młodszy brat cesarza Ferdynanda II Habsburga, arcyksiążę Austrii. [przypis edytorski]
567. Bad Wimpfen — miasto w Niemczech, w Badenii-Wirtembergii. [przypis edytorski]
568. Neckar — rzeka w Niemczech, w Badenii-Wirtembergii, prawy dopływ Renu. [przypis edytorski]
569. Leimen — miasto w Niemczech, w Badenii-Wirtembergii, 6 km na południe od Heidelbergu. [przypis edytorski]
570. Heidelberg — miasto w Niemczech, w kraju związkowym Badenia–Wirtembergia, położone nad rzeką Neckar. [przypis edytorski]
571. Spira (niem. Speyer) — miasto w Niemczech, położone nad Renem, obecnie w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
572. Wormacja (niem. Worms) — jedno z najstarszych miast niemieckich, posiadające silną pozycję polityczną. [przypis edytorski]
573. Durlach — wówczas miasto w Niemczech, dziś dzielnica miasta Karlsruhe w Badenii-Wirtembergii. [przypis edytorski]
574. Eppingen — miasto w Niemczech, w Badenii-Wirtembergii, nad rzeką Elsenz. [przypis edytorski]
575. w zad (daw.) — w tył. [przypis edytorski]
576. kornet — pododdział kawalerii, mniejszy od szwadronu. [przypis edytorski]
577. Durlach — wówczas miasto w Niemczech, dziś dzielnica miasta Karlsruhe w Badenii-Wirtembergii. [przypis edytorski]
578. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
579. Drusenheim — miejscowość znajdująca się obecnie we Francji, w departamencie Dolny Ren. [przypis edytorski]
580. Ewangelią — dziś popr. forma D.lp: Ewangelię. [przypis edytorski]
581. z lasa — dziś popr. forma D.lp.: z lasu. [przypis edytorski]
582. perciać — łazić. [przypis edytorski]
583. z kilką rotmistrzów (daw.) — z kilkoma rotmistrzami. [przypis edytorski]
584. Leopold V Habsburg (ur.586–1632) — młodszy brat cesarza Ferdynanda II Habsburga, arcyksiążę Austrii. [przypis edytorski]
585. oględowanie (daw.) — oględziny. [przypis edytorski]
586. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
587. kunszcik — popis, sztuczka. [przypis edytorski]
588. przeciw Elearom (daw.) — do Elearów. [przypis edytorski]
589. Drusenheim — miejscowość znajdująca się obecnie we Francji, w departamencie Dolny Ren. [przypis edytorski]
590. Radziwiłł, Zygmunt Karol (1591–1642) — uczestnik wyprawy chocimskiej, tytularny hetman lisowczyków, wielokrotny poseł na sejm Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]
591. w zad (daw.) — w tył. [przypis edytorski]
592. ogniów — dziś popr. forma D.lm: ogni. [przypis edytorski]
593. sobotny — dziś popr.: sobotni. [przypis edytorski]
594. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
595. Tyr — starożytne miasto fenickie na wybrzeżu Morza Śródziemnego, obecnie w Libanie. [przypis edytorski]
596. Sydon — starożytne miasto fenickie na wybrzeżu Morza Śródziemnego, obecnie w Libanie. [przypis edytorski]
597. morze Galilejskie — jezioro Genezaret, obecnie położone na północy Izraela. [przypis edytorski]
598. Dekapol — związek dziesięciu miast hellenistycznych, w większości położonych w Transjordanii. [przypis edytorski]
599. ono wszech niebezpieczeństw zbawiając — wybawiając je ze wszystkich niebezpieczeństw. [przypis edytorski]
600. podle (daw.) — obok, w pobliżu. [przypis edytorski]
601. niewidane — dziś popr.: niewidziane. [przypis edytorski]
602. żartkość (daw.) — szybkość. [przypis edytorski]
603. wszystko u nich być po szczerożołniersku przyznawając — konstrukcja przypominająca łac. accusativus cum infinitivo. [przypis edytorski]
604. półtory mile — dziś popr.: półtorej mili. [przypis edytorski]
605. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
606. dalekoli — „daleko” z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
607. szaciech — dziś popr. forma N.lm: szatach. [przypis edytorski]
608. wszystek (daw.) — cały. [przypis edytorski]
609. kreza a. kryza — kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
610. pludry — sięgające do kolan spodnie o bufiastych nogawkach, stanowiące element stroju męskiego w XVII i XVIII w. [przypis edytorski]
611. rapir — dziś popr.: rapier, broń biała o prostej klindze, zdatna do cięć, choć wykonywano nią głównie pchnięcia. [przypis edytorski]
612. ciura — człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. [przypis edytorski]
613. tolombas a. tołumbas — rodzaj bębna wojennego, zapożyczonego z Turcji. [przypis edytorski]
614. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis edytorski]
615. dlugoli (daw.) — „długo” z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
616. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
617. effeto — właśc. hebr. effatha, tj. otwórz się. [przypis edytorski]
618. Landau — prawdop. Landau in der Pfalz, miasto na prawach powiatu w Niemczech, w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
619. dablon — raczej: dublon, ale oryginalnie oznacza on złotą monetę hiszpańską bitą od XVI do XIX w., a tu mowa o monecie srebrnej. [przypis edytorski]
620. nie nazbyt sprzeczny był — nie sprzeciwiał się zbytnio. [przypis edytorski]
621. chorągwie — dziś popr. forma D.lp: chorągwi. [przypis edytorski]
622. mimo Spir — obok Spiry. [przypis edytorski]
623. naimać (daw.) — nałapać. [przypis edytorski]
624. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
625. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
626. koło — tu: rada, wiec. [przypis edytorski]
627. rzeskie (daw.) — związane z Rzeszą; Rzesza to hist. określenie państwa niemieckiego, przedstawiające je jako jedność złożoną z mniejszych tworów politycznych. [przypis edytorski]
628. Radziwiłł, Zygmunt Karol (1591–1642) — uczestnik wyprawy chocimskiej, tytularny hetman lisowczyków, wielokrotny poseł na sejm Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]
629. kawaler maltański — członek Suwerennego Rycerskiego Zakonu Szpitalników Św. Jana, z Jerozolimy, z Rodos i z Malty, zwanego potocznie kawalerami maltańskimi lub joannitami. [przypis edytorski]
630. Germersheim — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie, nad rzeką Ren. [przypis edytorski]
631. Spira (niem. Speyer) — miasto w Niemczech, położone nad Renem, obecnie w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
632. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
633. Wormacja (niem. Worms) — jedno z najstarszych miast niemieckich, posiadające silną pozycję polityczną. [przypis edytorski]
634. Heimbach — miasto w Niemczech, w Nadrenii. [przypis edytorski]
635. Germersheim — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie, nad rzeką Ren. [przypis edytorski]
636. ekspensy (daw., z łac.) — wydatki. [przypis edytorski]
637. Błogosławione oczy... — zob. Łk 10, 23 i dalej. [przypis edytorski]
638. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
639. w sprawie (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]
640. klemencja (daw., z łac.) — łaskawość, pobłażliwość. [przypis edytorski]
641. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
642. mszą — dziś popr. forma D.lp: mszę. [przypis edytorski]
643. tumski (daw.) — (o kościele) katedralny a. kolegiacki. [przypis edytorski]
644. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
645. falcgraf — palatyn reński, jeden z elektorów Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. [przypis edytorski]
646. Mansfeld, Ernst von — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
647. szurma — dziś popr.: surma. [przypis edytorski]
648. osobliwie (daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
649. takci — tak z partykułą wzmacniającą -ci. [przypis edytorski]
650. straciwszy serce o oparciu się — zwątpiwszy w możliwość obrony. [przypis edytorski]
651. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
652. zapalony (daw.) — rozgniewany, rozjuszony. [przypis edytorski]
653. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
654. Mansfeld, Ernst von — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
655. traktować (daw.) — negocjować. [przypis edytorski]
656. w sprawie (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]
657. zabawki (daw.) — zajęcia. [przypis edytorski]
658. Wormacja (niem. Worms) — jedno z najstarszych miast niemieckich, posiadające silną pozycję polityczną. [przypis edytorski]
659. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
660. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
661. Frankenthal — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie, w roku 1600 przekształcone w fortecę. [przypis edytorski]
662. pozad (daw.) — z tyłu. [przypis edytorski]
663. wrzkomo (daw.) — rzekomo, jakoby. [przypis edytorski]
664. Zweibrücken — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
665. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
666. Frydryszanie — zwolennicy Fryderyka; Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
667. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]
668. Radziwiłł, Zygmunt Karol (1591–1642) — uczestnik wyprawy chocimskiej, tytularny hetman lisowczyków, wielokrotny poseł na sejm Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]
669. w cale (daw.) — w całości. [przypis edytorski]
670. Wormacja (niem. Worms) — jedno z najstarszych miast niemieckich, posiadające silną pozycję polityczną. [przypis edytorski]
671. Spira (niem. Speyer) — miasto w Niemczech, położone nad Renem, obecnie w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat. [przypis edytorski]
672. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]
673. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
674. zabawka (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]
675. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
676. wiano (daw.) — część majątku wnoszona do rodziny przez pannę młodą (żonę). [przypis edytorski]
677. potucha — dziś: otucha, nadzieja. [przypis edytorski]
678. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
679. Frankenthal — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie, w roku 1600 przekształcone w fortecę. [przypis edytorski]
680. naimać (daw.) — nałapać. [przypis edytorski]
681. lokotenent (z łac.) — pełniący obowiązki (dosł.: trzymający miejsce). [przypis edytorski]
682. Zweibrücken — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
683. stypa — tu chyba: wyżywienie. [przypis edytorski]
684. Radziwiłł, Zygmunt Karol (1591–1642) — uczestnik wyprawy chocimskiej, tytularny hetman lisowczyków, wielokrotny poseł na sejm Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]
685. trzymać (daw.) — utrzymywać, mieć opinię. [przypis edytorski]
686. skwierki — narzekania. [przypis edytorski]
687. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
688. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
689. półtory mile — dziś: półtorej mili. [przypis edytorski]
690. rajtar (z niem. ritter) — żołnierz walczący konno. [przypis edytorski]
691. chędogo (daw.) — czysto, porządnie. [przypis edytorski]
692. okazją — dziś popr. forma B.lp: okazję. [przypis edytorski]
693. zabawki (daw.) — zajęcia. [przypis edytorski]
694. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
695. Zweibrücken — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
696. Grynstat — właśc. Grünstadt, miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
697. bez mieszkania (daw.) — bez zwłoki. [przypis edytorski]
698. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
699. Rzesze — dziś popr. forma D.lp: Rzeszy. [przypis edytorski]
700. Ferdinandus Secundus Divina Favente Clementia... — list przetłumaczony w Dodatku V. [przypis edytorski]
701. Leopoldus Dei Gratia archidux Austriae... — list przetłumaczony w dodatku VI. [przypis edytorski]
702. Leopoldus Dei Gratia archidux Austriae... — List przetłumaczony w Dodatku VII. [przypis edytorski]
703. Radziwiłł, Zygmunt Karol (1591–1642) — uczestnik wyprawy chocimskiej, tytularny hetman lisowczyków, wielokrotny poseł na sejm Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]
704. febra (daw.) — gorączka, choroba. [przypis edytorski]
705. nad ordynancją (daw.) — ponad wymagania rozkazu. [przypis edytorski]
706. szafarz — urzędnik dworski, odpowiedzialny za dostarczanie produktów żywnościowych. [przypis edytorski]
707. Frydrych — Fryderyk Wittelsbach (1596–1632), elektor Palatynatu Reńskiego, przywódca Unii Ewangelickiej, tj. protestanckiego przymierza politycznego w Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. W latach 1619-1620 król protestanckich Czech, z racji krótkiego panowania nazywany królem zimowym. [przypis edytorski]
708. Mansfeld, Ernst von — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
709. mimo okup — bez okupu. [przypis edytorski]
710. kondycje (daw.) — warunki. [przypis edytorski]
711. kornet — pododdział kawalerii, mniejszy od szwadronu. [przypis edytorski]
712. w leciech — dziś popr. forma N.lm: w latach. [przypis edytorski]
713. niewiele — tu: krótko. [przypis edytorski]
714. wniść — dziś popr.: wejść. [przypis edytorski]
715. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
716. wiano (daw.) — część majątku wnoszona do rodziny przez pannę młodą (żonę). [przypis edytorski]
717. od męża jej (daw.) — przez jej męża. [przypis edytorski]
718. przeciwko polskiemu (daw.) — do polskiego. [przypis edytorski]
719. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
720. Mansfeld, Ernst von — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
721. wybrakować (daw.) — przebrać, oddzielić niewłaściwe a. uszkodzone elementy. [przypis edytorski]
722. wdzięczen — dziś popr.: wdzięczny. [przypis edytorski]
723. na rozkrzewienie świeżo zbitego wojska Mansfeldowego — sens: aby rozpowszechnić wiadomość o pokonaniu wojsk Mansfelda. [przypis edytorski]
724. Kafarnaum — miejscowość nad Jeziorem Tyberiadzkim, wielokrotnie wzmiankowana w Ewangeliach. [przypis edytorski]
725. febra (daw.) — gorączka. [przypis edytorski]
726. Mansfeld, Ernst von — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
727. Oppenheim — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
728. Hassja — właśc. Hesja, kraj związkowy Niemiec, obecnie jego stolicą jest Wiesbaden. [przypis edytorski]
729. naprzeć się (daw.) — uprzeć się. [przypis edytorski]
730. przez neutralisty — dziś popr. forma B.lm: neutralistów. [przypis edytorski]
731. Norymbergiem — dziś: Norymbergą (niem. Nürnberg), miastem w Niemczech, w Bawarii. [przypis edytorski]
732. Grynstat — właśc. Grünstadt, miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
733. Wormacja (niem. Worms) — jedno z najstarszych miast niemieckich, posiadające silną pozycję polityczną. [przypis edytorski]
734. Oppenheim — miasto w Niemczech, w Nadrenii-Palatynacie. [przypis edytorski]
735. dwie lecie — daw. forma liczby podwójnej; prawdop. sens: dwa lata temu. [przypis edytorski]
736. Frankfurt nad Menem — miasto w Niemczech, w Hesji. [przypis edytorski]
737. Darmstadt — miasto w Niemczech, w Hesji, posiadające prawa miejskie od 1330 roku. [przypis edytorski]
738. Sulcbach a. Taunus — miejscowość w ?Niemczech, w Hesji. [przypis edytorski]
739. Würzburg — miasto i region w Niemczech, w Bawarii. [przypis edytorski]
740. Bamberg — miasto w Niemczech, w Bawarii, nad rzeką Regnitz, niedaleko jej ujścia do Renu. [przypis edytorski]
741. Norymberga (niem. Nürnberg) — miasto w Niemczech, w Bawarii. [przypis edytorski]
742. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
743. potucha — dziś: otucha, nadzieja. [przypis edytorski]
744. ku Norymbergowi — dziś popr. forma D.lp: ku Norymberdze. [przypis edytorski]
745. Wirtemberg — zamek, obecnie znajdujący się w dzielnicy Stuttgartu. [przypis edytorski]
746. gwoli swemu wczasowi (daw.) — dla własnej wygody. [przypis edytorski]
747. kwarter — dziś: kwatera. [przypis edytorski]
748. w cale (daw.) — w całości, nietkniętą. [przypis edytorski]
749. mimo sam Norymberg (daw.) — obok Norymbergi. [przypis edytorski]
750. Amberg — miasto w Niemczech, w Bawarii. [przypis edytorski]
751. frez — koń rasy fryzyjskiej, charakteryzujący się karym umaszczeniem, średnim rozmiarem i bujną grzywą. [przypis edytorski]
752. Stříbro (niem. Mies) — miasto w Czechach, w kraju pilzneńskim. [przypis edytorski]
753. Stříbro (niem. Mies) — miasto w Czechach, w kraju pilzneńskim. [przypis edytorski]
754. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]
755. nawalność (daw.) — burza. [przypis edytorski]
756. minister — tu: duchowny protestancki. [przypis edytorski]
757. predykant (z łac.) — kaznodzieja. [przypis edytorski]
758. predykanty — dziś popr. forma M.lp: predykanci. [przypis edytorski]
759. w sprawie (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]
760. rewizją — dziś popr. forma B.lp: rewizję. [przypis edytorski]
761. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
762. pragskimi — dziś popr.: praskimi. [przypis edytorski]
763. katolicką księżą — dziś popr.: katolickimi księżmi. [przypis edytorski]
764. czasy — dziś popr. forma N.lm: czasami. [przypis edytorski]
765. ingrosować (daw.) — wpisywać do ksiąg. [przypis edytorski]
766. jurgielt (z niem. Jahr geld) — żołd. [przypis edytorski]
767. Nos Carolus Dei Gratia Princeps — list przetłumaczony w Dodatku VIII. [przypis edytorski]
768. odmięcz (daw.) — odwilż (tu użyte metaforycznie). [przypis edytorski]
769. Głogów — polskie miasto nad Odrą, na Dolnym Śląsku. [przypis edytorski]
770. od Elearów (daw.) — przez Elearów. [przypis edytorski]
771. Fryt (z niem. Friede, pokój) — przerwanie walki, pardon. [przypis edytorski]
772. suknią — dziś popr. forma B.lp: suknię. [przypis edytorski]
773. swoję — dziś popr. forma B.lp: swoją. [przypis edytorski]
774. nie jedno (daw.) — nie tylko. [przypis edytorski]
775. Lignice — dziś popr. forma D.lp: Legnicy. [przypis edytorski]
776. służały (daw.) — długo pozostający w służbie wojskowej; doświadczony. [przypis edytorski]
777. w sprawie (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]
778. niewidomie (daw.) — w sposób niewidoczny. [przypis edytorski]
779. przebrany (daw.) — wyselekcjonowany. [przypis edytorski]
780. ciura (daw.) — człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. [przypis edytorski]
781. buńczuk — drzewce zakończone kulą lub grotem, ozdobione końskim włosiem, symbol władzy w wojskach tatarskich, kozackich i tureckich. [przypis edytorski]
782. traktować (daw.) — negocjować. [przypis edytorski]
783. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
784. jeżeli — tu: czy. [przypis edytorski]
785. manželka (czes.) — małżonka. [przypis edytorski]
786. wybrańcy — strzelcy wyborowi. [przypis edytorski]
787. orta (daw.) — drobna moneta, bita w wielu europejskich krajach. [przypis edytorski]
788. dworstwo (daw.) — żart. [przypis edytorski]
789. despekt (daw.) — zniewaga, obelga. [przypis edytorski]
790. abdank — zwolnienie ze służby wojskowej (z niem. habe Dank: dziękuję). [przypis edytorski]
791. Schlawa — Sława, miasto obecnie w województwie lubuskim, nad Jeziorem Sławskim. [przypis edytorski]
792. Bethonia — dziś: Bytom. [przypis edytorski]
793. przeciw Elearom (daw.) — wobec Elearów. [przypis edytorski]
794. Schlawa — Sława, miasto obecnie w województwie lubuskim, nad Jeziorem Sławskim. [przypis edytorski]
795. aktykować (daw.) — wpisać do akt. [przypis edytorski]
796. jako było w Pradze rozporządzono (daw.) — jak rozporządzono w Pradze. [przypis edytorski]
797. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
798. pomieniony (daw.) — wspomniany. [przypis edytorski]
799. wolą — dziś popr. forma B.lp: wolę. [przypis edytorski]
800. zbudować (daw.) — wyciągnąć z czegoś pocieszenie a. naukę moralną. [przypis edytorski]
801. powinny — tu: zobowiązany, wdzięczny. [przypis edytorski]
802. Rzesza — hist. określenie państwa niemieckiego, przedstawiające je jako jedność złożoną z mniejszych tworów politycznych. [przypis edytorski]
803. czyniwać (daw.) — czynić regularnie, co jakiś czas. [przypis edytorski]
804. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
805. Schlawa — Sława, miasto obecnie w województwie lubuskim, nad Jeziorem Sławskim. [przypis edytorski]
806. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]
807. sturbowany (daw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]
808. przez komisarze — dziś popr. forma B.lm: przez komisarzy. [przypis edytorski]
809. w sprawie (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]
810. wszystek (daw.) — cały. [przypis edytorski]
811. list przypowiedni — dokument wystawiany dowódcy oddziału zaciężnego. Określał m. in. liczbę żołnierzy, ekwipunek, na terenie których królewszczyzn prowadzony będzie zaciąg. Po łacinie określany Literae inscriptionis stipendii. [przypis edytorski]
812. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]
813. do [...] egzaltacji przyprowadził — dobrze zorganizowane głowy tylko chwilowo ulegają egzaltacji. — (P. W.) [przypis redakcyjny]
814. Ad illustris... — Dla najsławniejszego i najwielebniejszego Bernarda Maciejowskiego biskupa krakowskiego i wodza [?] siewierskiego, po raz pierwszy przybywającego do Krakowa. Gratulacja wróżebna brata Wojciecha Dembołęckiego z Zakonu Braci Mniejszych, Kraków 1600, w formacie kwarto. Przymiotnik augurellianus jest najprawdopodobniej autorskim neologizmem od łac. augur, określającego kapłana-wróżbitę. [przypis edytorski]
815. Benedictio mensae ... — Pobłogosławienie stołu wraz z dziękczynieniem skomponowane na 5 [głosów] dla kapituły prowincjonalnej Zakonu Braci Mniejszych św. Franciszka, celebrowane we Lwowie roku Pańskiego 1616. Dla Jana Donata Caputo z Capertino przez brata Wojciecha Debołenckiego [sic!] z Konojad, z Zakonu Braci Mniejszych św. Franciszka, kapelmistrza jego kapituły. Wspomniany w dedykacji Jan Donat był kaznodzieją nacji włoskiej w Krakowie, a następnie prowincjałem zakonu we Lwowie. [przypis edytorski]
816. Summula Statutorum... — Streszczenie statutów wspólnoty [...] ustanowionych w celu odkupienia jeńców dla okręgu wschodniego przez najznakomitszego i najdoskonalszego Michała Adolfa hrabiego Althan itp. założyciela Chrześcijańskiej Milicji Niepokalanego Poczęcia, generalnego komendanta obozowego tejże, przełożonego w/w wspólnoty i jej pierwszego wielkiego mistrza, pełnomocnika okręgu wschodniego w sprawie wykupienia więźniów, komisarza skarbu i starosty, [napisane] przez ks. Wojciecha Dembołęckieog z Konojad, doktora sztuk [wyzwolonych] i św. Teologii, zlecone przez generała zakonu konwentualnego Braci Mniejszych Św. Franciszka. — Warszawa 1626 r. w [formacie] kwarto. [przypis edytorski]
817. Historia antediluviana (łac.) — historia przedpotopowa. [przypis edytorski]
818. raptura (daw.) — notatka. [przypis edytorski]
819. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]
820. skoma a. oskoma (daw.) — apetyt. [przypis edytorski]
821. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
822. mad. — węg. [przypis edytorski]
823. dla (daw.) — w celu. [przypis edytorski]
824. Strojnowski, Stanisław (zm. 1626) — pułkownik, dowódca Lisowczyków. [przypis edytorski]
825. wolą — dziś popr. forma B.lp: wolę. [przypis edytorski]
826. roku 6 tysiącznego, sześćsetnego dwudziestego drugiego — data zakłada, że świat został stworzony w roku 5000 p.n.e. [przypis edytorski]
827. burgrabia (niem. Burggraf) — zarządzający zamkiem stanowiącym własność króla. [przypis edytorski]
828. Luzacja — Łużyce. [przypis edytorski]
829. Habelschwert — Bystrzyca Kłodzka. [przypis edytorski]
830. sposoby — dziś popr. forma N.lm: sposobami. [przypis edytorski]
831. owszem (daw.) — i nawet. [przypis edytorski]
832. dan (daw.) — nadany. [przypis edytorski]
833. Montenegro — Czarnogóra. [przypis edytorski]
834. św. Jakub Większy a. Jakub z Compostelli (zm. 43 lub 44 n.e.) — jeden z apostołów, brat Jana Ewangelisty, męczennik. [przypis edytorski]
835. Izabela — była wtenczas rządczynią austriackich Niderlandów. [przypis redakcyjny]
836. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
837. Tilly, Johann Tserclaes von (1559–1632) — wódz austriacki z czasów wojny trzydziestoletniej, odpowiedzialny za masakrę protestantów w Magdeburgu w roku 1631. [przypis edytorski]
838. Leopold V Habsburg (ur.586–1632) — młodszy brat cesarza Ferdynanda II Habsburga, arcyksiążę Austrii. [przypis edytorski]
839. powolność (daw.) — posłuszeństwo. [przypis edytorski]
840. dan (daw.) — nadany. [przypis edytorski]
841. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
842. wyboczenie — zejście z właściwej drogi. [przypis edytorski]
843. Rufach — miasteczko wyższej Alzacji do biskupstwa strasburskiego należące. [przypis redakcyjny]
844. Mansfeld, Ernst von — właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg (ok. 1580–1626), niemiecki dowódca najemników w czasach wojny trzydziestoletniej, walczący po stronie protestanckiej. [przypis edytorski]
845. dan (daw.) — nadany. [przypis edytorski]
846. Lissowski, Aleksander (ok. 1575/1580–1616) — pułkownik, uczestnik dymitriady, tj. rosyjskiej wojny domowej spowodowanej próbą osadzenia na tronie Dymitra Samozwańca, twórca i dowódca lisowczyków. [przypis edytorski]
847. Zamoyski, Jan (1542–1605) — polski magnat, kanclerz wielki koronny od 1578, hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od 1581. [przypis edytorski]
848. Kircholm — obecnie Salaspils, miasto kilkanaście kilometrów od Rygi; miejsce bitwy stoczonej 27 września 1605 w której Jan Karol Chodkiewicz pokonał ponad trzykrotnie większe siły szwedzkie. [przypis edytorski]
849. Radziwiłł, Janusz (1579–1620) — książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, opiekun litewskich protestantów, uczestnik rokoszu Zebrzydowskiego. [przypis edytorski]
850. bitwa pod Guzowem — stoczona 5 lipca 1607 roku podczas rokoszu Zebrzydowskiego; zwyciężyły w niej wojska wierne królowi Zygmuntowi III. [przypis edytorski]
851. Dymitr Samozwaniec (ok. 1581–1606) — car Rosji, osadzony na tronie z polską pomocą, rzekomo cudownie ocalony syn Iwana IV Groźnego. [przypis edytorski]
852. Don — rzeka w płd. Rosji. [przypis edytorski]
853. mołojec (z ukr.) — młody, dzielny mężczyzna; żołnierz. [przypis edytorski]
854. panceria — ciężka jazda pancerna. [przypis edytorski]
855. Kremlin a. częściej Kreml — warowny zamek władców Rosji w Moskwie. [przypis edytorski]
856. nieuzbrojony — tu: nieopancerzony. [przypis edytorski]
857. nieuzbrojoną tylko orężem — sens: uzbrojoną tylko w broń ofensywną; nieopancerzoną. [przypis edytorski]
858. Chmielnicki, Bohdan (1596–1657) — hetman zaporoski, przywódca powstania kozackiego przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1648–1657, bohater narodowy Ukrainy. [przypis edytorski]
859. czajka — szybka i zwrotna łódź kozacka. [przypis edytorski]
860. Chodkiewicz, Jan Karol (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605, zwycięzca w bitwie pod Kircholmem. [przypis edytorski]
861. Poniatowski, Józef (1763–1813) — polski książę, generał, wódz naczelny wojsk polskich Księstwa Warszawskiego, marszałek Francji; bratanek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego; zginął w bitwie pod Lipskiem. [przypis edytorski]
862. rohatyna (z ukr.) — włócznia z grotem zaopatrzonym w hak, aby po wbiciu trudniej ją było wyciągnąć. [przypis edytorski]
863. łęk — przednia część siodła, wygięta do góry. [przypis edytorski]
864. młotek — mowa o młocie bojowym a. czekanie. [przypis edytorski]
865. zmyślać — tu: pozorować. [przypis edytorski]
866. ustrajać się — tu: ustawiać się w szyku. [przypis edytorski]
867. Wyimki z archiwum miasta Biecza — W zapasach dumnego wojewody sandomierskiego, który córkę swą wyniosłą, obok przybranego ni stąd ni zowąd zięcia Samozwańca na carskim stolcu w Kremlu posadził i na próżno utrzymać usiłował [Pierwszego Dymitra miano u nas prawie powszechnie za prawowitego cara. (Przyp. Wyd.)], w zapasach tych awanturniczych, w których cała bitna, walk i zdobyczy pragnąca szlachta chętny udział brała, zaszła nieznacznie pierwsza i najważniejsza zmiana sposobu wojowania — zmiana, którą cała Europa przyjęła, i nad której ciągłym wyrobieniem ludzie wojenni bezustannie pracują.
Wprzódy walczono w żelazie, gdyby w baszcie lub warowni, a znamieniem wojsk była ociężałość. Tatarzy, a za ich przykładem Kozacy, mianowicie dońscy konni (gdyż Zaporoże i Sicz najwięcej pieszo walczyli) pierwotnego przedcywilizacyjnego sposobu używając, okazali światu wyższość szybkości nad ciężką siłą, która ich dosięgnąć nie mogła. Szlachta polska uznawała w części tę prawdę, ulżyła sobie w uzbrojeniu, zawsze jednak lgnęła do żelaza chroniącego od tatarskiej strzały, a nawet niemieckiej kuli.
W moskiewskiej jednak wojnie, dążąc do tej stolicy Rosjan, widziała, iż jest kroplą w morzu, a wszędy jej podołać niepodobna. Tam więc szlachcic litewski Aleksander Lissowski pojął całą korzyść dawnej lekkości ruchów, jakimi i pradziadowie jego częstymi czatami Polsce we znaki się dawali. Z polecenia więc Samozwańca skoczył na Don, zebrał mołojców uzbrojonych po swojemu: bez zbroi, z szablą, łukiem lub muszkietem i rohatyną, a Lisowczyków lotny zastęp niebawem zasłynął szeroko, bo szlachcic litewski umiał mu nadać spójnię i ustrój szlachecko–wojenny i owo uczucie godności swej, które w końcu upewnia zwycięstwa, a nie pozbawił go korzyści szybkiego pędu, zwrotu i rozsypki i ucieczki udanej. Jednym słowem utworzył dzisiejszych ułanów z służbą podjazdową kozacką.
Kilka tysięcy takich ochotników na wszystko odważnych, nie skrępowanych zbytnią ustroju formalnością, tak że każdy czuł swoją osobistość w szyku — nie znając wygód ni bojaźni, bez sług, bez wozów i ciężarów, a co nade wszystko pod dzielnym wodzem: musieli się stać postrachem miast otwartych i małych oddziałów wojsk. — Wprzód nim o nich wieść nadleciała, spadali jak z obłoków: zwyciężali, zdobywali, brali łup i uchodzili, a nieprzyjaciel zdziwiony nie wiedział, co radzić, a szlachta w kołach radząca spłonęła rumieńcem zazdrości i wstydu, że ją taka zbieranina w wojennym rzemiośle przechodzi. Hetmani tylko (a dzielni to byli hetmani) umieli Lisowczyków cenić, bo oni szybkością podwajali siłę i mieszali obroty Rosjan.
Lisowczycy nie brali żołdu: ksiądz z ołtarza, młynarz z młyna, a Lisowczyk żył z tego, co zdobył. Więc skargi, więc żale przed sejmem i królem, a w końcu infamie, banicje na Lissowskiego i jego wojsko. Nadaremnie wszystko! Lisowczycy zwyciężali i słynęli.
Zygmunt III, król nabożny, wysłał ich do Rzeszy niemieckiej na pomoc cesarzowi dla poskromienia heretyków i herezji. Głośne o nich dzieje.
Pod Chocimem nawała bisurmańska zagroziła Polskę i chrześcijaństwo. Lisowczycy nadbiegli z Niemiec i na sobie wstrzymali oręż turecki; były chwile przesilenia, w których Polska na ich męstwie stała.
Po chocimskiej znowu na cesarską wrócili, a bojowy ich pasterz opisał, co tam czynili. Godnie bronili sławy oręża polskiego i odpierali zgrozę pustoszenia tej nieszczęsnej wojny, którą zdobywcy Magdeburga i Głogowa na karb polski zapisać chcieli.
Podczas tego inne kupy pustoszyły ojczyznę, a szlachta, nie różniąc, potępiała Lisowczyków. Popierając zdanie przykładem niezachwianej wiary, upraszam wydawnictwo Biblioteki polskiej umieścić go w dodatku księgi Ks. Dębołęckiego.
R. 1859, w Starym Sączu,
Szczęsny Morawski.
868. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
869. w grodach rzeskich — w miastach Rzeszy. [przypis edytorski]
870. bannitem — dziś popr.: banitą. [przypis edytorski]
871. eo ipso (łac.) — tym samym. [przypis edytorski]
872. salva parti satisfactione — oprócz częściowej satysfakcji a. rekompensaty. [przypis edytorski]
873. ławiczny — dziś: ławniczy. [przypis edytorski]
874. radziecki — należący do rady miasta. [przypis edytorski]
875. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
876. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]
877. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]
878. urodzony — tj. szlachcic. [przypis edytorski]
879. odwiedziony — z odwiedzionym kurkiem; odbezpieczony. [przypis edytorski]
880. górka — tu: piętro a. strych. [przypis edytorski]
881. raz — cios. [przypis edytorski]
882. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
883. za wodzą — dziś popr.: za wodze. [przypis edytorski]
884. wartogłów — gwałtownik. [przypis edytorski]
885. panewka — w dawnej broni palnej zagłębienie w tylnej części lufy, na które sypano proch; skrzesana przez strzelającego iskra padała na proch, który zapalał się i przenosił ogień dalej, przez zapał (otwór prowadzący do lufy) do ładunku umieszczonego w lufie, powodując jego odpalenie. Wskutek niedoskonałości technologicznej dawnej broni palnej często proch wypalał się na panewce, nie powodując wystrzału. [przypis edytorski]
886. sławetny — tj. mieszczanin. [przypis edytorski]
887. doma (daw.) — do domu. [przypis edytorski]
888. instigator (łac.) — prokurator. [przypis edytorski]
889. honestus (łac.) — dosł. uczciwy; tu określenie mieszczanina. [przypis edytorski]
890. nobilis Joannes Zagrobski ex pallatinatu płocensi recognovit (łac.) — szlachcic Jan Zagrobski z województwa płockiego zeznał. [przypis edytorski]
891. Nobil. Joannes Popiel ex districtu praemysliensi recognovit (łac.) — szlachcic Jan Popiel z okręgu przemyskiego zeznał. [przypis edytorski]
892. Providus Trokim de villa Philipowce, nobilis Iwan Philipowski subditus recognovit (łac.) — roztropny Trokim z Filipowic, poddany szlachcica Iwana Filipowskiego, zeznał. [przypis edytorski]
893. viri bonae famae, nobiles, bene possessionati (łac.) — ludzie dobrej reputacji, szlachetni i majętni. [przypis edytorski]
894. baczyć — widzieć, dostrzegać. [przypis edytorski]
895. depopulatores (łac.) — ci, którzy wyludniają. [przypis edytorski]
896. na swawolniki — dziś: na swawolników. [przypis edytorski]
897. sęk — tu: problem. [przypis edytorski]
898. perplexitas (łac.) — niejasność. [przypis edytorski]
899. in objecto crimine (łac.) — w obiekcie zbrodni. [przypis edytorski]
900. eo ipso (łac.) — tym samym. [przypis edytorski]
901. impune (łac.) — bezkarnie. [przypis edytorski]
902. kaduk — spadek bezdziedziczny i beztestamentowy, bądź prawo dziedziczenia dóbr tego rodzaju. [przypis edytorski]
903. bannitem — dziś: banitą. [przypis edytorski]
904. wolen — dziś popr.: wolny. [przypis edytorski]
905. Actum in praetorio Biecensi feria 3 post festum S. Laurentii martyris proxima, A. D. 1624, 13 Augusti (łac.) — stało się w ratuszu bieckim, 3 dnia po święcie św. Wawrzyńca Męczennika, 1624 r., 13 sierpnia. [przypis edytorski]
906. Coram officio ... (łac.) — Przed urzędem wyznaczonym przez dowódcę zamku i burmistrza bieckiego — czyli hojnym Janem Stogierzem, wicekapitanem, Mikołajem Bielskim, notariuszem zamku w Bieczu, z wiceburmistrzem lub osobą sprawującą jego funkcję i radnymi bieckimi. [przypis edytorski]
907. Proposuit coram... — Prokurator zaproponował przed tym samym sądem powołanym z urzędu [przez] burmistrza bieckiego wyrok w imieniu urzędników i całej społeczności miasta do zastosowania w przestępstwach i szkodach publicznych; przeto przeciw szlachetnemu Joachimowi Popielowi z ziemi przemyskiej [przypis edytorski]
908. swawolą — dziś popr. forma B.lp: swawolę. [przypis edytorski]
909. pro exulibus et omni praerogativa et libertatibus nobilium et incolarum regni (łac.) — za wygnańców i [pozbawionych] wszystkich prerogatyw i swobód szlachty i mieszkańców królestwa. [przypis edytorski]
910. wiolencja (z łac.) — akt przemocy. [przypis edytorski]
911. podespektować (daw.) — obrazić, pohańbić. [przypis edytorski]
912. tumult (daw.) — zamieszki. [przypis edytorski]
913. pro informatione (łac.) — dla informacji. [przypis edytorski]
914. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]
915. instrumenty — narzędzia. [przypis edytorski]
916. oprymować (daw.) — gnębić. [przypis edytorski]
917. rajce — dziś popr. forma D.lp: rajcy. [przypis edytorski]
918. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
919. pro infame (łac.) — za infamisa. [przypis edytorski]
920. totius communitatis nomine ratione injuriae publicae (łac.) — w imieniu całej społeczności z powodu szkody publicznej. [przypis edytorski]
921. et continuando recens crimen ob fugam illorum, unius ex vinculis: Joannis Popiel, alterius ex civitate: Joachimi Popiel factam (łac.) — i aby kontynuować niedawny zarzut (crimen) ich ucieczki, jednego, Jana Popiela, z więzów (tj. więzienia), a drugiego, Joachima Popiela, z miasta. [przypis edytorski]
922. prout de jure venerit (łac.) — jak to wynika z prawa. [przypis edytorski]
923. przemyślski — dziś popr.: przemyski. [przypis edytorski]
924. samosiódm (daw.) — w siedem osób; sam z sześcioma towarzyszami. [przypis edytorski]
925. qui pro quo (łac.) — ktoś za kogoś (określenie nieporozumienia co do osoby). [przypis edytorski]
926. nobilis (łac.) — szlachcic. [przypis edytorski]
927. ośmnaście — dziś popr.: osiemnaście. [przypis edytorski]
928. nie masz — bezosobowa forma czasownika; dziś by powiedziano: nie ma. [przypis edytorski]
929. jeśli — tu: czy. [przypis edytorski]
930. mansjonarz — kapłan katolicki niższej rangi, zobowiązany przebywać w określonym miejscu (zwykle przy parafii, bazylice a. katedrze). [przypis edytorski]
931. aktor — tu określenie strony procesu. [przypis edytorski]
932. ziemie — dziś popr. forma B.lp: ziemi. [przypis edytorski]
933. ślęskiego — dziś popr. forma C.lp: śląskiego. [przypis edytorski]
934. rantia — prawdop. okup. [przypis edytorski]
935. surrogat (daw., z łac.) — zastępca. [przypis edytorski]
936. Leopold V Habsburg (ur.586–1632) — młodszy brat cesarza Ferdynanda II Habsburga, arcyksiążę Austrii. [przypis edytorski]
937. rekuperować (daw., z łac.) — odzyskać. [przypis edytorski]
938. taler — właśc. talar, srebrna moneta obiegowa wartości 8 złotych polskich. [przypis edytorski]
939. integros (łac.) — całych, nienaruszonych (częstą praktyką fałszerzy było okrawanie krawędzi monety w celu pozyskania kruszcu). [przypis edytorski]
940. ab anno 163 secundo (łac.) — od roku 1632. [przypis edytorski]