NOTAS DE RODAPÉ:
[21] Plin lib. 8. Epist. 24. Revertere gloriam veterem, & hanc ipsam senectutem, quæ in homine venerabilis, in urbibus sacra est.
[22] Ptolom. apud Cellar. lib. 2 cap. 1. Geogr. antiq. Veja-se Botelho no Alfonso liv. 3. est. 77.
[23] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 3. pag. 627. Corog. Port. tom. 1. p. 310. Argot. Antig. de Brag. t. 1. c. 2.
[24] Villalob. Nobiliarch. Portug. pag. 89. Corogr. Port. t. 1. pag. 296.
[25] Resend. lib. 1. Antiq. Lusit. Cellar. Georgr. antiq. lib. 2. c. 1. §. 51. Vasæus Chronic. Hispan. pag. 254. Gruter. pag. 156. n. 4.
[26] Argot. Antig. de Brag. t. 1. lib. 2. c. 3. 4. 5. Et de antiq. Convent. Brachar. lib. 1. cap. 3.
[27] Gaspar Barreir. na Corogr.
[28] Argot. Mem. do Arceb. de Brag. tom. 1. pag. 323.
[29] Cunha Histor. Eccl. de Brag. part 1. c. 19. Villasboas Nobil. Port. pag. 79.
[30] Rodr. Caro in notis ad Dextr. ann. 265. Ambrasia in Lusitania S. Epitectus ejusdem Civitatis civis, & Pontifex Martyr Christi
[31] Agiol. Lusit. tom. 3. pag 38.
[32] O Campo Chron. p. 1. lib. 3. c. 27. Argot. Antig. de Brag. t. 1. lib. 2. c. 6. n. 513. D. Franc. Man. Cent. 3. Cart. 62. p. 425.
[33] Faria Fonte de Aganip. p. 2. Eclog. 4. Est. 10.
[34] Estaç. nas Antig. de Port. c. 20.
[35] Monarc. Lusit. liv. 2. cap. 11.
[36] Corogr. Portug tom. 2. pag. 308.
[37] Resend. de Antiq. Lusit.
[38] Gasp. Barr. na Corogr.
[39] Cardos. no Agiol. tom. 3. p. 371.
[40] Sá Mem. Hist. part. 2 p. 1. & seq. Resend. de antiq. lib. 4. pag. mihi 171.
[41] Ferreras Histor. de Hesp. part 3. ad ann. 466
[42] Argot. Antig. de Braga tom. 1. p. 376.
[43] Cardos. Agiol Lusit. tom. 2. p. 344.
[44] Res. lib. 4.
[45] Cellar. lib 2. Geogr. antiq. cap. 1.
[46] Argot. Mem. de Brag. tom. 1. lib. 2. c. 6. n 516.
[47] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 3. p. 760. V. Argais na Poblacion Ecclesiast. de Hespanh. ad ann. 893.
[48] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 2. p. 23.
[49] Monarq. Lus. l. 7. c. 23. Fr. Leaõ Benedict. tr. 2. p. 2. c. 21.
[50] Corogr. Port. t. 1. p. 237.
[51] Argot. Mem. de Brag. t. 2. p. 682.
[52] Vasconc. in not. ad Resend. lib. 1. p. 258. Rodr. Mend. Poblac. gen. de Hesp. p. 135. D. Franc. Man. cent. 3. cart. 62. Corogr. Port. t. 2. p. 525. Agiol. Lus. tom. 3. p. 86. Cardoso no Diccion. Geogr. tom. 1. p. 487.
[53] Corogr. Port. tom. 3. p. 175.
[54] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 3. p. 761.
[55] Argot. Mem. de Brag. tom. 1. p.316.
[56] Rodr. Car. Antig. de Sevilh. Caram. Explicac. Mystic. de las armas de Hespanh. p. 72.
[57] Heit. Pint. in Ezech. cap. 13. Maced. Flor. de Hespanh. cap. 1. exc. 6. Far. Epit. p. 4. lib. 5. cap. 4. Becan. in Hermat. p. 229. Luiz Mar. Antig. de Lisb. D. Franc. Man. cent. 3. cart. 62. Corogr. Port. tom. 1. p. 209. Lacerd. in l. 6. Virgil. Æneid.
Elysium in campum, terrarumque ultima tandem
Dii te transmittent, stat flavus ubi Rhadamanthus
Existitque viris, ubi vita, facilima durans
Non hyemis vis multa: nives non ingruit imber
Stridula, sed semper Zephyrorum flamina mittit
Ingens Oceanus, senimina grata virorum.
Homer. Odyss. d. vers. 113.
[59] S. Gregor. Nazianz. orat. 20. p. 333. Paradisi videlicet nostri speciem quandam animo intuentes, atque ex Mosaicis, ut opinor, nostrisque libris, tametsi in nomine nonnihil discreparit, aliis tamen vocabulis, hoc ipsum indicantes.
[60] Proclus in Hesiod. fol. 27. Beatorum insulas cum dicit Paradisum, aut campum Elysium significare videtur, sic dictum, quod corpora servet indissolubilia.
[61] Bechman. de origin. ling. Latin. p. 333.
[62] S. Justin. in Cohortat. ad Græcos p. 27. Permulta esse à Poeta, ex Divinis quoque Prophetarum libris in opus suum relata... Deinde verò, ut Paradisi effigiem Alcinoi horti conservarent, fecit illos florentes, & frugum ubertate scatentes.
[63] Div. Hieron. in Genes. cap. 2. vers. 15.
[64] Strab. de Situ Orbis lib. 3. p. mihi 143.
[65] Genes. 5.23.
[66] Barcepha de Paradis. cap. 12.
[67] Malvend. de Parad. lib. 1. cap. 9.
[68] Rodrig. Car. ad ann. Christ. 419.
[69] Benedict. Lusit. tom. 1. pag. 304.
[70] Haub. Chron. ad ann. 420.
[71] Haubert. ad ann. 86.
[72] Argaes Poblacion Eccles. de Hesp. tom. 1. fol. 10.
[73] Benedict. Lus. tom. 2. p. 109.
[74] Cardos. Agiol. Lus. tom. 1. p. 172.
[75] Maced Flor. de Hesp. excel. 10. n. 3. P. Purific Chronic. de S. Agost. p. 2. liv. 7. tit. 1. § 1.
[76] Argot. Antig. de Brag. part. 1. p. 377.
[77] Argot. Mem. de Brag. tom. 1. p. 318.
[78] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 1. p. 338.
[79] Purific. Chron. August. tom. 1. p. 215. vers.
[80] Argot. Mem. de Brag. tom. 2. p. 694. Leal, Mem. do Bispad. da Guard. part. 1. tit. 3. cap. 2. n. 202. 203. 204.
[81] Valer. Maxim. l. 6. cap. 4.
[82] Monarq. Lusit. part. 1. liv. 3. cap. 13.
[83] Far. Epitom. p. 110. part. 2. cap. 10.
[84] Estaç. Antig. de Portug. cap. 19.
[85] P. Abreu no fim da vida de S. Quiteria p. 307.
[86] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 1. p. 320. e tom. 3. p. 17.
[87] Corog. Port. tom. 1. p. 162.
[88] Argot. Mem. de Brag. p. 386. e 457.
[89] Monarq. Lusit. p. 1. cap. 3. Heit Pint. in Ezech. cap. 27. Far. Europ. Portug. tom. 3. part. 3. cap. 3.
[90] Resend. l. 4. de Antiq. p. mihi 216. Paiv. no Exame de Antiguid. p. 9.
[91] Barreir. Corograf. p. 63.
[92] Luiz Nunes cap. 38.
[93] Cellario Geograf. Antiq. liv. 2. cap. 1 § 16.
[94] Plin. liv. 1. cap. 24. Gruter. p. 1155. Vasconcel lib. 5. de Eborensi Municip. p. mihi 24. Duarte Nun. Deser. de Portug. p. 13. Brandaõ t. 3. Cardos. no Agiol. t. 2. p. 374. Barreiros na Corograf. p. 50. v.
[95] Bivar ad ann. 145.
[96] Plin. liv. 4. cap. 22. Benedict. Lusit. part. 4. trat. 2. p. 173. Abreu Vid. de S. Quiter. p. 203.
[97] Medin. l. 2.
[98] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 3. p. 760. & tom. 1. p. 457.
[99] Leal, Mem. do Bisp. da Guard. p. 14. & seq.
[100] Id. Dissertaç. Exegetic. not. 5. n 28.
[101] Monarq. Lusit. liv. 5. cap. 26.
[102] Mela liv. 5. cap. 24.
[103] Resend lib. 2. Antiq. p. 66. mihi. Baudrand. Diction. Geogr. verb. Erythia. Marinh. de Azeved. Antiguid. de Lisb. p. 105.
[104] Paiv. Exam. de Antig. p. 42.
[105] Montejar, Antig. de Hesp. part. 2 disquis. 5. §. 2. cap. 2.
[106] Salmac. Exercit. Plinian. p. 284. Avien. in Oris maritim. vers. 308. Bochart. Geograf. Sacr. p. 679. Car. Antig. de Sevilh. l. 3. cap. 25. Cellar. Geogr. antiq. liv. 2. cap 1. §. 127.
[107] Vasconcel. in Annotat. ad Resend. Barreir. Corograf. p. 50.
[108] Monarq. Lusit. liv. 3. cap. 11.
[109] Ibid. l. 5. cap. 17.
[110] De La Cled. Hist. de Portug. tom. 1.
[111] Monarq. ut supr.
[112] Argot. nas antiguid. da Chancellar. de Brag. p. 128.
[113] Argot. Mem. do Arceb. de Brag. liv. 2. cap. 6. n. 525.
[114] Monarq. Lusit. liv. 6. cap. 4.
[115] Estaç. Antig. de Portug. cap. 87. Barreir. Corog. tit. de Talaver. Brand. Monarq. Lusit. liv. 10. cap. 34.
Dicitur Ardiburi posuisse Lacobriga septem
Victori toties statuas, totiesque per illum
Eruta Wandalicis bello insurgente procellis.
Mantuan. in Agelaric.
[117] Vasconcel. Descript. Regn. Lusitan. p. 797.
[118] Mousinh. no Afric. cant 3. est. 14.
[119] Gabr. Pereir. na Ulyss. cant. 8. est. 146.
[120] Argot. Mem. de Brag. liv. 4. cap. 4. p. 670.
[121] Resend. de Antiq. Lusit. lib. 4. p. mihi 188. e 209.
[122] Andr. Schotti, Isaac Vosio, Plinio, Antonin, e outros apud Cellar. lib. 2. cap. 1. §. 20. Geograf. antiq.
[123] Monarq. liv. 9. cap. 27. Agiol. Lusit. tom. 2. p. 68.
[124] Argot. Mem. do Arc. de Brag. p. 649.
[125] P. Henriq. de Abreu, Vid. de S. Quiter. p. 203.
[126] Argot. Mem. do Arceb. de Brag. l. 2. cap. 14. dissert. 3.
[127] Monarq. Lusit. liv. 6. cap. 2 & 16. cap. 45. Cardos. Agiol. Lusitan. tom. 2. a 20 de Abril, & tom. 3. p. 726. Arauj. nos Success. Milit p. 109. & seqq.
[128] Corograf. Port. tom. 1. p. 210.
[129] Argot. Mem. do Arceb. de Brag. p. 396.
[130] Monarq. Lusit. liv. 6. cap. 11.
[131] Purific. Chronic. August. tom. 1. p. 134. vers.
[132] Cardos. Agiol. Lusit. tom. 2. p. 546.
[133] Fr Leaõ de S. Thom. Benedictin. Lusit. tom. 2 p. 279. Saavedr. Coron. Gotic. part. 1. cap 12.
[134] S. Max. ad an. 550. Prope Osset oppidum Lusitaniæ in Diœcesi Pacis Augustæ fontes Baptismatis in pervigilio Paschatis excitantur.
[135] Plin. l. 3. cap. 1.
[136] Bochart. Geogr. Sacr. lib 1. cap. 34. tom. 2.
[137] Resend. l. 4. p. 201. Gruter. p. 274.
[138] Strab. liv. 3. p. 99.
[139] Nun. Descr. de Portug. pag. 13. Poyar. Diccion. Geogr. pag. 184.
[140] Rodrig. da Cunh. Hist. de Brag. part. 2. cap. 61. Cardos. Agiolog. Lusit. tom. 1. Prolog. § 6.
[141] Id. Card. tom. 2. Agiol. p. 10. Vide etiam Argaes Dialog. 3. cap. 8.
[142] Argot. Memor. do Arceb. de Brag. p. 325.
[143] Id. ibid. p. 359.
[144] Ibid. p. 370.
[145] Plin. lib. 4. cap. 22. Barreir. Corogr. p. 63.
[146] Cellar. Geogr. antiq. lib. 2. cap. 1. §. 9.
[147] Mend. da Silv. Poblac. gen. de Hesp.
CAPITULO III.
Descripçaõ circular pela margem maritima, e raya terrestre.
1 Antes de entrarmos a ver o Reino interiormente, faremos pela parte de fóra hum giro, ou descripçaõ hydrografica, e geografica, rodeando-o todo, e informando dos principaes portos, surgidouros, e praças fronteiras, de que consta. Principiando pois pela margem septentrional, o primeiro porto, que se nos offerece, he
2 Caminha. Fica esta barra sobre o rio Minho, e he o termo, que divide Portugal de Galiza, ficando-lhe opposta a Villa da Guarda, e os Lugares de Tamugem, Rosal, e outros dos Galegos. Na entrada tem huma Ilha, onde está o forte de Nossa Senhora da Insoa. Faz esta Ilha duas barras pequenas: huma para o Norte, e he perigosa: outra para o Sul; e continuando a distancia de tres leguas para o Meyo dia, segue-se
3 Viana na foz do rio Lima: he barra estreita, e da parte de fóra da ponta do Norte ha hum recife, que corre ao Sul, e dá capacidade para ancorarem embarcações naõ muito grandes, porque hoje está mais entupida de arêas. Sobre a barra tem hum Castello com cinco baluartes, dous revelins, e defronte da mesma barra tem mais huma plataforma para sua defensa. Daqui se continúa até
4 Esposende, que dista de Viana tres leguas para o Sul. Nesta barra, onde desagua o rio Cávado, naõ ha surgidouro capaz de embarcações grandes, porque de maré cheya naõ tem mais que duas braças escaças de agua, e assim só caravellas lhe frequentaõ o porto. Corre o rio Cávado por entre a Villa de Esposende, e o Lugar de Faõ, ficando aquella para a parte do Norte, e este do Sul. Defronte deste Lugar, quasi meya legua da barra, estaõ huns penhascos, que correm de Norte a Sul hum quarto de legua em tres fileiras, a que os mareantes chamaõ Cavallos de Faõ, entre os quaes, e a terra podem bordejar navios, pois tem cinco, ou seis braças de fundo em preamar. O Author da Corografia Portugueza tom. 1. pag. 310. diz, que este era o porto, em que se carregavaõ de ouro as frotas delRey Salamaõ, àcerca do qual veja-se tambem a Antonio de Sousa de Macedo nas Flores de Hespanha cap. 4. excel. 2. O mais certo he, que foy este o porto, donde sahiaõ as armadas dos Romanos para fazerem as suas conquistas. Vindo caminhando para o Sul o espaço de tres leguas, segue-se a
5 Villa do Conde. Dá entrada a esta barra a foz do rio Ave, porém estreita. Na boca da barra tem hum forte de cinco baluartes delineado pelo insigne Engenheiro Italiano Filippe Tersio. Daqui vay correndo a marinha até o
6 Porto, quatro leguas para o Sul, deixando neste caminho o porto de Leça, ou de Matozinhos. Faz nesta barra sua foz o rio Douro, e fica distante da Cidade meya legua. Ha na barra duas lages, huma da parte do Norte, e outra do Sul, por entre as quaes he a carreira ordinaria de entrar, e sahir, mas ha de ser com tres quartos de agua cheya, sendo navio grande, e entrando de Veraõ; porque de Inverno sempre he perigosa pela mayor quantidade de arêas, que se ajuntaõ. Perto da entrada da barra para a parte do Norte está o Castello de S. João da Foz em quadro prolongado; consta de quatro baluartes pequenos. Hum dos seus lados estreitos, que olha ao Poente, cahe sobre o mar, e no outro lado opposto está a porta cuberta com hum pequeno revelim. Aqui se termina a Provincia do Minho; e continuando da barra do Porto sempre para o Sul o espaço de dez leguas, se encontra a primeira barra da Beira, que he
7 Aveiro. Desagua aqui o rio Vouga, e fica a barra distante da Cidade tres leguas: he larga na boca, e chega a ter em preamar vinte e quatro palmos de agua de alto, porém he mudavel, por ser de arêa. Corre da ponta da barra até a Villa de Ovar hum canal profundo pela distancia de sete leguas, e retalhando a terra com varios braços, e esteiros no ambito de quinze leguas, se reparte em muitas peninsulas, e lizirias, onde se fabricaõ marinhas de sal clarissimo, e se cultiva todo o genero de lavoura. Proseguindo o espaço de oito leguas ao Sudoeste, encontramos a barra do
8 Mondego. He na entrada baixa, e para dentro montuosa. Na boca da barra para o Norte está o forte de Santa Catharina, e fora do forte meya legua na Costa fica a Villa de Boarcos, onde tambem ha surgidouro com seis, ou sete braças de fundo de arêa. Na distancia de dez leguas tambem para o Sudoeste segue-se já na Provincia da Estremadura a
9 Pederneira. He enseada pequena, onde só entraõ patachos, e caravelas. Para a parte do Norte está na eminencia do monte a Igreja de Nossa Senhora de Nazareth, imagem milagrosa, e bem conhecida pelo concurso de muitas romagens. Daqui pela mesma linha a pouco espaço de duas leguas está
10 Selir, pequeno porto. Verdadeiramente esta barra pertence à Villa de S. Martinho, e está entre duas serras de grandes penhascos, por onde entra hum braço de mar, que pela parte da terra faz huma enseada, que terá meya legua de circuito, onde se abrigaõ caravelas, e patachos. De Selir, continuando a Costa para o Sudoeste cinco leguas, segue-se
11 Peniche, onde tambem chamaõ Cabo de Carvoeiro. Fica, estando a maré cheya, a modo de peninsula, donde tomou o nome. Da banda do Norte he terra baixa, e do Sul he onde tem o surgidouro em seis, ou sete braças de fundo. Duas leguas para o Oeste do cabo de Peniche estaõ duas Ilhas pequenas com muitos penhascos ao redor, a que chamaõ as Berlengas, onde ha a fortaleza de S. Joaõ. Do cabo de Peniche para o Sul, caminhando onze leguas, está a Ericeira, e a pouco espaço o Cabo da Roca. Para diante mais duas leguas está Cascaes, onde ha capacidade de se dar fundo, pois tem dezoito até vinte braças de alto. Daqui proseguindo interposto o espaço de duas leguas, se encontra o famoso porto de
12 Lisboa. Esta barra, onde desemboca o Tejo, está no meyo de duas fortalezas, chamadas vulgarmente de S. Giaõ, ou Juliaõ, e S. Lourenço, ou Torre do bogio, que outros dizem Cabeça seca, em distancia huma da outra de 980 passos geometricos de sete palmos e meyo cada passo. Em tempo do insigne Geografo Estrabo tinha a boca desta barra 2500 passos; agora se tem estreitado muito mais, e por causa dos cachopos, que existem no meyo della, se faz difficil a entrada, a qual se divide em dous canaes: o que toma por entre os cachopos, e a fortaleza de S. Giaõ, chama-se canal da terra, e he perigoso: o que vay por entre os cachopos da Trafaria, e a Cabeça seca, ou fortaleza de S. Lourenço, chama-se carreira da alcaçova, e he a mais segura, porque tem 500 braças de largo, e 9 de alto com bom fundo. Entrando pela barra dentro, a duas leguas se vê a formosa torre de Belém, obra delRey D. Manoel, fundada 200 passos sobre o Tejo; e continuando a pequena distancia de huma legua da parte do Norte, se vê a grande Cidade de Lisboa: mas como o Tejo fórma aqui o mais famoso porto do mundo, e hum grande seyo, fazendo-se navegavel no espaço de vinte leguas, posto que naõ continue na mesma largura, daremos noticia de todos os portos, que ha desde a barra para dentro do Tejo de huma, e outra parte.
| Portos do Tejo da parte do Sul. | Portos do Tejo da parte do Norte. |
|---|---|
| Trafaria. | S. Giaõ. |
| Portinho de Costa. | Oeiras. |
| Torre velha. | Caxias. |
| Porto brandaõ. | Carcavelos. |
| Manatega. | Paço d’Arcos. |
| Alfansina. | Cartuxa. |
| Arrabida. | Boa Viagem. |
| Arialva. | Santa Catharina. |
| Fonte da pipa. | Pedrouços. |
| Cassilhas. | Belém. |
| Caramujo. | Junqueira. |
| Motella. | Santo Amaro. |
| Oliveirinha. | Alcantara. |
| Corroyos. | Pampulha. |
| Santa Martha. | Santos velhos. |
| Talaminho. | Caes do Tojo. |
| Amora. | A Dizima. |
| Rio dos Judeos. | Remolares. |
| Arrentella. | Corpo Santo. |
| Seixal. | Caes da Pedra. |
| Rosario. | Alfama. |
| Porto dos PP. Paulistas. | Caes do Carvaõ. |
| Aldeya. | Bica do Sapato. |
| Cabo da Linha. | Santa Apollonia. |
| Coina. | Cruz da Pedra. |
| Fornos delRey. | Madre de Deos. |
| Palhaes. | Xabregas. |
| A Telha. | Grilo. |
| A Verderena. | Beato Antonio. |
| Barreiro. | Poço do Bispo. |
| Lavradio. | A Martinha. |
| Barra a barra. | Braço de prata. |
| Alhos vedros. | Cabo rubo. |
| Moita. | Unho de D. Garcia. |
| Esteiro furado. | Marvilla. |
| Sarilhos grandes. | Olivaes. |
| Sarilhos pequenos. | Sacavem. |
| Aldeya Galega. | Aqui desagua este rio no Tejo por huma grande boca, fazendo huma profundissima foz; e ficando quasi ao Norte da Cidade,volta contra o Noroeste, onde se encontraõ os vistosos portos de Unhos, Frielas, Mealhada, Granja,Marnotas, Santo Antonio do Tojal, &c. Continuando pela marinha direita, segue-se: |
| Lançada. | |
| Quinta de D. Maria. | |
| Samouco. | |
| Alcouxete. | |
| Barroca d’Alva. | |
| Pancas. | |
| Çamora Correa. | |
| Benavente. | |
| Salvaterra. | Massaroca. |
| Escaroupim. | Santa Iria. |
| Mugem. | Povoa. |
| Santa Martha. | Alverca. |
| Almeirim. | Alhandra. |
| Chamusca. | Villa-Franca. |
| Pinheiro. | Póvos. |
| Moita. | Castanheira. |
| Barca. | Villa-Nova. |
| Brito. | Azambuja. |
| Santa Margarida. | Casa branca. |
| Crucifixo. | Valada. |
| &c. | Porto de Mugem. |
| Santarem. | |
| Azinhaga. | |
| Labruja. | |
| Cardiga. | |
| Barquinha. | |
| Tancos. | |
| Payo de pelles. | |
| Praya. | |
| Punhete. | |
| Redemoinhos. | |
| Abrantes. |
Tornando agora a seguir o progresso da marinha do Oceano Lusitanico, prosegue a Costa da Roca de Cintra até o
13 Cabo de Espichel na distancia de oito leguas ao Sudueste. Em outro tempo se chamou Promontorio Barbarico, habitaçaõ dos póvos Sarrios. No cimo desta serra está hum Templo dedicado à milagrosa Imagem de Nossa Senhora do Cabo. Pouco mais para diante huma legua está
14 Cezimbra, em que ha fortaleza, e se póde surgir. Daqui à Arrabida ha duas leguas, e junto della a Torre de Outaõ, e huma enseada para setias, e barcos de tres vélas. Na distancia de huma boa legua para Leste se offerece a barra de
15 Setubal, que tem em preamar cinco braças, e em baixamar vinte e seis palmos. Faz aqui o Oceano huma grande enseada, e vem nella mergulhar suas correntes o rio Sadaõ. Distante de Setubal quinze leguas fica
16 Sines já no Reino, e Provincia do Algarve, onde ha surgidouro em dez, ou quinze braças. Vay daqui correndo a Costa ao Sul vinte leguas até o Cabo de S. Vicente, chamado Promontorio Sacro; mas neste caminho mais tres leguas se vê a
17 Ilha do Pessegueiro, antigamente chamada Petanio, como diz Joaõ de Mariana liv. 1. cap. 21. entre a qual, e a terra ha surgidouro em duas, e tres braças. Para diante ao Sul mais duas leguas está a barra de
18 Odemira, capaz sómente de caravelas, e tem duas varas de fundo. Caminhando-se para diante sete leguas, está
19 Arrifana, onde ha huma enseada, na qual se póde surgir em oito até doze braças. Segue-se em distancia de cinco leguas o Cabo de S. Vicente, e na pequena distancia de huma legua para o Lesueste está
20 Sagres, que da parte de Leste em huma enseada abrigada tem surgidouro com quatorze, e quinze braças de fundo. Cinco leguas para diante continúa
21 Lagos. Tem hum porto capaz de receber grandes armadas em sete para oito braças de fundo, e defendido da fortaleza chamada da Bandeira, bem guarnecida de artelharia, encontrando-se por esta Costa outras muitas fortalezas, que a defendem. Naõ está muito longe de Lagos a foz de
22 Alvor. Foy na opiniaõ verosimil fundaçaõ de Anibal, chamada Portos Anibalis. Navega-se da sua foz até à Villa em lanchas. Defronte de Alvor meya legua ao mar está huma pedra, que naõ apparece senaõ em baixamar de aguas vivas. Huma legua para Leste segue-se
23 Villa-Nova de Portimaõ, em cuja barra por causa dos bancos de arêa moviveis se naõ entra sem Piloto pratico. Tem na entrada dous fortes, hum ao Poente chamado de Santa Catharina, e outro ao Nascente, a que chamaõ de S. Joaõ, com duas batarias. Terá a barra de preamar vinte e tres palmos, e de baixamar dez, com que tem capacidade para bastantes embarcações grandes. Daqui se navega até Sylves, que lhe dista duas leguas, mas sómente se póde ir em barcos, porque esta bahia tem só meya legua de comprimento capaz. Descobre-se logo
14 Albofeira, onde está o Cabo de Carvoeiro, e nelle hum forte da Senhora da Incarnaçaõ. Daqui tres leguas para Leste está a Villa de Albofeira no fundo de huma enseada feita por dous cabos, hum da parte de Leste, outro de Oeste. Segue-se
25 Faro, a entrada de cuja barra he estreita, e fica para a parte de Leste da Cidade, da qual dista legua e meya. Mais adiante cinco leguas vemos.
26 Tavira, cuja barra terá de surgidouro cinco braças de fundo, e he defendida por duas fortalezas bem artilhadas. Está para diante a Villa de Cacella, e logo mais tres leguas, continuando a mesma Costa do Algarve, está ultimamente
27 Castro-Marim defronte de Ayamonte, que lhe fica da outra parte do rio Guadiana, o qual desemboca por aqui no mar Oceano, e separa o Reino do Algarve de Andaluzia. Costeando, e subindo por este rio cinco leguas com os olhos ao Norte, vemos a Villa de
28 Alcoutim, ultima do Reino do Algarve, e fronteira a S. Lucar do Guadiana. Tem seu Castello, e recinto de muros antigos em terreno levantado. Pouco mais para cima entra o rio Vascaõ no Guadiana, e separa o Algarve do Campo de Ourique. Segue-se a Praça de
29 Mertola já no Alentejo, e junto ao Guadiana, onde tem tres váos, o do Carvoeiro, o dos Moinhos, e o das Vacas. Seguindo para cima a margem do Guadiana, encontramos na distancia de seis leguas a Praça, e Villa de
30 Serpa, a qual com as de Moura, Mouraõ, Olivença, Ouguela e Noudar estaõ no destricto de Andaluzia em huma lisonja, ou cotovelo de terra, que alli se fórma da parte direita, pondo-nos voltados ao Norte, deixando à maõ esquerda o Guadiana, cujas terras ficaraõ sendo nossas desde o anno de 1297 pela concordata, ou tratado de Alcanisses, que fez ElRey D. Diniz com ElRey D. Fernando IV. de Castella. Pela margem do mesmo Guadiana está Jurumenha, e depois segue-se
31 Elvas, fronteira a Badajoz, donde dista tres leguas, e duas da ribeira do Caya, que divide Castella de Portugal. He Praça bem fortificada, e de notavel aqueducto. Para diante logo duas leguas está a Praça de
32 Campo-Mayor em huma grande planicie muy bem fortificada ao moderno com lago de agua nativa no seu fosso. Daqui para diante seguem-se Arronches, Alegrete, Portalegre, Marvaõ, Castello de Vide, e Montalvaõ, Praças todas fronteiras de Castella. Faz por aqui o Tejo a separaçaõ das duas Provincias Alentejo, e Beira, entrando, ou correndo por entre Malpica, e Monforte. Passando o Tejo, a primeira Praça, que se encontra na Beira, indo por esta parte, he
33 Rosmaninhal, que de huma parte está fortificada com o Tejo, e de outro lado com o rio Elja, que faz aqui sua foz. No demais he cercada de espessura, que a faz muy defensavel. Para diante duas leguas junto ao rio Elja está a Villa de
34 Segura com seu Castello pequeno, porém que descortina bem o campo. Vem por aqui o Elja fazendo a raya terminativa de Portugal, e Castella de Norte a Sul. Adiante para o Norte legua e meya está a Villa de
35 Salvaterra da Beira com Castello forte bem descortinado, e guarnecido de presidio. Tem opposta a Villa de Sarça, e tambem mais para dentro a Villa de Alcantara, Praça de armas Castelhana, que se oppoem às tres Villas nossas Salvaterra, Segura, e Rosmaninhal. Nas costas de Salvaterra cinco leguas fica Idanha nova, cuja aspereza de sitio serve de fortaleza. Caminhando tres leguas para o Nascente, segue-se
36 Penagarcia com Castello forte sobre penhasco. Tem humas montanhas, que lhe servem de grande defensa, e confiança contra qualquer temeridade inimiga, que intentar invadirnos por aqui. Nas costas de Penagarcia está situada
37 Idanha a velha quasi em peninsula, que fórma o rio Ponsul: he sitio doentio, mas tem muros fortes. Na distancia de huma legua segue-se a Villa de
38 Monsanto com seu Castello fundado em hum monte das mais raras asperezas, e altura, que dizem ha em Hespanha, porque se despenha a todos os lados por mais de meya legua. Tem esta Villa a singularidade de que sendo sitiada desde donde lhe podem deitar o cordaõ, póde para dentro delle lavrar paõ, vinho, e azeite para se sustentar, sem o inimigo lho poder impedir: por isso entre os Castelhanos anda hum adagio, que diz: Monsanto, Monsanto, orejas de mulo, el que te ganare, ganar puede el mundo; e já os Romanos a tiveraõ sete annos de cerco. Tem por opposto o Castello de Trebejo. Passadas tres leguas, segue-se ao Norte.
39 Penamacor, cuja Villa, e Castello está sobre hum eminente penhasco, e he por sitio inexpugnavel. Oppoemse-lhe o Castello de Elges. A tres leguas de Penamacor está a Villa do
40 Sabugal com muito bom Castello, e detrás delle a Villa de Sortelha inexpugnavel. Do Tejo até perto do Sabugal se corre a raya com Castella de Norte a Sul, e desde o Lugar de Meimaõ corre Leste Oeste pela serra de Malcata até o Lugar de Lagiosa, quatro leguas do Sabugal. De Lagiosa até o Douro corre a raya Nornordeste a Susudueste, e onde começa a fazerse esta raya fica a Villa, e Praça de
41 Alfayates, tres leguas do Sabugal. Sendo Governador desta Praça o Capitaõ Braz Garcia Mascarenhas, foy cercada com gyro de 4680 pés geometricos, excepto as voltas dos baluartes, que tem altura de vinte e cinco pés. Foy obra de importancia. Tem por oppostos os Castellos de Payo, e Albergaria. Seguem-se Villar-Mayor, e Castello Mendo, duas leguas em distancia hum do outro, indo sempre ao Norte. Outras duas para diante está Castello Bom, e mais outras duas a Praça de
42 Almeida, a quem faz frente Cidade Rodrigo. He das melhores Praças do Reino. Está em huma campina raza, que se descobre por alcance de vista desde huma legua; e com ser terra chã, se descobrem della terras de onze Bispados, Lamego, Guarda, Coimbra, Viseu, Braga, Miranda, Porto, Coria, Ciudad Rodrigo, Placencia, e Salamanca. Na mayor eminencia tem sua fortaleza, que domina bastantemente o terreno. Tres leguas para o Norte segue-se
43 Castel-Rodrigo em sitio alto, e forte. Tem esta Villa as armas Reaes deste Reino ao revés o elmo para baixo, por naõ querer dar entrada a ElRey D. Joaõ I. passando por alli para Chaves, porque seus moradores seguiaõ o partido da Rainha de Castella Dona Brites. Acabada de costear a Provincia da Beira, se passa aqui o Douro, que a divide de Tras os Montes, onde vemos logo o Castello d’Alva, e Freixo de Espadacinta em sitio baixo, mas com cinco torres, e fortaleza grandiosa. Segue-se o Mogadouro, a Bemposta, Penas-Royas, Algoso, terras todas fronteiras do Reino de Leaõ. Depois segue-se
44 Miranda do Douro collocada sobre asperos penhascos, a quem o rio, que lhe dá o nome, a separa pelo Nascente de Castella. Tem bom Castello com artelharia, e faz frente a Carvalhaes. Segue-se Vimioso, Outeiro, cinco leguas cada huma de Miranda; e contaremos nove, se passarmos daqui Nornoroeste a
45 Bragança, a qual existe nas margens do rio Fervença, que a aparta da raya de Galiza, tendo por opposta a Puebla de Senabria na distancia de quatro leguas. Seguem-se já na raya de Galiza
46 Vinhaes, Monforte do Rio livre, Chaves, Montalegre; e avisinhando pelo rio Lima, deixando a serra do Maraõ, e entrando na do Gerez, em cujo encontro se dividem as duas Provincias Minho, e Tras os Montes, se avistaõ nesta linha alguns Castellos, como o de Lanhoso em correspondencia da fortaleza de Araujo; o Castello da Nobrega com as terras de Entrimo por fronteiras; o Castello de Lindoso, a quem se oppoem o Lugar de Ferreiros; o Castello Laboreiro, que tem por opposto o da Lobeira, tudo na raya de Galiza fronteira do Minho. Segue-se a Villa de
47 Melgaço com excellente Castello, a quem se oppoem os Lugares Crecente, Fornelos, e outros. Legua e meya para diante Valladares, que tem oppostos em Galiza os Lugares de Cella, e Marcella. Outra legua e meya está Monçaõ em sitio eminente. Huma legua para diante segue-se Lapella, e outra
48 Valença fronteira à Cidade de Tuy. Logo outras duas leguas se offerece Villa-Nova de Cerveira, fundada, e cercada de muros de cantaria. Oppoem-se ao Lugar da Barca de Goyaõ, presidio Galiziano; e daqui outras duas leguas se encontra outra vez com Caminha, donde principiámos o gyro desta demarcaçaõ.
CAPITULO IV.
Divisaõ antiga.
1 Muitas foraõ as repartições, que antigamente houve neste nosso Paiz. Antes de conquistarem, e habitar Hespanha os Cartaginezes, e Romanos, toda ella estava dividida em muitas Provincias de póvos agrestes, que debaixo do nome geral de Ibéros se dividiaõ em Turdetanos, Celtas, Cantabros, Turdulos, e infinitos outros, de que depois trataremos. Vieraõ os Cartaginezes, e como se confederaraõ com a mayor parte daquellas gentes, conservaraõ as repartições das suas Comarcas.
2 Porém tanto que os Romanos metteraõ o pé em Hespanha, e começaraõ a contender com os Cartaginezes sobre o dominio das terras, que foy pelos annos 557 da fundaçaõ de Roma, dividiraõ toda ella em duas partes, a que chamaraõ Hespanha citerior, e Hespanha ulterior.[148] A citerior ficava para a parte de Italia, ou mais oriental ao rio Ebro, e foy a que os Romanos mais habitaraõ: a ulterior he a que ficava para o lado occidental do mesmo rio, e ficou na sujeiçaõ dos Cartaginezes. Todavia esta repartiçaõ se variava pela Republica Romana, conforme parecia aos seus interesses, accrescentando, ou diminuindo as terras de huma, ou de outra parte.
3 Acabou finalmente Octaviano Augusto de vencer na celebrada guerra Cantabrica aquelles Póvos, e mudando-lhes o governo, e limites, dividio a Hespanha em tres Provincias, a saber: Lusitanica, Betica, e Tarraconense. A Lusitanica incluia a mayor parte do que hoje chamamos Portugal, com outras muitas terras, que hoje pertencem ao Reino de Leaõ, e Provincia da Estremadura Castelhana. O rio Douro a separava pelo lado septentrional da Tarraconense; pelo oriental huma linha, que sahia do Douro quasi naquella parte, donde se incorpora com o rio Pisuerga, a qual linha descia a buscar o Guadiana, e este depois dividia a Lusitania da Betica até entrar no Oceano, cuja costa cercava o restante da Lusitania.
4 Nesta divisaõ de Augusto se confundiraõ os limites da primitiva Lusitania; porque elles começavaõ na foz do rio Tejo, e desde alli corria até o cabo de Finis terræ, e aquelle espaço depois situado entre os rios Tejo, e Guadiana, a que hoje chamamos Alentejo, e Algarve, naõ se chamava Lusitania, mas sim Celtica. Da mesma fórma padeceraõ alteraçaõ os confins da Betica, e Tarraconense, e daqui nasce a confusaõ entre os Authores como bem advertio o estudiosissimo Padre Argote.[149]
5 Corria o anno de Christo 118, quando o Imperador Elio Adriano, visitando as terras do seu Imperio, dividio a Hespanha em seis Provincias: Tarraconense, Cartaginense, Betica, Lusitania, Galiza, e Tingitania; e nesta divisaõ a Provincia do Minho ficava fóra da Lusitania, e se incluia na de Galiza, como bem mostra Floriaõ do Campo com particularidade, e certeza.[150] Constantino Magno fez outra divisaõ em sete Provincias, mas sem alterar as demarcações anteriores. Outras divisões querem alguns que fizessem os Romanos, mas saõ dubias.
6 O que temos por certo he, que os Romanos além destas repartições tinhaõ dividida cada huma das Provincias em Chancellarias, a que chamavaõ Conventos Juridicos, collocados nas Cidades mais insignes da Provincia, às quaes acudiaõ os póvos da Comarca para administraçaõ da justiça. Destes Conventos Juridicos, a que correspondem hoje as nossas Relações, havia quatorze em toda Hespanha: as que tocaraõ às nossas terras, foraõ tres: Braga, Béja, e Santarem.
7 Havia tambem algumas Cidades privilegiadas com o titulo de Municipios. Colonias eraõ aquellas, que tinhaõ sido fundadas por familias Romanas, e taes foraõ em nosso terreno Béja, e Santarem, além de outras tres, que hoje nos naõ pertencem, e gozavaõ seus Cidadãos do privilegio de Cidadãos Romanos. Municipios eraõ os que se governavaõ por Leys proprias, e estes foraõ Lisboa, Evora, Mertola, e Alcacer do Sal.
8 Extincto o dominio Romano, invadiraõ os Barbaros as Hespanhas o anno de 409 depois de Christo, e daqui por diante se alteraraõ notavelmente os limites das nossas Provincias em todas as subsequentes sujeições até o reinado delRey D. Fernando o Magno, o qual falleceo no anno de 1067, deixando repartido entre seus filhos as terras dos seus dominios; e cabendo as de Portugal a ElRey D. Garcia, desde entaõ se principiou a chamar Portugal o que era Lusitania. Declaradas pois as divisões antigas, passemos a expressar as modernas.