Epilog
Pożycie moje z Zosią, ile było szczęśliwe, nie potrzebuję tego powiadać. Dwór bóbrecki, dotąd albo całkiem pusty i niemy, albo po kawalersku gwarliwy, zamienił się w przybytek stałego szczęścia i ładu. Gospodarstwo do mego autoramentu należące, lubo niemało przez czas mojej konkurencji ucierpiało, dało się jednak wkrótce do dawnego przyprowadzić porządku — gospodarstwo niewieście, jakkolwiek młodą i niedoświadczoną główką Zosi prowadzone, nie mogło nikomu za wzór posłużyć, świadczyło wszakże niepomału o najlepszych chęciach i skrzętności gospodyni. I mieliśmy domek ładny zewnątrz i wewnątrz, i był w nim dostatek dla siebie i dla sług, i łyżka strawy dla postronnych ubogich, a kiedy się gość trafił, co przy łasce i afekcie ukochanych sąsiadów moich nierzadko się nam zdarzało, to każdy znalazł i stół niegłodny, i piwnicę niepróżną, a nade wszystko serce na wciąż otwarte, bośmy tym szczęściem, którym nas Bóg obdarzył, radzi dzielili się z całym światem.
Wśród takich okoliczności, na odwiedzaniu miłych sąsiadów naszych, na przyjmowaniu ich u siebie, na zatrudnieniach gospodarskich i zaopatrywaniu się we wszystko na zimę, minęła nam jesień cała. Przyszła zima, nastąpiły zapustne tańce i swawole. Szlachta sanocka, w złych i dobrych losach zawsze wesołej fantazji, po staremu się weseliła. Od tych wesołości i myśmy nie tylko nie odbiegali, ale owszem, pomagaliśmy z całego serca. Więc bywaliśmy i u wielmożnych Grabowskich w Myczkowcach, który to dom był wielki i otwarty, i u jw. Malickich w Uhercach, i u Krajewskich w Terce, i u Załęskich w Serednicy, a nawet raz, zaproszeni umyślnie, prezentowaliśmy się na wielkim balu u jw. wojewody wołyńskiego na leskim zamku, gdzie miałem tę serdeczną pociechę, że jako niegdyś siostra moja, Jadwisia, pięknością urody i zgrabnością ułożenia pozyskała jednogłośnie od całej kompanii pochwały, tak dzisiaj Zosia moja wzbudziła powszechną i wielką adorację dla siebie, a to nawet tak wielką, żem aż jednego z pończoszkowych elegantów, który za daleko swą adorację posunął, bykiem w nos poczęstować musiał, aby ją od tych uporczywych komplimentów uwolnić. Za byka, lubo był dany milczkiem i wtedy, kiedy elegant do całowania ręki się zginał, musiałem mu stanąć do sprawy, co mi jednak tym większą sprawiło przyjemność.
Za bawienie się w cudzych domach przez zapust należało się nam wywdzięczyć, jakoż ku końcowi i myśmy się ośmielili zaprosić do siebie sto kilkadziesiąt osób i tak nam się to powiodło, że podczas gdy dla długości zapust już jakoś u wszystkich upadała ochota, u nas na nowo się podniecała i zawiązał się kulig, który, objechawszy kilkanaście domów wokoło, na koniec uczynił nam ten zaszczyt niemały, że na ostatki znów do nas zajechał i w naszym domu swoją swawolę zakończył. Stało się tak wprawdzie, że w pierwszy czwartek Wielkiego Postu myśmy oboje z Zosią suszyć musieli, a z owych prowiantów, przysposobionych na całą zimę, ani okruszyna się nie została i piwnica mi tak pękła natenczas, że gdyby był mój ojciec wstał i oną kupę próżnych beczek i antałków obaczył, to byłby był drugi raz umarł; ale jednakże nas to nic nie bolało i owszem, kiedy Bóg dał czym się podzielić, mieliśmy to sobie za łaskę, że nam dał chętnych do podziału.
Jednakże przy wesołościach naszych i szczęściu nie obeszło się i bez frasunków. Nie było to niebo nasze tak czyste, żeby się na nim od czasu do czasu nie pokazywały jakieś chmurki posępne albo czerwone pręgi, niby cienie słońc gasnących albo już zgasłych. I owszem, zawsze na czas przychodziła ta lub owa zgryzota i może ją Pan Bóg na to nam dawał, aby nas jednostajność szczęścia nie nudziła; jednakże zawsze były to smutki, które niepomału nas dotykały. A pierwszy i nigdy nieustający powód do nich dała nam Zuzia, która rzeczywiście wyszedłszy za Niemca i schedę swoją tarnowskim palestrantom sprzedawszy, wyniosła się gdzieś za morza. Drugą nieustającą zgryzotą naszą było postępowanie pani Strzegockiej z nami. Kapryśna i uparta kobieta, lubo na koniec ojca wyciągnęła ze sobą z Litwy i znowu zamieszkawszy w Źwierniku, tak nieopodal od nas siedziała, tak mało zajmowała się nami, jak gdybyśmy cale do niej nie należeli. Nienawiść, którą ostatnimi czasy powzięła ku mnie, przelała ona z czasem i na dziecko swoje, i gryzła biedną Zosię miłości matczynej utrata, i gryzły ją złych języków stąd wynikające pogadanki, a chociaż ona przez to w przywiązaniu swoim do matki ani na jeden cień się nie odmieniła, toż jednak brak wzajemności tak jej się dawał uczuwać głęboko, że kiedy nam przychodziło jechać tam w odwiedziny, to do owego niegdyś tak lubianego Źwiernika jechała, teraz jakby na ścięcie. Do tego wszystkiego jeszcze i ja miałem swe umartwienie. Ukochany i nigdy nieopłakany przyjaciel mój, ów misjonarz św. Wincentego à Paulo, po kilku miesiącach cierpienia Bogu oddał niepokalaną swą duszę.
Cierpiałem więc wiele i ja samotnie, cierpiałem i nad cierpieniami najdroższej towarzyszki mojej, ale że zawsze wiele sobkostwa jest w tej nędznej skorupie naszej, toż przy dobrym powodzeniu naszym pod innymi względami i przy miłości naszej, która nam złociła wszystkie dnie i wieczory, prawie w ciągłym szczęściu minęła zima.
Przyszła wiosna. We wiośnie, kiedy cała ziemia się rozgrzewa i rozzielenia, kiedy spiętrzone z gór wysokich walą się lody, kiedy woń świeża nowego życia napełnia wszystko, co jest w nas i za nami — i zakrzepłe i urażone serce człowieka weselej się rozzielenia, i frasunki walą się wraz z lodami, i pierś się nasza jakoś rozszerza i czerstwego nabierając powietrza, wyrzuca z siebie dawnych pogorzelisk popioły i dawne bóle zapomina — z wiosną też i nasze szczęście jeszcze się odświeżyło i rozzieleniło.
Żona moja, przyzwyczajając się coraz więcej do obowiązków gospodyni, zajęła się gospodarstwem i domem, a że ogród był jej najulubieńszą zabawką, więc zaraz z wiosny cały ogród bóbrecki oddałem pod jej dyspozycję. Zaraz też wskutek wspólnej narady zmieniliśmy cały dawny plan jego, skąd wypłynęło, że cała część od dworu aż do samego Sanu zamienioną została w wirydarz504, a w jego końcu wybudowaną została altanka z piękną galerią dokoła. Koło altanki urządziłem niewielką sadzawkę, którą dziwnie pięknymi zaludniłem rybkami, a podczas gdy nieraz tam usiadłszy oboje, ja jej opowiadałem moje dawniejsze bitwy i służby wojenne, ona swoje rybki karmiła, rzucając im chleb z galerii. Koło wirydarza własnymi rękami zasadziliśmy wiele drzewek młodych i wspominaliśmy przy tym, jako kiedyś i te drzewa wyrosną, i my się zestarzejem oboje i otoczeni dorosłych dziateczek gronem, pod cieniem tych drzew usiądziem i opowiadać im będziem, jako i my kiedyś byliśmy rzeźwi i młodzi. W wirydarzu zasadziliśmy kwiatów siła, posprowadzanych z Źwiernika i z innych znakomitych ogrodów, a gdy niektóre z nich marły, nie mogąc znieść ostrości górskiego klimatu, ja obiecałem Zosi, że na przyszły rok jej wymuruję cieplarnię, aby i kwiatkom było tak dobrze, jak nam obojgu. I była stąd wielka pociecha. I było wielkie szczęście w domu naszym. I dopiero wtedy dałem prawdę słowom, powiedzianym mi niegdy przez misjonarza, że tylko miłość taka, którą spoiło błogosławieństwo boże, jest prawdziwą miłością.
Ale niedługo trwał dla mnie ten raj na ziemi.
I stało się ze mną tak, jako z onym pracowitym rolnikiem, który ciężkim trudem pozbierawszy żniwo bogate z pola, schował je pod dobrze zaopatrzoną strzechę i położywszy się na spoczynek, liczył sobie we śnie, ile ziarn schowa do spichlerza, ile grosza za nie uzbiera, ile dostatku i spokoju, i szczęścia mu stąd przybędzie — a wtem nagle piorun go budzi z łoża: porywa się ze snu, widzi dom cały w płomieniach, a kiedy oczy przetarł, to już li na to, aby nimi na popiołach swoich dostatków zapłakać. Tak się stało i ze mną.
Dnia jednego dano mnie znać, że z Krakowa puszczono dzieciątko w kolebce, aby spłynęło do nas i abyśmy mieli z niego pociechę. Jakoż istotnie dnia tego nad wieczorem przypłynęła kolebka, ale zamiast jednego znaleźliśmy w niej dziatek dwoje. Chłopcy obadwa byli piękniejsze od najpiękniejszych aniołów. Zosia moja, lubo była bardzo słabą natenczas i ustawicznie odchodziła od przytomności, jednak kiedy spojrzała na nie, uśmiechała się śród boleści. I miała jej twarz dziwnie piękny wyraz natenczas, bo na tle ciężkich cierpień i bólów malowała się anielska cierpliwość i spokojny promień wielkiego szczęścia. Przez cały czas ten jam był jak na torturach; pociecha z dzieci i trwoga o Zosię tak się zmięszały we mnie, żem i płakał, i śmiał się. Doktor Gondoni, który siedział przy łożu chorej, aż był w obawie o zmysły moje i zapewniał mnie ciągle, że dobrze będzie.
Ale czymże są słowa ludzkie wobec woli bożej i zaciętości nieszczęścia!
Ledwie się słońce schowało za góry, zapłakał mi jeden synek w kolebce i jakby kwiatek nagle kosą podcięty, zakrzepł na moich rękach. Ból mnie porwał głęboki, zapłakałem w głos! Ciałko nieżywe złożyłem w sali na stole i drżąc cały i łkając, zapaliłem dwie świece i powróciłem do Zosi.
Zosia w tej chwili zasłabła gorzej. Leżała ona na wznak na łóżku, łzy jej potokami ciekły po twarzy, usta zsiniały cokolwiek i drżały, zdawało się, że się modliła. Nie chcąc jej przeszkadzać, uklęknąłem przy łóżku i ręce złożywszy, także modliłem się myślą.
Śród tej ciszy drugie dziecię zakwiliło w kolebce. Przerażony tym płaczem zerwałem się z kolan i pobiegłem ku niemu. Zosia tylko krzyknęła głośno i podniosła się od poduszek, ale w osłabieniu na powrót upadła. Widząc to, zatrzymałem się na pół drogi, a nie wiedziałem, gdzie biegnąć. Ale wtem dziecię zapłakało głośniej, przybiegłem do niego, wziąłem je na ręce; płacz trwał jeszcze ze dwa pacierze, a po nich — drugiego trupka trzymałem na rękach. Kiedy ucichł płacz dziecka, Zosia znów się zerwała, znowu krzyknęła, i to tak mocno i przeraźliwie, żem aż ja zdrętwiał od tego krzyku; alem się już nie oglądał na łóżko, tylko wybiegł czym prędzej i brata złożyłem przy bracie, i znowu zapaliłem dwie świece.
Kiedym powrócił, jużem w Zosinym pokoju zastał kilkoro ludzi. Wszyscy płakali i poglądali na mnie z litością i żalem. Włoch siedział na łóżku i trzymał Zosię za rękę. Ale ona już była w konwulsjach. Twarz jej się przeciągnęła, łzy zastygły na licach, usta zsiniały i drganiem wtórowały drganiom całego ciała. Z przeraźliwym rykiem i obłąkanymi oczyma rzuciłem się znowu na kolana przed łożem i jęcząc potem, zdrętwiałymi rękami obimałem tę kibić niegdy tak smukłą, a dzisiaj wiotką jak powismo lnu lub konopi. Byłbym duszę moją wyzionął, aby jej zdrowie powrócić. Ale już było po czasie. Drgania ciała i ust coraz słabły oczy coraz więcej mgłą zachodziły, oddech się zatrzymywał, ustawał, aż nareszcie ustał zupełnie. I tak trzecie ciało zakrzepło na moich rękach.
Co się dalej działo, tego nie umiem powiedzić. Pomnę tylko, że w onej wielkiej sali, która tyle zawierała naszych familijnych pamiątek, stał wyściełany wysoki katafalk, czarnym suknem okryty, na którym leżała trumna, a w tej trumnie taż sama Zosia w niebieskiej sukni, z zamkniętymi na wieki oczyma, z rękami na krzyż złożonymi na piersiach i z obrazkiem Matki Najświętszej w rękach. Twarz jej była tak piękna, jak zawsze, po śmierci i rumieńce wystąpiły na powrót, i usta dawną odzyskały różowość, i cała postać była tak piękną, jak niegdy: tylko co było w niej najpiękniejszego: dusza — ta uleciała do Boga. Po obydwóch stronach katafalku na stopniach stały dwie trumny z obydwoma aniołkami moimi, które nawet bez chrztu świętego powróciły do swego raju na łono Boga, z którego zstąpiły na ziemię. Na ostatnim stopniu katafalka wybladły, wynędzniały, z oczyma obłąkanymi, z włosami rozczochranymi, z twarzą wykrzywioną od bólu, nie cień, nie straszydło, ale upiór człowieka, siedziałem ja — i widziałem przed sobą ów sen, niegdy mi opowiadany przez Zosię, który dał jej widzieć kwitnącą różę umarłą w trumnie, u jej stopni dwa goździki braciszki i powój zeschnięty, wijący się koło katafalku.
Tak siedzącego zastał mnie pan Grabowski, wdzięczny mój sąsiad z Myczkowiec, i widząc, co się dzieje, prawie gwałtem zabrał mnie do siebie. U niego to, ciężką umęczony chorobą, przemęczyłem się przez owe kilka tygodni, które były najboleśniejszymi z całego życia mego.
Wzmógłszy się cokolwiek na ciele, powróciłem do Bóbrki. O, jakże mi tam pusto było natenczas! Jakież to były dnie moje, jakie noce!
Zrazu mnie poczęli nawiedzać sąsiedzi, myśląc, że mnie potrafią rozerwać i gawędami swoimi moje smutki ukoić; i ja przyjmowałem ich zrazu, i męczyłem się jeszcze i ich przyjmowaniem, i traktamentem, i rozmową z nimi — ale wkrótce na bok odłożyłem wzgląd wszelki i zamknąwszy się szczelnie, nie przyjmowałem nikogo. I trawiłem dnie całe na modlitwach samotnych, odmawianych na grobach mego ojca, mych niemowląt i Zosi — i wkrótce potem na bóbreckim cmentarzu, naprzeciwko owego nagrobka, przy którym stał anioł kamienny ze złamanym kordem w jednej, a przygaszoną pochodnią w drugiej ręce, stanął drugi nagrobek, przy którym także z białego wykuta kamienia stanęła młoda, piękna niewiasta, z dwiema łzami na oczach i dwojgiem niemowlątek na rękach.
I długo, długo to miejsce było najulubieńszym przybytkiem moim. Tam przesiadywałem wszystkie dnie letnie i wszystkie wieczory, tam, zawiniony w szubę, przeklęczałem wszystkie ranki zimowe. I Bóg mnie za to pocieszył do tyla505, żem się przyzwyczaił do mego nieszczęścia.
Czując to, na rok następny przedsięwziąłem sobie, zamiast światowych rozrywek, których gwaru znieść bym był nie mógł na żaden sposób, odwiedzić latem kilka miejsc świętych i stamtąd jeszcze oddać cześć Bogu i pomodlić się za dusze, z którymi wiecznego połączenia jak drugiego raju pragnąłem.
I w tych wędrówkach, na które zawsze szedłem pieszo, a Węgrzynek mój konie za mną prowadził, abym miał na czym powracać, przekrzyżowałem Polskę całą i znano mnie już stąd wszędzie, i dla tej pobożności szanowano tak powszechnie, żem nigdy żadnej przygody nie doznał, które onego czasu często się wydarzały podróżnym.
Aż raz... a było to już w trzecim roku tego mojego pielgrzymstwa — wiele rzeczy już się do tego czasu było zmieniło: dziadek staruszek już dawno spoczywał w grobie — pani stolnikowa, z którą wszelkie zerwałem relacje, samotnie dnie pędziła w Źwierniku — Lgocki się był odszukał i po staremu głupio żył na tym świecie — Stojowski, utraciwszy brata i ożeniwszy się, zamieszkał w dąbrowskim zamku — Konopka się ożenił i mieszkał pod Krakowem — Bal się ożenił i piękny dom prowadził w Średniej Wsi — pan Urbański, podstarzawszy się, dawne łowy w Jabłonkach zarzucił i zamieszkał w Komborni — i tylko jeden pan Fredro, po dawnemu na zdradę Włoszki narzekający, samotne życie z końmi swoimi i kilkoma sąsiadami pędził na Hoczwi... otóż wtedy, powracając latem z odpustu z Kalwarii Zebrzydowskiej, kiedy przyjeżdżam do Krosna, staje tłum wielki ludzi przed franciszkańskim kościołem. Pytam, co by to było. Powiadają, że mnich jeden umarł i diabli go wzięli. Proszę, iżby mi opowiedziano, jako ta rzecz się stała. Powiadają, że umarł, ciało jego złożono w trumnie; nagle z trumny ciało zniknęło o samej północy, a w tymże samym momencie widziano konia czarnego jak węgiel, wylatującego kurytarzami klasztornymi w dziedziniec, z dziedzińca w miasto i za miasto.
— Jakże temu mnichowi było na imię?
Odpowiedział:
— Imię jego Murdelio.
W kilka tygodni potem opowiadano mi ze szczegółami, jako tej samej nocy koń czarny jak węgiel, pomimo drzwi pozamykanych, wpadł do pokojów w źwiernickim dworze. Pani stolnikowa, zbudziwszy się ze snu, krzyknęła, krew ją zalała i umarła, koń zniknął, ale ślady podków końskich niedawnymi laty jeszcze pokazywano powybijane na posadzkach w źwiernickim dworze.
Przypisy:
1. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
2. fortuna — los; tu: majątek, usytuowanie. [przypis edytorski]
3. bizuny — baty, rózgi; tu przen. o biciu za karę, o karze cielesnej. [przypis edytorski]
4. pod pana Puławskiego komendą — tj. podczas konfederacji barskiej. [przypis edytorski]
5. regiment — tu: dowództwo, zarząd. [przypis edytorski]
6. odstępywali — dziś popr. forma: odstępowali. [przypis edytorski]
7. przenieść (daw.) — tu: przeżyć, znieść. [przypis edytorski]
8. zapusty (daw.) — karnawał. [przypis edytorski]
9. obiedwie (daw.) — dziś popr. forma: obydwie. [przypis edytorski]
10. mnie — dziś popr.: mi (forma zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu); łzy mi w oczach stanęły. [przypis edytorski]
11. Gniazdo cnoty i Herby rycerstwa — tytuły publikacji heraldycznych Bartosza Paprockiego: Gniazdo Cnoty, zkąd herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają, Kraków 1578; Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, Kraków 1584. [przypis edytorski]
12. obaczemy — dziś popr. forma: obaczymy; zobaczymy. [przypis edytorski]
13. mnie — dziś popr.: mi (forma zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu); zaraz mi na to poradzili. [przypis edytorski]
14. pupile — nieletnie sieroty, którymi opiekuje się sąd. [przypis edytorski]
15. substytuować (łac.) — przenieść pełnomocnictwo na inną osobę. [przypis edytorski]
16. więcem się ułakomił (daw.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: więc się ułakomiłem (połakomiłem). [przypis edytorski]
17. forum szlacheckie — sąd dla szlachty (w zaborze austriackim). [przypis edytorski]
18. obadwa (daw.) — dziś popr. forma: obydwaj. [przypis edytorski]
19. cale (daw.) — całkiem, całkowicie; zupełnie. [przypis edytorski]
20. tafta — rodzaj sztywnego materiału. [przypis edytorski]
21. przeciem sobie (...) pomyślał (daw.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: przecie sobie pomyślałem. [przypis edytorski]
22. hungaricum (łac.) — węgierskie; wino węgierskie, węgrzyn. [przypis edytorski]
23. frant (daw.) — przebiegły człowiek. [przypis edytorski]
24. rozkować się — rozkuć się; wydostać się z okowów, wyswobodzić się. [przypis edytorski]
25. parol (daw., z fr.) — słowo (honoru), przysięga. [przypis edytorski]
26. tameśmy (...) poznali — tam poznaliśmy. [przypis edytorski]
27. po tychże [jezuitów] zniesieniu — zniesienie (kasacja) zakonu jezuitów nastąpiło w Polsce w 1773 r. na mocy breve kasacyjnego papieża Klemensa XIV Dominus ac Redemptor, przyjętego przez Sejm Rozbiorowy (1773–1775), który zarazem powołał Komisje Rozdawnicze Koronną i Litewską mające zarządzać majątkiem skasowanego zakonu; król Stanisław August Poniatowski wspierał dążenia zmierzające do tego, aby majątek pojezuicki zasilił instytucje edukacyjne Rzeczpospolitej. [przypis edytorski]
28. wypuszczać — tu: dzierżawić, wynajmować. [przypis edytorski]
29. de noviter (łac.) — od nowa. [przypis edytorski]
30. półgarncowy — o pojemności pół garnca; garniec: daw. jednostka objętości, stosowana w Europie od średniowiecza; w Polsce przedrozbiorowej stanowił 1/32 korca, dzielił się na 4 kwarty i stanowił odpowiednik od 2 do niemal 4 litrów (zależnie od regionu kraju i okresu), zaś jako miara płynów garniec stanowił 1/72 beczki; w XIX w. garniec liczył 4 l. [przypis edytorski]
31. laudetur Jesus Christus (łac.) — niech będzie pochwalony Jezus Chrystus. [przypis edytorski]
32. in saecula saeculorum (łac.) — na wieki wieków. [przypis edytorski]
33. Siciński, Władysław Wiktoryn (1615–1672) — poseł upicki (z Upity) ziemi trockiej, uważany za tego, który 9 marca 1652 jako pierwszy zerwał sejm, wykorzystując prawo liberum veto; poseł Siciński nie pozwolił na kontynuowanie obrad ponad czas przewidzianych obrad sejmu, po tym opuścił salę. [przypis edytorski]
34. ex ordine mendicantium (łac.) — z zakonu żebraczego. [przypis edytorski]
35. partyzant (daw.) — tu: stronnik. [przypis edytorski]
36. Familia — nazwa stronnictwa utworzonego w XVIII w. przez rodzinę Czartoryskich i magnatów z nią spokrewnionych. [przypis edytorski]
37. niepomału (daw.) — niemało. [przypis edytorski]
38. podobno (daw.) — tu: najwyraźniej. [przypis edytorski]
39. rekuza (daw.) — odmowa ze strony kobiety, odrzucenie propozycji małżeństwa. [przypis edytorski]
40. memento mori (łac.) — pamiętaj o śmierci. [przypis edytorski]
41. silentium (łac.) — milczenie, cisza. [przypis edytorski]
42. zdybywać — tu: spotykać. [przypis edytorski]
43. Ave Maria (łac.) — Zdrowaś Mario. [przypis edytorski]
44. biba (z łac.) — tu: pijak. [przypis edytorski]
45. oblatować (łac.) — wpisać do akt. [przypis edytorski]
46. do trzechkroć sta tysięcy (daw.) — do trzystu tysięcy. [przypis edytorski]
47. biba (z łac.) — pijak. [przypis edytorski]
48. nadeszle — dziś popr. forma: nadeśle. [przypis edytorski]
49. przeciem — skrót od: przecie(ż) jestem. [przypis edytorski]
50. lagier — osad tworzący w beczkach podczas fermentacji wina. [przypis edytorski]
51. Skarga herbu Pawęża, Piotr (1536–1612) — jezuita, czołowy przedstawiciel kontrreformacji w Polsce, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie i pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego; sławny też jako autor Żywotów świętych i Kazań sejmowych; inna forma nazwiska to: Piotr Powęski a. mylnie: Pawęski. [przypis edytorski]
52. in gratiam (łac.) — tu: z powodu. [przypis edytorski]
53. krotochwila (daw.) — zabawa. [przypis edytorski]
54. intrata (daw., z łac.) — dochód. [przypis edytorski]
55. przeciem ja — przecież jestem. [przypis edytorski]
56. czegóżeś tak smutny (daw.) — czemu jesteś tak smutny. [przypis edytorski]
57. cale (daw.) — całkiem, całkowicie. [przypis edytorski]
58. święty Marcin — tj. 11 listopada, w kalendarzu chrześcijańskim dzień poświęcony św. Marcinowi z Tours. [przypis edytorski]
59. ritus graeci (łac.) — obrządku greckiego. [przypis edytorski]
60. malum terrestre (łac.) — zło przyziemne; tu: choroba ciała. [przypis edytorski]
61. tylkom (...) był — tylko byłem. [przypis edytorski]
62. ab ovo (łac.) — od samego początku. [przypis edytorski]
63. curriculum (łac.) — bieg, przebieg. [przypis edytorski]
64. mantolet kanoniczny — jedwabna peleryna. [przypis edytorski]
65. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
66. ponowny (daw.) — tu: następny po nowiu. [przypis edytorski]
67. dział — tu: wzgórek, granica między posiadłościami. [przypis edytorski]
68. przezdrowie — toast wznoszony za zdrowie. [przypis edytorski]
69. anniwersarz (łac.) — święto obchodzone co roku, tu: imieniny. [przypis edytorski]
70. Donec felix eris, multos numerabis amicos; tempora si fuerint nubila, solus eris. (łac.) — słowa Owidiusza, wypowiedziane na wygnaniu: „Dopóki będziesz szczęśliwy, będziesz miał wielu przyjaciół, gdy nastanie czas zły — zostaniesz sam”. [przypis edytorski]
71. nie starczy w słowie — nie dotrzymuje słowa. [przypis edytorski]
72. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
73. cale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
74. parol dać (daw.) — dać słowo (honoru). [przypis edytorski]
75. respekt (z łac.) — tu: ziemia podarowana komuś przez wzgląd na zasługi jego lub rodziny. [przypis edytorski]
76. zachowania zażywać u kogo (daw.) — być przez kogo szanowanym. [przypis edytorski]
77. ex officio (łac.) — urzędowo. [przypis edytorski]
78. azaliż (daw.) — czyż, czy też. [przypis edytorski]
79. młodym jest — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: młody jestem. [przypis edytorski]
80. naprzeli się czego (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli naprze się czego (tj. jeśli uprze się przy czym). [przypis edytorski]
81. znajdęż ja (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż; znaczenie: czy znajdę, czyż znajdę. [przypis edytorski]
82. przyjdąli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli przyjdą. [przypis edytorski]
83. będęż (...) miał (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż; znaczenie: czy będę, czyż będę. [przypis edytorski]
84. starym już (daw.) — skrót od: jestem już stary. [przypis edytorski]
85. in dubio (łac.) — w zwątpieniu. [przypis edytorski]
86. każden (daw.) — każdy. [przypis edytorski]
87. niepomału (daw.) — niemało. [przypis edytorski]
88. zmięszać (daw.) — dziś: zmieszać. [przypis edytorski]
89. in originali (łac.) — w oryginale. [przypis edytorski]
90. powiada się wielką krwią (daw.) — utrzymuje, że jego szlachectwo ma dawne korzenie. [przypis edytorski]
91. obudwom (daw.) — dziś popr. forma: obydwóm (Rzeczpospolitej i szlachcie sanockiej). [przypis edytorski]
92. in pleno (łac.) — w całości. [przypis edytorski]
93. komput (łac.) — poczet, spis. [przypis edytorski]
94. sumpt (daw., z łac.) — koszt. [przypis edytorski]
95. sukurs (daw., z łac.) — pomoc. [przypis edytorski]
96. intrata (daw., z łac.) — dochód. [przypis edytorski]
97. partykularny (z łac.) — jednostkowy, osobisty, stronniczy. [przypis edytorski]
98. skarbniczek — rodzaj staroświeckiej bryczki. [przypis edytorski]
99. aspani (daw.) — zwrot grzecznościowy, skrót od: waszmość pani. [przypis edytorski]
100. patron (...) trybunalski czy foralny — adwokat w trybunale albo na innym forum. [przypis edytorski]
101. pono (daw.) — ponoć, podobno; tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski]
102. drugi (daw.) — tu: inny. [przypis edytorski]
103. zapewnie — dziś popr. forma: zapewne. [przypis edytorski]
104. ażali a. azali (daw.) — czy, czy też, czy aby. [przypis edytorski]
105. aliści (daw.) — jednak, jednakże. [przypis edytorski]
106. niekoniecznieśmy mocni — skrót od: niekoniecznie jesteśmy mocni. [przypis edytorski]
107. karabon — kryty wóz. [przypis edytorski]
108. sanna droga — droga przejezdna dla sań. [przypis edytorski]
109. dreszcz mnie przeszła — dziś r.ż.: dreszcz mnie przeszedł. [przypis edytorski]
110. jovialis (łac. śrdw.) — człowiek skłonny do żartów. [przypis edytorski]
111. dojąć (daw.) — dotknąć, ubóść; dokuczyć. [przypis edytorski]
112. suponować (z łac.) — podejrzewać. [przypis edytorski]
113. kałauz (daw., z tur.) — więzienie. [przypis edytorski]
114. suspicja (łac.) — przypuszczenie. [przypis edytorski]
115. popaść a. popasać — odpocząć, dając jeść (paszę) koniowi. [przypis edytorski]
116. obserwowany (z łac., daw.) — zachowywany, utrzymywany (np. o obyczaju, tradycji). [przypis edytorski]
117. złoto ciągnione — złote nitki, którymi przetykano drogie tkaniny. [przypis edytorski]
118. kolbertyna — szeroka naszywka. [przypis edytorski]
119. harbejtel (z niem.) — woreczek, w którym umieszczano warkocz noszony z tyłu peruki przez mężczyzn. [przypis edytorski]
120. adwersarz (daw., z łac.) — przeciwnik, oponent. [przypis edytorski]
121. gaszkostwo (daw.) — młodość, czasy kawalerskie (od daw. gach: młodzieniec). [przypis edytorski]
122. trzy czapek (daw.) — dziś popr. forma: trzy czapki. [przypis edytorski]
123. et quidem (łac.) — mianowicie. [przypis edytorski]
124. czeczuga — rodzaj szabli popularny w Polsce w XVII i XVIII wieku. [przypis edytorski]
125. rapcia — pasek z taśmy lub rzemienia do noszenia szabli. [przypis edytorski]
126. obudwu (daw.) — dziś popr. forma: (po) obydwu (stronach). [przypis edytorski]
127. obudwoma (daw.) — dziś popr. forma: (nad) obydwoma (pawilonami). [przypis edytorski]
128. zapewnie — dziś popr. forma: zapewne. [przypis edytorski]
129. fortes fortuna juvat (łac.) — los sprzyja odważnym. [przypis edytorski]
130. antykamera (z łac.) — przedpokój, poczekalnia. [przypis edytorski]
131. znachodzić (daw.) — znajdować; tu: spotykać. [przypis edytorski]
132. robron — suknia ze sztywną spódnicą i trenem. [przypis edytorski]
133. pielgrzymka — tu: pelerynka. [przypis edytorski]
134. manualik (daw., z łac.) — podręczna książeczka; podręcznik. [przypis edytorski]
135. nachodzić się (daw.) — znajdować się. [przypis edytorski]
136. ochapia mi się (daw.) — przypomina mi się [przypis edytorski]
137. siedmdziesiąt (daw.) — dziś popr. forma: siedemdziesiąt. [przypis edytorski]
138. żali a. zali (daw.) — tu: jeśli. [przypis edytorski]
139. kiedy my pod Leszczyńskim parli sieniawszczyków na Rusi Czerwonej — Leszczyński, Stanisław (1677–1766), król Polski w latach 1705–1709 i 1733–1736, walczył o władzę z przedstawicielami dynastii saskiej, pod koniec życia (od 1738) książę Baru i Lotaryngii; sieniawszczycy to wojska wierne królowi Augustowi II Mocnemu, które pod wodzą hetmana wielkiego koronnego Adama Mikołaja Sieniawskiego przeciwstawiły się próbie odzyskania tronu podjętej przez Leszczyńskiego w 1713 r. z pomocą kilkudziesięciu tysięcy Tatarów, wojsk tureckich i dragonów szwedzkich . [przypis edytorski]
140. prawdać (daw.) — forma z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
141. obiedwie (daw.) — dziś popr. forma: obydwie (panienki). [przypis edytorski]
142. in crudo (łac.) — w stanie pierwotnym. [przypis edytorski]
143. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
144. asumpt (łac.) — pretekst. [przypis edytorski]
145. mosanie (daw.) — forma grzecznościowa, skrót od: mości panie, wasza miłość panie. [przypis edytorski]
146. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
147. potwarzać (daw.) — obrzucać potwarzami, oszczerstwami; obrażać. [przypis edytorski]
148. Ciołek — rodzinny herb Poniatowskich. [przypis edytorski]
149. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
150. podobno (daw.) — zapewne, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
151. król chrześcijański — właśc. król arcychrześcijański; honorowy tytuł króla francuskiego. [przypis edytorski]
152. lusztyk (z niem.) — biesiada, uczta. [przypis edytorski]
153. pauper (z łac.) — tu: ubogi uczeń. [przypis edytorski]
154. mogłem był (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego; znaczenie: mogłem wcześniej (uprzednio, kiedyś). [przypis edytorski]
155. kalafaktor (z łac.) — sługa szkolny. [przypis edytorski]
156. łątka (daw.) — lalka. [przypis edytorski]
157. comites (łac.) — lm od comes: hrabia, dostojnik. [przypis edytorski]
158. snadno a. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
159. następny (daw.) — tu: następujący. [przypis edytorski]
160. polista sukienka — z obszernymi połami. [przypis edytorski]
161. każący — tu: wygłaszający kazanie. [przypis edytorski]
162. basarunek (z niem.) — odszkodowanie. [przypis edytorski]
163. kompaturka — oprawa książki. [przypis edytorski]
164. na czas (daw.) — na pewien czas, tymczasowo. [przypis edytorski]
165. instancja — tu: wstawienie się za kimś. [przypis edytorski]
166. berlacze (niem.) — obuwie zimowe nakładane na zwykłe buty w celu ocieplenia. [przypis edytorski]
167. powolny (daw.) — tu: sprzyjający a. poddający się czyjejś woli. [przypis edytorski]
168. obimać (daw.) — obejmować. [przypis edytorski]
169. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
170. nierozumna jest — daw. konstrukcja, w domyśle: rzecz, sprawa; dziś raczej: nierozumne jest. [przypis edytorski]
171. żali a. zali (daw.) — czy, czy też. [przypis edytorski]
172. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
173. kolbertyna — szeroka naszywka. [przypis edytorski]
174. czerepy — tu: skorupy, kawałki potłuczonych naczyń. [przypis edytorski]
175. et quidem (łac.) — a mianowicie; a przynajmniej. [przypis edytorski]
176. przytomny (daw.) — obecny (przy czymś). [przypis edytorski]
177. inna pies, a inna człowiek (daw.) — w domyśle: inna rzecz, inna sprawa itp.; dziś raczej: co innego pies, a co innego człowiek. [przypis edytorski]
178. imać się (daw.) — zabrać się (do czego), chwycić się (za co). [przypis edytorski]
179. niepartykularny (z łac.) — tu: niepodzielony. [przypis edytorski]
180. persewerować (z łac.) — trwać uporczywie w czymś. [przypis edytorski]
181. parol (z fr.) — słowo (honoru). [przypis edytorski]
182. praedicatum (łac.) — właściwość. [przypis edytorski]
183. manet (łac.) — pozostaje. [przypis edytorski]
184. manet sine nulla exceptione (łac.) — pozostaje bez żadnego wyjątku. [przypis edytorski]
185. ultra posse nemo obligatur (łac.) — nikt nie jest zobowiązany czynić więcej, niż może. [przypis edytorski]
186. kontrowers (z łac.) — sprzeczka, różnica zdań. [przypis edytorski]
187. ad intende (łac.) — do zapamiętania. [przypis edytorski]
188. woluntariusz (z łac.) — ochotnik. [przypis edytorski]
189. innotescencja (z łac.) — zawiadomienie, wezwanie. [przypis edytorski]
190. snadno a. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
191. silentium (łac.) — cisza. [przypis edytorski]
192. harcap (z niem.) — warkocz. [przypis edytorski]
193. halsztuk (z niem.) — szeroki krawat. [przypis edytorski]
194. pludry (z niem.) — krótkie, bufiaste spodnie. [przypis edytorski]
195. per modum (łac.) — na kształt. [przypis edytorski]
196. hajdawery (z niem.) — obszerne spodnie. [przypis edytorski]
197. lente (łac.) — spokojnie. [przypis edytorski]
198. forsan dominatio vestra loąuitur latine? (łac.) — może waszmość pan mówi po łacinie? [przypis edytorski]
199. loquor (łac.) — mówię. [przypis edytorski]
200. itinera (łac.) — dróżki. [przypis edytorski]
201. periculosa (łac.) — niebezpieczne. [przypis edytorski]
202. za ten czas (daw.) — przez ten czas, w tym czasie. [przypis edytorski]
203. ażali a. azali (daw.) — czy, czy też. [przypis edytorski]
204. species facti (łac.) — stan naprawy. [przypis edytorski]
205. turbować się (daw., z łac.) — martwić się. [przypis edytorski]
206. konfraternia (z łac.) — bratanie się. [przypis edytorski]
207. kajać się — tu: wzbraniać się. [przypis edytorski]
208. obadwa (daw.) — dziś popr. forma: obydwa. [przypis edytorski]
209. kobold — duch opiekuńczy, karzeł. [przypis edytorski]
210. tłoki (daw.) — pastwiska [przypis edytorski]
211. dictum (łac.) — stwierdzenie. [przypis edytorski]
212. żali a. zali (daw.) — czy, czy też. [przypis edytorski]
213. periculum in mora (łac.) — dosł.: niebezpieczeństwo w zwłoce (hasło alarmujące). [przypis edytorski]
214. lubom (...) obiecał (daw.) — choć obiecałem. [przypis edytorski]
215. wywindykować — odzyskać drogą sądową. [przypis edytorski]
216. makata — tkanina dekoracyjna. [przypis edytorski]
217. kornecik — kapelusik o rogatej formie. [przypis edytorski]
218. agażant (z fr.) — długi rękawek. [przypis edytorski]
219. forbot (z niem.) — koronka. [przypis edytorski]
220. manela (wł.) — bransoletka. [przypis edytorski]
221. animować (z łac.) — ożywiać. [przypis edytorski]
222. in vino veritas (łac.) — prawda w winie. [przypis edytorski]
223. nec Hercules contra plures (łac.) — nawet Herkules nie poradzi przeciwko wielu. [przypis edytorski]
224. Ave Maria, Mater Dei (łac.) — Zdrowaś Mario, Matko Boga. [przypis edytorski]
225. znachodzić się (daw.) — znaleźć się; tu: zachowywać się odpowiednio. [przypis edytorski]
226. rankor (z łac.) — gniew, uraza. [przypis edytorski]
227. tamen (łac.) — przecież. [przypis edytorski]
228. miasto (daw.) — tu: zamiast. [przypis edytorski]
229. gramen (łac.) — trawa. [przypis edytorski]
230. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
231. de noviter (łac.) — od nowa. [przypis edytorski]
232. wżdy (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
233. alkiermes (z arab.) — czerwony barwnik. [przypis edytorski]
234. respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]
235. niepomałuśmy się zadziwili (daw.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: niemało się zadziwiliśmy. [przypis edytorski]
236. obudwóch — dziś popr. forma: obydwu. [przypis edytorski]
237. mortis (łac.) — forma D.lp.: śmierci. [przypis edytorski]
238. in aeternum (łac.) — na wieczność. [przypis edytorski]
239. probować (z łac.) — tu: badać; uznawać, potwierdzać. [przypis edytorski]
240. moriturus (łac.) — umierający. [przypis edytorski]
241. contra vim mortis non est medicamentum in hortis (łac.) — na śmierć nie ma lekarstwa. [przypis edytorski]
242. proverbiorum (łac.) — forma D. lm: przysłów. [przypis edytorski]
243. in loco (łac.) — w miejscu. [przypis edytorski]
244. dilemma (gr.) — dylematy. [przypis edytorski]
245. krotochwila (daw.) — żart, dowcip. [przypis edytorski]
246. krotochwilny (daw.) — żartobliwy, dowcipkujący. [przypis edytorski]
247. trudnoż (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniejącą -że skróconą do -ż; znaczenie: trudno przecież. [przypis edytorski]
248. cale (daw.) — całkowicie, zupełnie; wcale. [przypis edytorski]
249. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
250. wyrugować — wygnać, przepędzić. [przypis edytorski]
251. afekt (z łac.) — uczucie. [przypis edytorski]
252. dubitować (z łac.) — tu: rozważać. [przypis edytorski]
253. tergiwersacja (z łac.) — wykręt. [przypis edytorski]
254. consilium (łac.) — narada. [przypis edytorski]
255. poszlij (daw.) — dziś popr. forma: poślij. [przypis edytorski]
256. ad notam (łac.) — do pamięci. [przypis edytorski]
257. rum — tu: ulga. [przypis edytorski]
258. sakryfikować się (z łac.) — poświęcać się. [przypis edytorski]
259. dla siedzenia (daw.) — z powodu siedzenia; dlatego, że siedzieli. [przypis edytorski]
260. obiedwie (daw.) — dziś popr. forma: obydwie. [przypis edytorski]
261. cyga (z węg.) — bąk. [przypis edytorski]
262. nemo sapiens, nisi patiens (łac.) — Nikt nie jest mądrym, jeśli nie jest cierpliwym. [przypis edytorski]
263. crimen (łac.) — zbrodnia. [przypis edytorski]
264. et in variis manebit invarius usque ad finem (łac.) — i w zmiennych kolejach pozostanie niezmienny aż do końca. [przypis edytorski]
265. aspekt (z łac.) — tu: projekt. [przypis edytorski]
266. Murdelio — polski herb szlachecki, przyniesiony z Chorwacji: w polu czerwonym, pod półksiężycem z zaćwieczonym krzyżem łacińskim złotym, takaż gwiazda, w klejnocie pół gryfa srebrnego, o orężu złotym, labry czerwone, podbite złotem. Heraldyk Paprocki wskazuje jako pierwszego nosiciela tego herbu przybyłego z Chorwacji rycerza imieniem Jerzy, który w poł. XV w. miał wspomóc króla polskiego w walce z zakonem krzyżackim; od kraju pochodzenia (Croatia) dano mu nazwisko Karwat. Nazwisko Piotrowicz, zarówno jak Murdelio, jest wymieniane wśród noszących ten herb. Istnieje jednak odrębny herb Piotrowicz, nieco odmienny (w polu błękitnym, pod krzyżem złotym takiż półksiężyc z taką samą sześciopromienną gwiazdą między rogami. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie: złote między błękitnymi; labry błękitne podbite złotem), wywodzący się od herbu Murdelio lub od herbu Leliwa i przysługujący Piotrowiczom na Żmudzi. [przypis edytorski]
267. obadwa (daw.) — dziś popr. forma: obydwa. [przypis edytorski]
268. obiedwie (daw.) — dziś popr. forma: obydwie. [przypis edytorski]
269. locum standi (łac.) — miejsce pobytu. [przypis edytorski]
270. zasiągnienia — dziś popr. forma: zasięgnięcia. [przypis edytorski]
271. snadno a. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
272. mnie — dziś popr.: mi (forma zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu); pilno mi było. [przypis edytorski]
273. ażalibym się nie mógł widzieć (daw.) — czybym się nie mógł widzieć; czy nie mógłbym się widzieć. [przypis edytorski]
274. gwardian — przełożony klasztoru franciszkanów. [przypis edytorski]
275. frater (z łac.) — brat, braciszek; tu w znaczeniu: zakonnik. [przypis edytorski]
276. kurytarz — dziś popr.: korytarz. [przypis edytorski]
277. nawidzić (daw.) — nawiedzić; odwiedzić, zobaczyć. [przypis edytorski]
278. nie potrafi on się postawić w tym słowie (daw.) — nie może dotrzymać słowa. [przypis edytorski]
279. sam już w tym będę (daw.) — sam tego dopilnuję. [przypis edytorski]
280. intra parietes (łac.) — między nami. [przypis edytorski]
281. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
282. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
283. konsolacja (z łac.) — pociecha. [przypis edytorski]
284. una salus victis nullam sperare salutem. (łac.) — jedyny ratunek zwyciężonych: nie spodziewać się znikąd ratunku. (Wergiliusz, Eneida II, w. 354). [przypis edytorski]
285. cale (daw.) — zupełnie. [przypis edytorski]
286. atoli (daw.) — jednak. [przypis edytorski]
287. uporny — dziś popr. forma: uporczywy a. uparty. [przypis edytorski]
288. nagabanie — dziś popr.: nagabywanie, tj. uporczywe nakłanianie. [przypis edytorski]
289. znachodzić (daw.) — znajdować. [przypis edytorski]
290. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
291. jakoż (daw.) — więc. [przypis edytorski]
292. brevi manu (łac.) — po prostu. [przypis edytorski]
293. obadwaśmy byli (daw.) — obydwaj byliśmy. [przypis edytorski]
294. luboś jest (daw.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: lubo jesteś, tzn.: chociaż jesteś. [przypis edytorski]
295. kajać się — tu: wzbraniać się. [przypis edytorski]
296. dwie szklanek (daw.) — dziś popr. forma B. lm: dwie szklanki. [przypis edytorski]
297. na czymem stanął (daw.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: na czym stanąłem. [przypis edytorski]
298. zachowanie (daw.) — poważanie, szacunek. [przypis edytorski]
299. tuz — as, figura w talii kart do gry. [przypis edytorski]
300. maszże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; inaczej: czy masz, czyż masz. [przypis edytorski]
301. jestże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czy jest, czyż jest. [przypis edytorski]
302. tentare licet (łac.) — próbować wolno. [przypis edytorski]
303. quomodo? quando? quibus auxiliis? (łac.) — W jaki sposób? Kiedy? Z czyją pomocą? [przypis edytorski]
304. omnibus modis, eo instante et sui ipsius auxilio (łac.) — na wszystkie sposoby, natychmiast i licząc tylko na własną pomoc. [przypis edytorski]
305. alwar — elementarz, podręcznik. [przypis edytorski]
306. nawidzić (daw.) — nawiedzić; odwiedzić, zobaczyć. [przypis edytorski]
307. Corpo di Bacco! (wł.) — Na Bachusa! [przypis edytorski]
308. comment vous va, mon cher? (fr.) — poprawnie: comment alles-vous (...): jak się panu powodzi, mój drogi? [przypis edytorski]
309. tout á fait comme vous (fr.) — dokładnie tak samo, jak i tobie. [przypis edytorski]
310. jamais (fr.) — nigdy. [przypis edytorski]
311. obserwować (daw.) — zachowywać, kultywować. [przypis edytorski]
312. in persona (łac.) — we własnej osobie. [przypis edytorski]
313. potencja (daw., z łac.) — tu: moc. [przypis edytorski]
314. duk (z fr.) — książę. [przypis edytorski]
315. kaduk (daw.) — diabeł. [przypis edytorski]
316. w rzeczy (daw.) — w istocie. [przypis edytorski]
317. byłli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy był. [przypis edytorski]
318. nie starczyć się w słowie (daw.) — nie dotrzymać słowa. [przypis edytorski]
319. wstawając — dziś popr. forma: wstając. [przypis edytorski]
320. ekskuza (z fr.) — tłumaczenie się. [przypis edytorski]
321. Nici mia comu si fa (dialekt południowowłoski) — Jak to będzie, moja Nici? [przypis edytorski]
322. pri un quardo in muriro (dialekt południowowłoski) — oddam życie za jedno spojrzenie. [przypis edytorski]
323. lazzaroni (wł.) — włoscy włóczędzy. [przypis edytorski]
324. conte (wł.) — hrabia. [przypis edytorski]
325. con amore (wł.) — z upodobaniem. [przypis edytorski]
326. mieniać się (daw.) — tu: zamieniać się. [przypis edytorski]
327. miańba — zamiana. [przypis edytorski]
328. surpryza (z fr.) — niespodzianka. [przypis edytorski]
329. buty kordebanowe — wykonane z miękkiej koziej skóry. [przypis edytorski]
330. lafa (daw.) — pensja. [przypis edytorski]
331. statysta — tu: nauczyciel zagadnień państwowych i politycznych. [przypis edytorski]
332. tenuta — czynsz dzierżawny. [przypis edytorski]
333. jurgielt (z niem.) — żołd. [przypis edytorski]
334. wiolencja (z łac.) — przemoc. [przypis edytorski]
335. aplikować (z łac.) — tu: narzucać się. [przypis edytorski]
336. Wróciwszy do zamku, nie było już dla mnie ani snu, ani nocy (...) — błąd logiczny i gramatyczny (niezgodność podmiotów dla imiesłowu i osobowej formy czasownika); dziś popr. np.: kiedy wróciłem do zamku, nie było już dla mnie (...). [przypis edytorski]
337. bukolika (z gr.) — sielanka; tu: obraz pełen spokoju i harmonii. [przypis edytorski]
338. vim publicam, crimen (łac.) — gwałt publiczny, zbrodnia. [przypis edytorski]
339. upadłszy na ziemię, krew mnie zalała — błąd logiczny i gramatyczny (niezgodność podmiotów dla imiesłowu i osobowej formy czasownika); dziś popr. np. upadłem na ziemię i krew mnie zalała. [przypis edytorski]
340. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
341. Familia — nazwa stronnictwa utworzonego w XVIII w. przez rodzinę Czartoryskich i magnatów z nią spokrewnionych. [przypis edytorski]
342. akces (z łac.) — przyłączenie. [przypis edytorski]
343. podobno (daw.) — tu: prawdopodobnie, zapewne. [przypis edytorski]
344. de noviter repertis (łac.) — tu: ze względu na nowo otwarte (beczki z winem). [przypis edytorski]
345. lada chwila (daw.) — tu: co chwilę. [przypis edytorski]
346. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
347. nawidzić (daw.) — nawiedzić; odwiedzić, zobaczyć. [przypis edytorski]
348. Alba — folwark należący do ks. Karola Radziwiłła, znajdujący się pod Nieświeżem. [przypis edytorski]
349. zastrzęgnąć — ugrzęznąć. [przypis edytorski]
350. w rzeczy (daw.) — w istocie. [przypis edytorski]
351. proceder (z łac.) — tu: przebieg. [przypis edytorski]
352. lubobym (daw.) — choćbym. [przypis edytorski]
353. cale (daw.) — całkiem, zupełnie; tu: wcale. [przypis edytorski]
354. introdukować (łac.) — wprowadzić. [przypis edytorski]
355. sukursowany (z łac.) — wspomagany. [przypis edytorski]
356. cum bonis bonus eris, cum malis perverteris (łac.) — będziesz dobry z dobrymi, ze złymi się zepsujesz. [przypis edytorski]
357. dwie godzin — dziś popr. forma: dwie godziny. [przypis edytorski]
358. filować (z fr.) — tu: rozważać. [przypis edytorski]
359. vir tenax propositi (łac.) — mąż stały w swym postanowieniu. [przypis edytorski]
360. clara pacta claros faciunt amicos (łac.) — wiernych przyjaciół tworzą szczere układy. [przypis edytorski]
361. tergiwersacja (z łac.) — wykręt. [przypis edytorski]
362. subiectum (łac.) — indywiduum. [przypis edytorski]
363. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
364. Pater noster (łac.) — dosł. Ojcze nasz, tu: kazanie. [przypis edytorski]
365. cale (daw.) — całkowicie, zupełnie; wcale. [przypis edytorski]
366. spuścić się (daw.) — zaufać, zwierzyć się. [przypis edytorski]
367. sedukować (z łac.) — oszukiwać; kusić, uwodzić. [przypis edytorski]
368. rumy — gruzy, rumowiska. [przypis edytorski]
369. każąc — głosząc kazania; od: kazać. [przypis edytorski]
370. nawidzić (daw.) — nawiedzić; odwiedzić, zobaczyć. [przypis edytorski]
371. gracja (z łac.) — tu: wynagrodzenie za długą, wierną służbę. [przypis edytorski]
372. pro domo sua (łac.) — dosł.: dla własnego domu; dla własnej korzyści. [przypis edytorski]
373. cale (daw.) — całkowicie; zupełnie. [przypis edytorski]
374. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
375. wcale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
376. dusznie (daw.) — dziś popr. forma: duchowo; w sferze duchowej. [przypis edytorski]
377. zeszłem (daw.) — dziś popr. forma: zszedłem, poszedłem. [przypis edytorski]
378. małdrzyki — smażone placuszki z twarogu. [przypis edytorski]
379. targowy (daw.) — tu: kupny; nie domowej roboty, lecz kupiony na targu. [przypis edytorski]
380. poenam colli (łac.) — karę gardła (śmierci). [przypis edytorski]
381. plecyma (daw.) — dziś popr. forma: (za) plecami. [przypis edytorski]
382. status quo (łac.) — taki sam stan rzeczy; tak jak przedtem. [przypis edytorski]
383. tą razą (daw.) — dziś popr. r.m.: tym razem. [przypis edytorski]
384. cara patria — droga ojczyzna. [przypis edytorski]
385. snadź (daw.) — tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski]
386. obudwom (daw.) — dziś popr. forma: obydwóm. [przypis edytorski]
387. deliberacje (z łac.) — rozważania. [przypis edytorski]
388. in medias res (łac.) — do rzeczy. [przypis edytorski]
389. omnibus par, nemini inferior (łac.) — wszystkim równy, od nikogo nie niższy. [przypis edytorski]
390. vana sine viribus ira (łac.) — próżny jest gniew bez siły. [przypis edytorski]
391. obiedwie (daw.) — dziś popr. forma: obydwie. [przypis edytorski]
392. osobliwa (daw.) — w domyśle: rzecz, sprawa; dziś raczej: to osobliwe. [przypis edytorski]
393. nalazł (daw.) — dziś: znalazł. [przypis edytorski]
394. roskal — roztopy. [przypis edytorski]
395. ogórek — sznur z węzłami, którym opasują się mnisi niektórych zakonów. [przypis edytorski]
396. ad maiorem Dei gloriam (łac.) — dla większej chwały bożej. [przypis edytorski]
397. ad sui ipsius augendam famam (łac.) — dla zwiększenia własnej sprawy. [przypis edytorski]
398. aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
399. on (daw.) — ten. [przypis edytorski]
400. na raus (z niem.) — na wyjście. [przypis edytorski]
401. larum (łac.) — alarm. [przypis edytorski]
402. ront (z niem.) — patrol wojskowy. [przypis edytorski]
403. sodalis (daw.) — tu: towarzysz, kolega. [przypis edytorski]
404. quaestionis (łac.) — wspomniana. [przypis edytorski]
405. niezwyczajny do czego (daw.) — tu: nieprzyzwyczajony. [przypis edytorski]
406. regres (z łac.) — cofnięcie się, tu: powrót, zwrócenie się. [przypis edytorski]
407. przenieść (daw.) — znieść, przetrzymać. [przypis edytorski]
408. perduellionem (łac.) — forma Acc.: obrazę majestatu. [przypis edytorski]
409. prima regula iuris est fortiter negare (łac.) — pierwszym przepisem prawa jest dzielnie przeczyć. [przypis edytorski]
410. comites et senatores (łac.) — członkowie drużyny królewskiej i senatorowie. [przypis edytorski]
411. wiardunek — dawna moneta polska, równa czwartej części grzywny. [przypis edytorski]
412. nie kwadrowała planta — plan nie odpowiadał. [przypis edytorski]
413. certament (łac.) — spór. [przypis edytorski]
414. generalia (łac.) — ogólne. [przypis edytorski]
415. ad specialia (łac.) — do szczegółowych. [przypis edytorski]
416. dictum triplex (łac.) — potrójne stwierdzenie. [przypis edytorski]
417. quodad primum (łac.) — w odniesieniu do pierwszego. [przypis edytorski]
418. legista — znawca prawa. [przypis edytorski]
419. data (łac.) — dane. [przypis edytorski]
420. brevi manu (łac.) — natychmiast. [przypis edytorski]
421. ritterowie i gaugrafy (z niem.) — rycerze i starostowie. [przypis edytorski]
422. nawidzić (daw.) — nawiedzić; odwiedzić, zobaczyć. [przypis edytorski]
423. winąć się — owinąć się, snuć się. [przypis edytorski]
424. fest — tu: święto. [przypis edytorski]
425. srom (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]
426. konserwować (daw., z łac.) — zachowywać. [przypis edytorski]
427. owe (daw.) — dziś popr. forma lp r.n.: owo. [przypis edytorski]
428. niepomału (daw.) — niemało. [przypis edytorski]
429. w rzeczy (daw.) — rzeczywiście, w istocie; naprawdę. [przypis edytorski]
430. być pod kondemnatą (łac.) — mieć wyrok. [przypis edytorski]
431. to ciekawsza (...) ważniejsza (daw.) — w domyśle: rzecz, sprawa; dziś raczej: to ciekawsze (...) ważniejsze. [przypis edytorski]
432. udeterminowane (łac.) — postanowione. [przypis edytorski]
433. to już daremna (daw.) — w domyśle: rzecz, sprawa; dziś raczej: to daremne. [przypis edytorski]
434. w samą wigilię św. Pankracego Wyznawcy — tj. w przeddzień święta św. Pankracego obchodzonego w kościele katolickim 12 maja (w cerkwi prawosławnej 25 maja). [przypis edytorski]
435. kompasja (z łac.) — współczucie. [przypis edytorski]
436. boćwinkowie — przezwisko Litwinów, pochodzące od boćwiny a. botwiny, tj. potrawy z młodych buraków, z której słynęła kuchnia litewska. [przypis edytorski]
437. przynuka (ros.) — zachęta. [przypis edytorski]
438. trutynować (z łac.) — rozważać. [przypis edytorski]
439. potrzeba (daw.) — tu: walka, bitwa. [przypis edytorski]
440. harcowanie — bić się pojedynczo przed szykiem wojsk, pojedynkować się; tu: brykać, skakać, dokazywać (por.: harce). [przypis edytorski]
441. suponować (z łac.) — podejrzewać. [przypis edytorski]
442. per longum et latum (łac.) — długo i szeroko. [przypis edytorski]
443. zelozja (z gr.) — gorliwość. [przypis edytorski]
444. period (z łac.) — tu: okres retoryczny. [przypis edytorski]
445. rekapitulować (z łac.) — streszczać. [przypis edytorski]
446. cale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
447. ergo (łac.) — więc, a zatem. [przypis edytorski]
448. conclusum (łac.) — postanowione. [przypis edytorski]
449. barabański — sumiasty. [przypis edytorski]
450. kordegarda (z fr.) — wartownia dla straży. [przypis edytorski]
451. nachodzić (daw.) — znajdować, odnajdywać. [przypis edytorski]
452. najść się (daw.) — znaleźć się. [przypis edytorski]
453. niegdy (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
454. dojmowałli go (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy go dojmował (tzn. czy go przejmował, czy mu doskwierał). [przypis edytorski]
455. suponować (z łac.) — podejrzewać. [przypis edytorski]
456. ponajmywani — dziś popr. forma: powynajmowani. [przypis edytorski]
457. komputowe wojsko — wojsko utrzymywane ze skarbu państwa. [przypis edytorski]
458. koszulka — tu: kolczuga. [przypis edytorski]
459. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
460. winny (...) były okoliczności (daw.) — dziś popr.: winne były (...). [przypis edytorski]
461. wynachodzić (daw.) — wynajdować. [przypis edytorski]
462. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
463. to dziecko winno — dziś popr. forma: (...) winne. [przypis edytorski]
464. popatrzywszy na nią, tak mnie ten widok ścisnął za serce — błąd logiczny i gramatyczny; dziś popr. np: kiedy popatrzyłem na nią, (...) widok [jej] ścisnął [mnie] za serce. [przypis edytorski]
465. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
466. byłli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy był. [przypis edytorski]
467. temlak — pasek, dzięki któremu można zawiesić broń na ręce [przypis edytorski]
468. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
469. plecyma — dziś popr. forma N.: plecami. [przypis edytorski]
470. przenieść (daw.) — znieść, wytrzymać. [przypis edytorski]
471. niepomału (daw.) — niemało. [przypis edytorski]
472. prozopopeja (gr.) — tu: niepotrzebnie patetyczna gadanina. [przypis edytorski]
473. mnie inna (daw.) — ze mną inna sprawa. [przypis edytorski]
474. spuścić się na kogo (daw.) — oprzeć się na kim, zaufać komu. [przypis edytorski]
475. Fugas chrustas — makaronizm, tu: uciekać w krzaki. [przypis edytorski]
476. pocztowy — tu: należący do pocztu. [przypis edytorski]
477. przechowałli on się (...) dostałli się (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li tworzącą pytanie; znaczenie: czy przechował się (...) czy dostał się. [przypis edytorski]
478. oblać — tu: obrosnąć tłuszczem. [przypis edytorski]
479. otawisko — łąka zarośnięta otawą (trawą wyrastającą po pierwszych sianokosach). [przypis edytorski]
480. św. Bartłomiej zastał pokrajaną już ziemię i przyjął (...) zasiew ozimy — chodzi o dzień św. Bartłomieja w kalendarzu liturgicznym kościoła katolickiego obchodzony 24 sierpnia (w kościele wschodnim 7 września); do tego czasu zaorywano ziemię pod siew ozimy (tj, zboże mające przetrwać zimę i obrodzić najwcześniej następnego roku). [przypis edytorski]
481. statecznie (daw.) — stale, niezmiennie. [przypis edytorski]
482. poniewolnie (daw.) — wbrew woli. [przypis edytorski]
483. nawidzić (daw.) — nawiedzić; odwiedzić, zobaczyć. [przypis edytorski]
484. ekskuzować się (z fr.) — tłumaczyć się, wymawiać się. [przypis edytorski]
485. dreszcz przeszła (daw.) — dziś popr. forma r. m.: deszcz przeszedł. [przypis edytorski]
486. naglić — pospieszać, ponaglać. [przypis edytorski]
487. kunktatorstwo (łac.) — ociąganie się. [przypis edytorski]
488. data (łac.) — dane. [przypis edytorski]
489. fakta (daw.) — dziś popr. forma M.lm: fakty. [przypis edytorski]
490. atoli (daw.) — jednak. [przypis edytorski]
491. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
492. stateczny (daw.) — stały, niezmienny. [przypis edytorski]
493. w rzeczy (daw.) — rzeczywiście, w istocie; naprawdę. [przypis edytorski]
494. cale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
495. była zajęła (daw.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zajęła wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
496. renegować (daw.) — wycofać, sprostować, zmienić. [przypis edytorski]
497. odwłaczający się — dziś popr.: odwlekający się. [przypis edytorski]
498. przeniewierzyć się (daw.) — dziś popr. forma: sprzeniewierzyć się. [przypis edytorski]
499. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
500. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
501. św. Michała dzień — dzień 29 września w kalendarzu chrześcijańskim. [przypis edytorski]
502. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
503. podobien (daw.) — dziś popr. forma: podobny. [przypis edytorski]
504. wirydarz (łac.) — ogródek. [przypis edytorski]
505. do tyla (daw.) — na tyle. [przypis edytorski]