NOTAS DE RODAPÉ:

[148] Tit. Liv. lib. 36. cap. 28. Mela lib. 2. cap. 6. Solin. cap. 23. Strab. lib. 3. pag. 166.

[149] P. Argot. Antiguid. da Chancel. de Brag. p. 38. e nas Mem. do Arceb. de Brag. pag. 40. e 41.

[150] Isaac Vossio nas Notas a Pompon. Mela liv. 2. cap. 6. Flor. do Camp. liv. 1 cap. 3. Moral. liv. 7. cap. 2. Osorius ao Prolog. de reb Emman. Resend. Antiq. lib. 3. Estaç. Antig. de Portug. cap. 19. e 20. Plin. lib. 4. cap. 20. Volaterran. Geograph. lib. 1. Barreir. Corograf. pag. 90. Joaõ Salgad. Success. Milit. p. 168. vers.

CAPITULO V.
Divisaõ moderna pelas Provincias.

1 Presentemente se divide Portugal em seis Provincias, ou Regiões: duas ficaõ na parte septentrional, e se chamaõ Entre Douro e Minho, e Tras os Montes: duas no coraçaõ do Reino, chamadas Beira, e Estremadura: e outras duas na parte Meridional, a que chamaõ Alentejo, e Algarve, que tambem logra o titulo de Reino. Cada Provincia destas se subdivide em Comarcas, ou Ouvidorias, para boa administraçaõ da justiça; e cada Comarca tem debaixo da sua jurisdiçaõ certo numero de Villas, e Lugares, em que existem seus Juizes, que governaõ subordinados aos Corregedores das Comarcas. Supposta esta prejacente noticia, entremos a descrever a primeira Regiaõ da parte do Norte, chamada

Provincia do Minho.

2 Como esta Provincia está encerrada entre as famosas correntes dos dous rios Douro, e Minho no Occidente septentrional de Hespanha, da tal situaçaõ tomou nome de Entre Douro, e Minho, que em Latim se diz Interamnensis, ou Duriminea. Quasi todos os Geografos[151] lhe daõ de comprido de Norte a Sul dezoito leguas, e de Nascente a Poente doze de largo na sua mayor largura, porque em algumas partes naõ tem mais que oito.

3 Confina esta Provincia da banda do Meyo dia com o rio Douro, que a separa da Beira: da banda do Occidente parte com o mar Oceano, começando em S. Joaõ da Foz, e acabando na Villa de Caminha, onde o rio Minho divide Portugal de Galiza. Dahi para cima, que he a parte do Norte, vay pelo dito rio até o termo da Villa de Monçaõ, e alli passa o termo de Galiza o rio Minho, e se reparte por marcos até o Castello de Castro-Laboreiro, que saõ doze leguas desde a Villa de Caminha. Dalli atravessa o resto pelo monte do Gerez, que está da parte do Nascente, e vay pela terra de Barrozo até à ponte de Cavez, que está no rio Tamega, e dahi pelo rio abaixo até à Villa de Amarante; e deixando o rio, vay pelo monte do Bayaõ dar no Douro, donde começámos.

4 O clima he o mais temperado, porque está entre o parallelo de 41 e 42 gráos de altura do Polo Arctico. Daqui nasce, que sendo taõ pequena esta Regiaõ, he summamente fertil; e a benignidade dos seus ares, a affluencia dos seus rios, as abundancias, e delicias dos seus campos comprovaõ a fama do seu admiravel temperamento; donde se animou a dizer Manoel de Faria,[152] que se no mundo houve Campos Elysios, existiraõ nesta Provincia; e se os naõ houve, merecia que sómente os houvesse nella, se he que este titulo se deve dar a sitio ameno, e delicioso.

5 Assim o vemos, porque a mayor parte desta Provincia está sempre cheya de arvoredos de todo o genero, que organizaõ hum continuado bosque perpetuo, e muy aprazivel, composto de loureiros, azinheiros, platanos, buxos, murtas, teixos, pinheiros, e ciprestes, que todos nem de Inverno perdem a folha, além de castanheiros, carvalhos, sovereiros, e outras arvores, donde se criaõ as mais robustas madeiras do mundo,[153] taõ ferteis, que ha castanheiro, que dá trinta, e quarenta alqueires de castanha, e ainda hum moyo, como affirma Joaõ Salgado de Araujo:[154] pé de vide em latada, ou em arvore, que dá pipa de vinho: pé de nogueira, que dá moyo de noz: larangeira, que dá cinco carros de laranja: pé de carvalho, que dá meyo moyo de bolota; e alguns taõ grandes, que naõ o abrangem quatro homens, como he na quinta de Mouro de S. Joaõ de Ataens da Villa de Pica de Regalados. Testifica o Doutor Joaõ de Barros na Descripçaõ, que fez desta Provincia, capitulo 7, que vira hum, em cujo oco cabiaõ cincoenta cabras, e outro, onde cabiaõ dez homens a cavallo, dando por testimunha ao Marquez de Villa-Real, que foy huma das pessoas, que entrara dentro, o que parece encarecimento, posto que o mesmo escreve Manoel de Faria.[155]

6 Esta abundancia he igual em tudo. De boys, e vacas sustenta quatrocentos mil, e mais de hum milhaõ de ovelhas, e carneiros, segundo dizem Duarte Nunes,[156] e outros. O Doutor Joaõ de Barros, sendo Ouvidor de Braga o anno de 1500 e tantos, diz, que por ordem delRey mandara fazer a conta do gado, que havia só no termo daquella Cidade, e achara treze mil cabeças de gado meudo, e de boys, e vacas onze mil. A mesma fecundidade corresponde a todo o genero de caça, carnes, e peixes, tudo de excellente sabor, principalmente havendo tantos rios povoados de gostosos salmões, lampreas, trutas, salmonetes, sáveis, bogas, e tainhas, com infinitos outros igualmente admiraveis. Criaõ-se tambem todo o genero de legumes, e hortaliça: tem muito mel, e lacticinios, muito milho, o paõ que basta, e até minas de ouro, prata, ferro, e estanho. Lavra-se o linho mais fino, de que se fabrîca o panno branco muy estimado na Europa. Só azeite ha pouco nesta Provincia, naõ porque a terra deixe de criar oliveiras, mas porque naõ as plantaõ; porque lisongeados os seus naturaes com o prestimo, e sabor do chamado unto, de que usaõ tanto nos guizados, como às vezes nas luzes, esqueceraõ-se de as cultivar.

7 Saõ seus habitadores de fecundissima propagaçaõ, e larga vida; e até nos tempos, que a natureza constitue estereis, saõ aqui fecundas as mulheres. Muitos exemplos, e casos ajuntou para confirmaçaõ desta raridade, e excellencia Gaspar Estaço,[157] e Antonio de Sousa de Macedo.[158] Basta dizer, que da gente innumeravel, que naõ póde sustentar este Paiz, se tem povoado o mundo, e com especialidade o Brasil, e as Minas, e que he mais a gente, que a terra, onde naõ ha parte alguma, em que se naõ ouça tanger algum sino, e cantar hum galo.[159] Parece toda a Provincia huma Cidade continuada.

8 Conduz muito para esta geral fertilidade a grande copia de boas aguas, que, como se esta Regiaõ fora toda perenne tanque, assim brota, e rega seus campos, e pomares por vinte e cinco mil fontes,[160] e innumeraveis rios grandes, e pequenos; sendo os de mayor nome os seguintes: Ave, Basto, Benade, Biturim, Cabraõ, Caldas, Campanhaõ, Cávado, Celho, Celinho, Coa, Cosme, Coura, Deiriz, este, Dolo, Douro, Enfesta, Ensalde, Fato, Ferreira, Fulias, Gadanha, Gifães, Gogim, Herdeiro, Homem, Landim, Lavoreiro, Leça, Lima, Locia, Maçarelos Mejavelhas, Melres, Minho, Moles, Mouro, Neiva, Olo, Ovelha, Ouvir, Pontido, Prado, Ramada, Rellas, Siguelos, Sousa, Tamega, Taveira, Teixeira, Torto, Trovella, Tua, Valengo, Vargeas, Veadões, Vez, Vizella, Zezere pequeno, e outros, que se diffundem nos capitaes.

9 Duzentas saõ as pontes de cantaria, a que estes rios obedecem, e as mais famosas a de Cavez muy larga, e muy alta, com cinco arcos de pedras taõ admiravelmente lavradas, que todas saõ de hum tamanho: a de Mondim com seis arcos: a de Amarante feita por diligencias de S. Gonçalo; e outras muitas. Contaõse-lhe seis portos de mar capazes de receber navios: Caminha, Viana, Esposende, Leça, Villa do Conde, Porto.

10 As Praças de armas cercadas, e acastelladas saõ dezaseis: Porto, S. Joaõ da Foz, Villa do Conde, Viana, Caminha, Villa-Nova, Valença, Lapela, Monçaõ, Melgaço, Castelo Lavoreiro, Lindozo, Nobrega, Lanhozo, Aguiar de Pena, Celorico de Basto; e pelo Certaõ tem: Braga, Guimarães, Ponte de Lima, e Barcellos, de todas as quaes se faz pleito, e omenagem. E segundo o calculo de Joaõ Salgado de Araujo,[161] tinha no anno de 1644 seis mil homens capazes de tomar armas. Mas pelo que toca ao militar, accrescento huma singularidade desta Provincia, e he, que pelos muitos rios menores, que comprehende, pontes delles, barcas dos mayores, e grande abundancia de bosques, sem duvida que causará huma grande difficuldade para se deixar penetrar de inimigos; e já estes embaraços remiraõ muitas vezes este Paiz da invasaõ dos Romanos, aos quaes lhe custou tempo, trabalho, e gente a sua conquista, quando tudo rendiaõ suas armas entaõ vitoriosas contra as mais nações do mundo todo.

11 Pelo que pertence ao estado Ecclesiastico, ha nesta Provincia duas Igrejas Cathedraes: Braga Arcebispado, e Porto Bispado. Cinco Collegiadas: Guimarães, Barcellos, Valença, Cedofeita, Viana. Paroquias, conforme o calculo de alguns Authores,[162] tem 1460, e de outros tem 1500.[163] Conventos, e Mosteiros de diversas Ordens mais de 150. De Ermidas, e Igrejas naõ Paroquiaes hum grande numero. Corpos de Santos, que venera, tem quatorze. Santos nacionaes tem grande quantidade: S. Damazo, S. Gonçalo de Amarante, S. Torcato, S. Pedro de Rates, S. Gerardo, S. Vitouro, S. Frutuoso, S. Martinho de Dume, S. Rozendo, Santa Senhorinha, Santa Suzana, o Irmaõ Pedro de Basto, e outros muitos, de que o Agiologio Lusitano faz memoria. De homens insignes já em letras, já em armas tem produzido, e produz numero grandissimo, de que nós, quando fallarmos das suas patrias particulares, nos lembraremos.

12 Naõ he para esquecer huma excellente gloria, que esta Provincia tem, qual he darse nella principio à vida Eremitica muitos annos antes que S. Paulo primeiro Ermitaõ a introduzisse no Reino; pois sendo S. Felix o que deu sepultura a S. Pedro de Rates, como consta das suas Lições, e que vivia nos desertos desta Provincia em hum alto monte de S. Miguel de Laundos, Abbadia da Villa de Esposende,[164] fica precedendo S. Felix a S. Paulo o que vay do anno 46, em que morreo S. Pedro de Rates, ao de 300 em que floreceo S. Paulo. A causa porém, que houve para chamar a S. Paulo primeiro Ermitaõ, veja-se no Agiologio Lusitano tom. 1.

13 Divide-se finalmente esta Provincia em seis Comarcas, que vem a ser: Guimarães, Braga, Porto, Viana, Barcellos, e Valença. Cada huma dellas tem varias povoações debaixo de sua jurisdiçaõ. Tudo desta Provincia resumio nestas duas estancias a Musa de hum engenho Hespanhol:

Es Entre Duero, y Miño la primera
Porcion del Reyno, en rios muy bañada,
Donde Braga magnanima prospéra
De los Brachatos hija sublimada.
Al Romano dificil, y guerrera:
A los de Porto altiva, y respetada:
De Augusto honor, Juridico Convento,
Corte Sueva, y Arçobispal assiento.
Del Duero ilustra el margen atractivo
Porto, que de Gatelo pueblo raro
Dandole a Portugal nombre preclaro.
Guimarães Villa es noble, y primitivo
Solio de Reys Lusos. Tiene claro
Timbre Puente de Lima: altas bellezas
Viana, de partido ambas cabeças.

Comarcas da Provincia do Minho.

I. Guimarães Correiçaõ consta de5 Villas.Aguiar da Penha, Amarante,Canaveses, Guimarães,Povoa.
19 Concelhos.Atey, Cabeceiras de Basto, Celorico de Basto, Santa Cruz de Riba Tamega, Felgueiras, Gestaço, Gouveade Riba Tamega, Hermello, S. Joaõ de Rey, Lanhoso, Mondim, Montelongo, Ribeira de Pena, Ribeira de Soás, Roças, Serva, Vieira, Villaboa da Roda, Unhaõ.
14 Coutos.Abbadim, Fonte Arcada, Mancelos, Moreira de Rey, Parada de Bouro, Pedraido,Pombeiro, Pousadela,Refoyos de Basto, Taboado, Tibães, Travanca, Tugas, Vimieiro.
4 Honras.Cepães, Meinedo, Ovelha, Villacahiz.
1 Julgado.Lagiosa.
II. Viana Correiçaõ consta de7 Villas.Arcos de Valdevez, Monçaõ, Ponte da Barca, Pontede Lima, Prado, Viana, Villanova de Cerveira.
12 Concelhos.Albergaria de Penella, Bouro, Coura, Entre Homem e Cávado, Geraz do Lima, Lindoso, Santa Martha doBouro, Santo Estevaõ da Faxa, Soajó, Souto de Rebordaõs, Villa Garcia, Pica de Regalados.
15 Coutos.Aboim da Nobrega, Azevedo, Baldreu, Boilhosa, Bouro, Cervães ou Villar de Areas, S. Fins, Freiriz,Luzio, Manhente, Nogueira, Queimada, Sabariz, Souto, Rendufe.
III. Barcellos Ouvidoria consta de7 Villas.Barcellos, Castro Laboreiro, Esposende, Famelicaõ,Melgaço, Rates, Villa do Conde.
3 Concelhos.Larim, Portella das Cabras, Villachã.
5 Coutos.Cornelã, Fragoso, Gondufe, Palmeira, Villar de Frades.
1 Julgado.Vermoim.
1 Honra.Fralães.
IV. Valença Ouvidoria consta de3 Villas.Caminha, Valença, Valadares.
2 Coutos.Feães, Paderne.
V. Braga Ouvidoria consta de1 Cidade.Braga.
13 Coutos.Arentim, Cabaços, Cambezes, Capareiros, Dornelas, Ervededo, Feitosa, Goivães,Moure, Pedralva, Provesende, Pulha, Ribatua.
VI. Porto Correiçaõ consta de1 Cidade.Porto.
3 Villas.Melres, Povoa de Varzim, Villanova.
13 Concelhos.Aguiar de Sousa, Avintes, Bayaõ, Bemviver, Gaya, Gondomar, Lousada, Maya, Penafiel de Sousa, Penaguiaõ,Portocarreiro, Refoyos de Ribadave, Soalhães.
7 Coutos.Ansede, Entre ambos os rios, Ferreira, Meinedo, Paço de Sousa, Pendorada, Villaboa de Quires.
6 Behetr. e Honras.Baltar, Barbosa, Frasaõ, Gallegos, Louredo, Sabrosa.

Provincia de Tras os Montes.

1 A Segunda Regiaõ, ou Provincia do Reino, he chamada Tras os Montes, porque do Reino de Galiza até o Douro de Norte a Sul atravessaõ huns montes muy altos, que parece estaõ cercando a Provincia do Minho, como fazem os Alpes a Italia; e saõ de tanta eminencia estes montes, que em muitas partes tem huma legua de subida aspera, como se experimenta nas serranias do Gerez, e altura do Maraõ; e assim havendo respeito ao Minho, fica esta Provincia além daquelles montes, que lhe deraõ o nome.

2 Sua demarcaçaõ costuma fazerse da Portela de Homem pela banda do Norte até à ponte de Cavez; e continuando do Poente pelo rio Tamega até entrar no Douro, faz este a divisaõ com a Provincia da Beira até Vilvestre. Daqui olhando para o Norte, o mesmo rio Douro a aparta do Reino de Leaõ até quatro leguas depois de se chegar a Miranda; e daqui por divisas, e marcos até dar no rio Maçaõ naõ longe de Maid, onde inclina a Poente com a serra chamada de Teixeira, e as de Senabria, e Gerez até vir incorporarse onde começou.

3 O commum dos Geografos[165] dá a esta Provincia trinta leguas de comprido, e vinte de largo; porém o Abbade de Pera[166] diz, que naõ fizeraõ boa mediçaõ; porque da Portella de Homem até Urros defronte de Vilvestre saõ trinta e quatro leguas, e de Canavezes até o rio Maçaõ fazem trinta e seis (he erro, porque verdadeiramente naõ devem ser mais que vinte e seis conforme os Mappas de Fernaõ Alvares Seco, e Pedro Teixeira) e assim lhe dá de circuito cento e trinta leguas.

4 Muito mal se informou Floriaõ do Campo naõ só na demarcaçaõ, que dá a esta Provincia, mas em dizer que he terra infrutifera; porque supposto naõ ser taõ fertil como Entre Douro e Minho, a verdade he haver aqui muitos valles deliciosos, e muitas Villas abastadas de paõ, vinho, azeite, mel, frutas, gados, caças, legumes, e sedas. Tal he a Villa de Chaves muy amena, na qual habitaraõ os Romanos muito tempo, por ser boa terra, e Villa-Real e outros muitos Lugares desta Regiaõ: só de frutas de espinho naõ tem abundancia.

5 O clima naõ ha duvida, que he frio em extremo: tem nove mezes de Inverno, e tres de Veraõ ardentissimo, por naõ ser arejada do Norte, que embaça nas montanhas, e com tudo he terra sadia, e de boas aguas, excepto em Bragança, e Miranda, que saõ pessimas. Os rios mais nomeados saõ estes: Angueira, Alvedrinha, Azibo, Beça, Corgo, Caldo, Calvo, Douro, Fervença, Frio, Fresno, Lobos, Maçaõ, Mente, Pinhaõ, Rabaçal, Sabor, Tamega, Tinhella, Tua, Tuella, Villariça, Vellarva, Zacharias. Fontes medicinaes tem quarenta e tres.

6 A gente, que habita esta Provincia, he pela mayor parte robusta, e corpulenta: as pessoas nobres saõ dotadas de grande primor, e brio; muy valentes, e honrados; aptos para a guerra, e tem grande exercicio da gineta, e brida, em que fazem sumptuosas festas. Saõ muy devotos da Igreja, e veneraõ com estimaçaõ a seus Ministros: conservaõ as amizades, e com os estranhos saõ attenciosos. As mulheres nobres tem grande recolhimento, as outras ajudaõ a cultivar as terras a seus maridos, e às vezes mais trabalhaõ ellas que elles: em fim diz o Abbade Joaõ Salgado de Araujo, que naõ se sabe desta Provincia vicio algum nativo della.

7 Inclue esta Provincia duas Cidades: Miranda, que tem Bispo, e Bragança, que o naõ tem. Ha tres Igrejas, que parecem Collegiadas: Chaves, illa-Real, e Torre de Moncorvo, e consta de muitas Abbadias, Reitorias, e Vigairarias. As Villas, que tem fortalezas confinantes com Galiza, e Castella, saõ estas: Montalegre, Erveredo, Chaves, Monforte do rio livre, Bragança, Outeiro, Miranda, Folgoso, Penas de Royas, Mogadouro, Freixo de Espadacinta, e de todas se dá omenagem.

8 Divide-se finalmente esta Provincia em quatro Correições: Moncorvo, Miranda, Bragança, e Villa-Real. Servem de epitome das suas grandezas estas duas Oitavas:

Es Tras los Montes la porcion segunda
De heroicas poblaciones adornada,
Donde Miranda Episcopal se funda
Sobre peñascos bien encastillada.
DelRey Brigo Bragança hija segunda,
De la Inez bella, como desdichada,
Talamo, en llano delicioso brilla,
De esclarecidos Duques alta silla.
Entre otras Villas sale floreciente
La Torre de Moncorvo; la apacible
Villa-Flor: Mirandela con gran puente:
Belica Chaves, Villa-Real plausible,
Freixo de Espadacinta muy valiente,
Alfandega da Fé apeticible,
Mascareñas en frutas deliciosa
Fertil Chacim, y en trato generosa.

Comarcas da Provincia de Tras os Montes.

I. Torre do Moncorvo Correiçaõ consta de26 Villas.Abreiro, Agua revez, Alfandega da Fé, Anciães, Castro-Vicente, Chacim, Cortiços, Frechas, Freixiel, Freixo de EspadacintaLamas de Orelhaõ, Linhares, Moncorvo, Mirandella, Monforte de rio livre, Mós, Murça de Panoya, Nuzellos, Pinhovelo, Sampayo,Sezulfe, Torre de D. Chama, Valdasnes, Villas-boas, Villaflor, Villarinho da Castanheira.
II. Miranda. Correiçaõ consta de1 Cidade.Miranda.
14 Villas.Algoso, Azinhoso, Bemposta, Carrocedo, Failde,Frieira, Mogadoiro, Penas de Royas, Rebordainhos,Sanseriz, Val de Passó, Vilar seco da Lomba, Vimioso, Vinhaes.
III. Bragança Ouvidoria consta de1 Cidade.Bragança.
10 Villas.Chaves, Ervedosa, Gustey, Montalegre, Outeiro, Rebordãos, Ruivães, Val de Nogueira, Val de Prados,Villafranca.
IV. Villa-Real Ouvidoria consta de9 Villas, e Coutos.Alijó, Dornellas, Ervededo,Favayos, Lordelo, S. Mamede de Riba-Tua, Provezende, Ranhados, Villa-Real.
2 Honras.Gallegos, Sobrosa.

Provincia da Beira.

1 Quasi no coraçaõ do Reino está situada esta Provincia, e com a extensaõ de trinta e quatro leguas desde Punhete até Villa-Nova do Porto; e se contarmos de Buarcos até Val de la mula, saõ trinta e seis, e de Punhete até a foz do Agueda saõ quarenta e cinco, e da foz do Douro até Rosmaninhal fazem cincoenta e huma. Por esta demarcaçaõ, que o Abbade de Pera tem por certa, e exacta, vem a ter esta Provincia de circumferencia duzentas leguas pouco mais, ou menos, com o que torce para costear a Estremadura; porém commummente se lhe dá trinta e seis leguas de comprido, e outro tanto de largo, e assim fórma huma figura quasi quadrada, tendo algumas entradas em Alentejo, e Estremadura Lusitana.

2 Confina pelo Oriente com a Estremadura Castelhana, e Leoneza, e parte da Provincia de Tras os Montes, cujos limites continúa pelo Norte com os da Regiaõ de Entre Douro, e Minho. Pelo Occidente recebe as aguas do Oceano, e pelo Meyo Dia confina com a Estremadura de Portugal, e Alentejo. Chama-se Beira, ou porque seus primeiros habitadores se chamavaõ Berones, como diz Fr. Bernardo de Brito,[167] ou porque respeitando-se a sua situaçaõ, por ser toda cercada de agua dos rios Douro, Tejo, Coa, e Oceano, significa o mesmo que Margem, Borda, ou Beira.[168] Joaõ Salgado diz, que o seu verdadeiro nome he Vera, que se converteo em Beira.

3 Reparte-se em duas largas porções de terra: huma, que se diffunde desde a Serra da Estrella até o rio Tejo, e se diz Beira baixa: outra, que desde a mesma Serra se espalha até o rio Douro, e desde a Cidade de Coimbra até a do Porto, que aqui se diz Beiramar, e no restante Beira alta.[169] Esta dilatada extensaõ de terreno grangeou a esta Provincia o honroso titulo de Principado, que desde o anno de 1734 anda nos netos primogenitos dos Monarcas Portuguezes.[170]

4 He terra muy fertil de centeyo, milho, castanha, vinho, gados, caças, e gostosos peixes, produzindo a amenidade deste Paiz toda a diversidade de saborosissimas frutas, especialmente os celebrados verdeaes de Inverno, ajudando muito para esta abundancia a grande copia de aguas de fontes, e rios, sendo os mais nomeados os seguintes: Agueda, Alva, Alfusqueiro, Aravil, Arda, Balsamaõ, Berosa, Ceira, Coa, Daõ, Dansos, Douro, Elja, Freixiandas, Lomba, Lorveo, Marnel, Mondego, Paiva, Ponsul, Ramalhoso, Sardaõ, Soberbo, Tourões, Tripeiro, Veroza, Vouga, Xudruro, Zezere.

5 Tem produzido esta Provincia homens famosissimos. Daqui foy ElRey Wamba, e o valeroso Viriato, posto que Entre Douro e Minho contenda sobre a naturalidade deste segundo; porque diz o Gerudense, que os Soldados, que aquelle insigne Capitaõ trazia comsigo, eraõ Duriminios. Os mais daquelles celebrados aventureiros, que foraõ a Inglaterra em defensa das doze Damas motejadas de feyas, daqui eraõ naturaes, como tambem o foraõ oito Reys Portuguezes, dous Sanchos, tres Affonsos, D. Pedro, D. Fernando, e D. Duarte; e por naõ se gloriar só do nascimento, honra-se naõ pouco de ser conservatorio de tres corpos veneraveis, e Regios, como he o delRey D. Affonso Henriques, da Rainha Santa Isabel, e de D. Sancho I, e tambem do delRey D. Rodrigo, ultimo Rey Godo.

6 Manoel de Faria mal affecto porém à gente desta Regiaõ, com injurioso conceito critíca absolutamente a todos os nacionaes della de pedintes, e de pouco asseados.[171] O defeito particular de alguns individuos naõ deve ser motivo para deteriorar a opiniaõ commua de huma Provincia inteira. Eu bem sey que já Fr. Bernardo de Brito,[172] tratando dos antigos habitadores da Serra da Estrella, chamados Herminios, diz, que eraõ homens asperos, e duros de condiçaõ, indomitos pelas armas, muy rusticos no traje, e modo de vestir, amigos de roubar o alheyo, e pouco fieis no que tratavaõ; porém a cultura dos tempos, e a mesma experiencia tem mostrado quanto se deve desvanecer este conceito, pois o que vemos hoje nos seus naturaes, principalmente nos da primeira esfera, he hum animo valente, e brioso, amigos de buscar honras, e fortuna, ou pela carreira das letras, ou das armas, em que tem feito progressos de grande credito para todo o Reino.

7 Continuando a descrever suas grandezas, incluem-se nesta Provincia cinco Cidades; quatro com Bispo: Coimbra, Viseu, Lamego, Guarda; e Aveiro modernamente erecta em Cidade, que o naõ tem. Divide-se em nove Comarcas: de quatro saõ cabeças as quatro Cidades; e das cinco he: Castello-Branco, inhel, Esgueira, Montemór o velho, e Feira. Tem duzentas e trinta e quatro Villas, das quaes cincoenta e oito saõ acastelladas, além das cinco Cidades. As que confinaõ com Castella saõ estas: Castello-Branco, que no anno de 1704 foy accommettida de Castelhanos, e fica opposta à Villa de Herrera: Rosmaninhal, Segura, Salvaterra da Beira, que todas tres se oppoem à Villa de Alcantara, Praça de armas de Castella: Penagarcia, Idanha a velha, Monsanto defensavel por natureza, Proença, Belmonte, Penamacor, Sabugal, Sortelha, Alfayates, Villar-Mayor, Castello Mendo, Castello Bom, Almeida, Pinhel, Castello Rodrigo.

8 Tem mais de sete mil homens, que podem tomar armas: ha nesta Provincia a mayor porçaõ das Comendas deste Reino: sustenta mais de quarenta e quatro Conventos de Religiosos de varias Ordens, e vinte e tres de Religiosas: muitas Igrejas com Coro, em que se reza o Officio Divino: innumeraveis Abbadias, e Ermidas. Huma das singularidades, de que se póde gloriar, he comprehender as duas mais admiraveis officinas da virtude, e letras, que tem o Reino, quaes saõ Bussaco, e a Universidade de Coimbra, donde tem sahido Varões portentosos na santidade, e nas sciencias. Comprehendemos tudo succintamente nas seguintes estancias:

Es Beira, la tercera Region, que ostenta
De Viriato el nombre formidable,
Donde Coimbra Episcopal se assienta
De Mondego en la orilla deleitable.
Produxo siete Reyes opulenta
Grande en lo noble en letras admirable:
Yaze Obispal Viseu en gran llanura
Del infeliz Rodrigo sepultura.
Lamego, Episcopal sale gallarda,
Aveiro en territorio es abundante.
Sobre peñascos asperos la Guarda
Con Iglesia Pastoral luze brillante.
Sin Mitra Idaña, solo el timbre guarda,
Que de Wamba adquiriò patria elegante;
Mas poblacion la nueva Idaña tiene,
Que en el sitio cercano se contiene.
Castello-Branco entre otras cobra fama:
Tentugal por la fuente, que ay en ella,
Montemayor de Brigo obra se acclama,
Fuerte Almeida, que en armas tiene estrella.
Celorico el laurel de Apolo enrama:
Por sus Duques Lafões, y Avero es bella:
Cobillan goza celebre fortuna
De la Cava fatal illustre cuna.

Comarcas da Provincia da Beira.

I.Coimbra Correiçaõ consta de1 Cidade.Coimbra.
32 Villas.Alvaiazere, Ançã, Anciaõ, Arganil, Avó, Bobadella, Botaõ, Buarcos, Cantanhede, Carvalho, Celavisa,Cernache, Santa Comba-Daõ, Coja, Santa Christina, Esgueira, Fadeira, Fajaõ, Goes, Mira, Mirandado Corvo, Pena-Cova, Pereira, Podentes, Pombalinho, Pombeiro, Rabaçal, Redondos, Tentugal, Vacariça,Villanova de Anços, Villanova de Monçarros.
1 Cidade.Aveiro.
II. Esgueira Provedoria consta de26 Villas.Aguieira, Anadia, Angeja, Assequins, Avelãs de caminho,Avelãs de cima, Bemposta, Brunhido, Eixo, Estarreja, Ferreiros, Ilhávo, S. Lourenço do Bairro, Oiz da Ribeira, Oliveira do Bairro,Paos, Prestimo, Recardães, Sangalhos, Segadães, Serem, Sousa, Trofa, Villarinho do Bairro, Vagos, Vouga.
1 Concelho.Fermedo.
1 Couto.Esteve.
III. Viseu Correiçaõ consta de1 Cidade.Viseu.
22 Villas.Alva, Banho, Candosa, Coja, Enfias, Ferreira d’Aves, Lagares, Mortagoa, Nogueira, Oliveira do Conde, Oliveirade Frades, Oliveira do Hospital, Penalva d’Alva, Perselada, Reriz, Sabugosa, Sandomil, Santa Comba-Daõ, S. Pedro do Sul, Taboa, Trapa, Tondela.
30 Concelhos.Azere, Azurara, Barreiro, Besteiros, Canas de Sabugosa, Canas de Senhorim, Currellos,Folhadal, Foz de Piodaõ, Gafanhaõ, Guardaõ, Gulfar S. Joaõ de Areas, S. Joaõ do Monte, Lafões, Mões, Mouraz,Ovoa, Penalva do Castello, Pinheiro de Azere, Povolide, Ranhados, Sataõ, Senhorim, Sever, Silvares, Sinde, Tavares, Treixedo, Villacova de Subavó.
2 Coutos.Maceiradaõ, Moimenta.
IV. Feira Ouvidoria consta de5 Villas.Cambra, Castanheira, Feira, Ovar, Pereira de Susaõ.
V. Lamego Correiçaõ consta de1 Cidade.Lamego.
32 Villas.Arcos, Armamar, Arouca, Barcos, Britiande, Castello, Castrodairo, Chavães,S. Cosmado, Fantello, Fragoas, Goujim, Granja do Tedo, Lalim, Lazarim, Leomil, Longa, Lumiares, Moimenta da Beira, Mondim,Nagosa, Parada do Bispo, Passó, Pendilho, Sande, Taboaço, Tarouca, Valdigem, Varzea da serra, Veanha, Villacova, Villaseca.
20 Concelhos.Alvarenga, Aregos, Barqueiros Cabril, Caria, Couto da Ermida, S. Christovaõ da Nogueira, Ferreiros, S. Martinho de Mouros, Mossaõ,Paiva, Parada de Ester, Pera e Peva, Pezo da Regoa, Pinheiro, Rezende, Sanfins, Sinfaes, Teixeira, Tendaes.
VI. Pinhel Correiçaõ consta de54 Villas.Aguiar, Alfaiates, Algodres, Almeida, Almendra, Castanheira, Casteiçaõ, Castello bom, Castello melhor, Castello mendo, Castello-Rodrigo,Cedavim, Cinco Villas, Ervedosa, Escalhaõ, Figueiró da Granja, Fonte Arcada, Fornos, Guilheiro, Horta, S. Joaõ da Pesqueira, Lamegal, Langroiva, Marialva,Matança, Meda, Moreira, Muxagata, Nemaõ, Paradella, Paredes, Penaverde, Penedono, Penella, Pinhel, Ponto, Povoa, Ranhados,Reigada, Sernancelhe, Sindim, Soutelo, Souto, Tavora, Touça, Trancoso, Trovões, Valença do Douro, Val de coelha, Vallongo, Vargeas, Veloso, Villanova de Foscoa, Villar mayor.
1 Concelho.Carapito.
VII. Guarda Correiçaõ consta de1 Cidade.Guarda.
29 Villas.Açores, Alvoco da Serra,Baraçal, Cabra, Castro verde, Cea, Celorico, Codeceiro Covilhã, Folgosinho, Forno-Telheiro, Gouvea, Jarmello, Lagos, Linhares,Loriga, Lourosa, Manteigas Santa Marinha, Mello, Mesquitella, Midões, Oliveirinha, Seixo, S. Romaõ, Torrozello, Vallazim, Valhelhas, Villacova.
1 Couto.Mosteiro.
VIII. Castello-Branco Correiçaõ consta de22 Villas.Alpedrinha, Atalaya, Belmonte, Bemposta, Castello-Branco, Castelo novo, Idanha nova, Idanha velha, Monsanto, Penagarcia, Penamacor,Proença a velha, Rosmaninhal, Sabugal, Salvaterra do Estremo, Sarzedas, Segura, Sortelha, Touro, S. Vicente, Villa velha do Rodaõ, Zibreira.
IX. Montemor o velho Ouvidoria consta de5 Villas.Louriçal, Louzã, Montemor o velho, Penella, Serpins.

Provincia da Estremadura.

1 Esta Provincia se fórma de huma faxa de terra, que corre desde a boca do rio Mondego até o caudaloso Tejo, e continúa pela Comarca de Setubal até entestar com Santiago de Cacem. Comprehende em toda esta longitude, conforme huns, quarenta leguas; e segundo outros, trinta e tres. De largo huns lhe daõ dezoito, outros dezaseis[173] leguas na sua mayor largura; porém se lançarmos huma linha de Cascaes até a Pampilhosa, acharemos trinta e seis leguas de latitude. Pelo Occidente o mar Oceano a termina: pelo Meyo dia confina com o Alentejo a travez, e pelo Norte com a Beira.

2 He o clima desta Regiaõ o mais saudavel, e temperado de todo o Reino, porque a benignidade do Ceo faz aqui ser insensiveis aquellas estações do tempo, que gradualmente succedem humas às outras com mudança suave; e assim participando quasi sempre de ar puro, e Ceo sereno, produz nella a natureza com abundancia os frutos de todos os generos. Fertil he de azeites, bastando só a Villa de Santarem para prover o Reino, e suas Conquistas: fertil he de vinhos, e dos melhores, chamados de barra a barra, taõ estimados das nações Septentrionaes: fertil he de frutas, das quaes sómente a Villa de Collares todo o anno provê a Corte de Lisboa e se conduzem para outras muitas terras da Europa. De trigo, legumes, e hortaliças tem o que lhe basta. Cria caças de toda a especie, e das mais gostosas, porque comprehende as melhores coutadas do Reino. Peixe em abundancia, e saborosissimo; e finalmente sem exaggeraçaõ podemos dizer, que he a Provincia mais fertil, e farta de Portugal, concorrendo tambem as outras com os seus productos para mais a fertilizar, e enriquecer, tratando-a verdadeiramente como Rainha, pois existe no meyo do Reino coroada de todas.

3 Muito conduz para toda esta abundancia os seus famosos portos, especialmente o de Lisboa, por onde todos os annos entraõ as ricas frotas do Brasil, e em pouco mais tempo as preciosas mercadorias da Asia, e quasi todos os dias innumeraveis embarcações estrangeiras para commodidade do commercio, que he nesta Provincia o mayor de todo o Reino. Conduz tambem naõ pouco a grande copia de boas aguas de suas fontes, e rios, os quaes, segundo seu mayor nome, saõ estes: Aguas livres, Alcantara, Alferradede, Alfusqueiro, Aljés, Alpiaça, Alviella, Arunca, Barcarena, Bezelga, Broya, Cadavás, Cambra, Canha, Castelãos, Cera, Caranque, Chileiros, Crins, Esporaõ, Guardaõ, Lago, Lena, Liten, Liça, Liz, Montijo, Nabaõ, Pernes, Rezes, Sado, Sizandro, Tejo, Val de lobos, Unhaes, Zezere, a que podemos accrescentar por singularidade as virtuosas aguas das que chamamos Caldas, que nesta Provincia existem as de melhor fama.

4 Quanto ao estado Ecclesiastico, tem duas Igrejas Cathedraes: Lisboa, que logra a dignidade de Patriarcado; e Leiria a de Bispado. Numeraõ-se-lhe quatrocentas e sessenta e duas Paroquias, além de outras muitas Igrejas, que o naõ saõ. Tres insignes Collegiadas: Santa Maria Mayor em Lisboa, Nossa Senhora da Misericordia em Ourem, e Santa Maria da Alcaçova em Santarem, com outras, que o parecem, como na Igreja de Santo Antonio de Lisboa, Santo Antonio do Tojal, &c. Dous grandes Priorados das Ordens Militares: de Santiago em Palmella, de Christo em Thomar. Seis Templos Regios os mais insignes: Alcobaça, Batalha, Belém, Mafra, Thomar, S. Vicente de Fóra. Conventos, e Mosteiros mais de cento e setenta. Hum supremo Tribunal do Santo Officio. E finalmente he onde com mayor culto, asseyo, e grandeza se executaõ todas as festividades, funções Ecclesiasticas, e Officios Divinos, augmentando-se mais a devoçaõ com os prodigiosos Santuarios, que encerra cheyos de continuadas maravilhas.

5 As sciencias nos seus frenquentados Collegios, e Academias: as artes liberaes nas suas grandes, e opulentas fabricas: a politica, o trato, e a civilidade florecem nesta Regiaõ: até o idioma se pronuncía com mayor pureza, e cadencia do que nas outras Provincias; pois nella reside a Corte de Lisboa, que como Princeza de todas as do mundo, como lhe chamou o nosso Poeta, infunde qualidades para a melhor cultura, e perfeiçaõ. Finalmente

Es la quarta Provincia Estremadura,
Que contiene a Lisboa, donde cria,
Del claro lis beviendo la dulçura
Con Episcopal Baculo Leiria.
La Villa de Batalla se assegura
De Reyes Portuguezes urna umbria.
Santarem con portentos se corona,
Y de aver sido throno Real blasona.
Con gran juridicion Thomar se ofrece
Al dulce Naban, que sus campos baña.
Alenquer del Alano permanece
Fundacion en frutifera campaña.
Cintra del quinto Alonso patria crece.
Primera poblacion sale de España,
Setubal al mar grande dirigida
Morada de Tubal apetecida.

Comarcas da Provincia da Estremadura.

I. Lisboa Capital do Reino consta de41 Paroquias.Senhora da Ajuda, Santo André, Senhora dos Anjos, S. Bartholomeu, Santa Catharina, Chagas de Jesus, S. Christovaõ, Senhora da Conceiçaõ, Santa Cruz doCastello, Senhora da Encarnaçaõ, Santa Engracia, Santo Estevaõ, S. Joaõ da Praça, S. Jorge, S. Joseph, Santa Isabel,S. Juliaõ, Santa Justa, Senhora do Loreto, S. Lourenço, S. Mamede, Santa Maria, Santa Maria Magdalena, Santa Marinha, S. Martinho,Senhora dos Martyres, Senhora das Mercês, S. Miguel, S. Nicolao, Patriarcal, S. Paulo,S. Pedro, Senhora da Pena, Santissimo Sacramento, Salvador, Santiago, Santos, S. Sebastiaõ, Senhora do Soccorro, S. Thomé, S. Vicente.
II. Torres Vedras Correiçaõ consta de18 Villas.Alhandra, Alverca, Arruda,Bellas, Cadaval, Cascaes, Castanheira, Chilleiros, Collares, Enxara dos Cavalleiros,Ericeira, Lourinhã, Mafra, Povos, Sobral de Monte Agraço, Torres Vedras, Villa Franca de Xira, Villa Verde.
III. Alanquer Ouvidoria consta de8 Villas.Aldea Galega da Merciana,Alenquer, Caldas, Chamusca, Cintra, Obidos, Salir do Porto, Ulme.
IV. Leiria Correiçaõ consta de1 Cidade.Leiria.
11 Villas.Alcobaça, Alfeizeraõ, Aljubarrota, Alpedriz, Alvorninha, Atouguia, Batalha, S. Catharina, Cella, Coz, Ega,Evora de Alcobaça, S. Martinho, Mayorga, Pederneira, Peniche, Pombal, Redinha, Salir do Mato, Soure, Turquel.
V. Thomar Correiçaõ consta de28 Villas.Abiul, Abrantes, Aguas Bellas, Aguda, Alvaro, Alváres, Amendoa, Aréga, Assinceira, Atalaia, Chaõ de couce, Dornes, Ferreira, Figueiròdos vinhos, Maçãs de caminho, Maçaõ, Pampilhosa, Payo de pelle, Pedrogaõ grande, Pias, Ponte de Sor, Punhete, Pussos, Sardoal,Sovereira formosa, Tancos, Thomar, Villa de Rey.
VI. Ourem Ouvidoria consta de7 Villas.Aguda, Avelar, Chaõ de Couce, Maçãs de D. Maria,Ourem, Porto de Moz, Pousaflores.
VII. Santarem Correiçaõ consta de15 Villas.Alcanede, Alcoentre, Almeirim,Aveiras de cima, Aveiras de baixo, Azambuja, Azambugeira, Erra, Golegã, Lamarosa, Montargil,Mugem, Salvaterra de Mangos, Santarem, Torresnovas.
VIII. Setubal Correiçaõ consta de16 Villas.Alcacer do Sal, Alcochete,Aldea Gallega, Alhosvedros, Almada, Barreiro, Cabrella, Çamora Correya, Canha, Coina, Grandola, Lavradio, Moita, Palmela, Setubal,Sezimbra.

Provincia do Alentejo.

1 Chama-se esta Provincia Alentejo, respeitando as outras Provincias de Portugal, que ficaõ ao Norte do rio Tejo; mas isto he conforme a divisaõ politica, e naõ fisica. Dilata-se entre os limites da Estremadura Castelhana, Reino do Algarve, mar Oceano, Tejo, e Guadiana, quasi em fórma quadrada, pelo que lhe daõ muitos trinta e quatro leguas de huma, e outra parte;[174] porém o seu mayor comprimento pelo certaõ saõ trinta e nove leguas, pela costa vinte e oito, e tendo pela margem do Tejo trinta e cinco de largura, se estreita, e reduz na raya do Algarve a vinte e huma.[175]

2 He o seu terreno pela mayor parte plano, posto que o atravessaõ algumas serras, a de Ossa, Caldeiraõ, Portalegre, Montemuro, Marvaõ, e outras, donde nascem fontes, e rios, naõ em tanta abundancia, como nas outras Provincias, porque tambem o ardente Sol no Veraõ consome aqui muito sua humidade, mas todavia sempre se lhe numeraõ de mayor nome os seguintes: Abrilongo, Alcarapinha, Alcaraviça, Alcarache, Algale, Anheloura, Aramenho, Aviz, Benavile, Bonafide, Botova, Cabaça, Caya, Cayola, Campilhas, Canha, Carreiras, Cobrinhas, Corbes, Corona, Dejebe, Detença, Enxarrama, Erra, Ervedal, Figueiró, Fonte boa, Galego, Guadiana, Lavra, Lamarosa, Leça, Limas, Lixoza, Lucefece, Machede, Marataca, Mourinho, Niza, Odemira, Odivellas, Odivor, Peramança, Regalvo, S. Romaõ, Sarrazola, Seda, Sever, Severa, Sor, Sorraya, Taleigaõ, Tejo, Tera, Terjes, Videgaõ, Xever, Xevora, Xola, Xouxou, Zata.

3 He fertilissima, pois correspondem os frutos com grande abundancia. De trigo diz Macedo,[176] que só a Freguezia da Cathedral de Evora dá ao dizimo cada anno setecentos moyos, com a circunstancia de que os lavradores naõ cultivaõ todas as terras capazes de sementeira, senaõ escolhem algumas, a que chamaõ folhas, para fazerem a lavoura de tres em tres annos; isto he, a que se semeou este anno, naõ se torna a affolhar, senaõ passados tres annos; porque se Alentejo cultivasse annualmente todas as dilatadas campinas, e charnecas, que tem, daria trigo, centeyo, e cevada para todo o mundo. A esta abundancia attendeo Camões, quando cantou:[177]

E vós tambem, ò terras Transtaganas,
Affamadas co dom da flava Ceres.

4 Além dos trigos he abundante de boas frutas, azeite, vinho, mel, cera, lãs, caças, gados, excellentes queijos, finos marmores, affamados, e cheirosos barros; de sorte que esta Provincia naõ necessita de cousa alguma, que em si naõ tenha com abundancia: até peixe colhe abundantemente da ribeira do Sado, que entra no rio de Alcacere, e na da Fonte Santa, que está no caminho de Estremoz, além de outros rios, que temos nomeado.

5 Ha em Alentejo quatro Cidades: Evora, que tem Arcebispo: Elvas, e Portalegre, que tem Bispos: Beja que o naõ tem. Contaõ-se mais de cem Villas: dous grandes Priorados das Ordens Militares, de Aviz, e de Malta. Divide-se em oito Comarcas, que saõ: Evora, Béja, Campo de Ourique, Villa Viçosa, Elvas, Portalegre, Crato, Aviz, das quaes algumas saõ Ouvidorias.

6 Sempre nesta Provincia floreceraõ homens de singulares engenhos: em tempos antigos Aprigio, Isidoro Pacense, e outros muitos: nos mais proximos aos nossos André de Resende, o Padre Maldonado, o Padre Manoel de Goes, o Doutor Pedro Nunes, rarissimo na Mathematica, Thomaz Rodrigues, insigne Medico, além de muitos outros em todas as faculdades. E no valor teve tambem homens assinalados, como foy D. Payo Peres Correa, Josué Portuguez, D. Nuno Alvares Pereira, D. Vasco da Gama, primeiro descubridor das Indias, os quaes bastaõ para credito da Provincia. Tudo se recopila nestas duas estancias.

Sigue quinta Region la de Alentejo,
Cuya cabeça, y Metropolitana
Es Evora, de Roma claro espejo,
Del gran Giraldo gloria soberana.
Tiene noble dominio, y fiel consejo
Portalegre risueña Diocesana.
Elvas con Mitra luze venerable,
Siendo por su Castillo inexpugnable.
Béja Ciudad insigne se publíca,
Y el precioso licor de Baco enseña.
Entre otras Villas Estremoz muy rica
Es invencible, y fuerte Jurumeña.
Por sus inclytos Nobles a Belona
Montemayor el Nuevo el ser dedica.
Villa Viçosa en llano está florido
Templo de Proserpina, y de Cupido.

Comarcas da Provincia do Alentejo.

I. Evora Correiçaõ consta de1 Cidade.Evora.
11 Villas.Aguias, Alcaçovas, Canal, Estremoz, Lavre, Montemór o novo, Montoito, Pavîa, Redondo, Viana, Vimieiro.
II. Béja Ouvidoria consta de1 Cidade.Béja.
18 Villas.Agua de Peixes, Aguiar, Albergaria dos Fuzos, Alvito, Beringel, Faro, Ferreira,Ficalho, Frades, Moura, Odemira, Oriolas, Serpa, Torraõ, Vidigueira, Villa-Alva, Villanova de Alvito, Villa-Ruiva.
III. Campo d’Ourique Ouvidoria consta de15 Villas.Aljustrel, Almodovar, Alvalade, Castro verde, Collos,Entradas, Gravaõ, Mertola, Messejana, Ourique, Padrões, Panoyas, Santiago de Cacem, Sines, Villanova de mil fontes.
IV. Villa-Viçosa Ouvidoria consta de14 Villas.Alter do chaõ, Arrayolos, Borba, Chancellaria, Evoramonte, Lagomel, Margem,Monsarás, Monforte, Portel, Souzel, Villa-Boim, Villa-Viçosa, Villa-Fernando.
V. Elvas Correiçaõ consta de1 Cidade.Elvas.
6 Villas.Barbacena, Campo Mayor, Mouraõ, Olivença, Ouguela, Terena.
VI. Portalegre Correiçaõ consta de1 Cidade.Portalegre.
12 Villas.Alegrete, Alpalhaõ, Arronches, Assumar, Arez, Castello de Vide, Marvaõ, Meadas,Montalvaõ, Niza, Povoa, Villaflor.
VII. Crato Ouvidoria consta de12 Villas.Amieira, Belver, Cardigos, Carvoeiro, Certã, Crato,Envendos, S. Joaõ de Gafete, Oleiros, Pedrogaõ pequeno, Proença a nova, Tolosa.
VIII. Aviz Ouvidoria consta de17 Villas.Alandroal, Alter Pedroso, Aviz, Benavente, Benavilla,Cabeço de Vide, Cabeçaõ, Cano, Coruche, Figueira, Fronteira, Galveas, Jurumenha, Mora, Noudar, Seda, Veiros.

Provincia, e Reino do Algarve.

1 Fórma esta Regiaõ do Algarve hum dos principaes angulos da Peninsula Lusitana no Cabo de S. Vicente com a concurrencia das linhas Meridional, e Occidental até a foz do Guadiana. Daõ-lhe os Geografos vinte e sete leguas de comprido, e nove de largo. Os Mouros lhe chamaraõ Algarve, que quer dizer Terra Occidental,[178] mas outros interpretaõ Terra plana, e fertil; porque sem embargo de comprehender algumas serras pelo certaõ, occupa pela costa do mar planicies muy ferteis, e deliciosas.

2 Constitue-se Reino forte, e separado de Portugal pelos montes Caldeiraõ, e Monchique, e de Andaluzia pelo rio Guadiana; de sorte, que a sua situaçaõ he a mais vantajosa de todas as nossas Provincias. Sua primeira conquista foy intentada por ElRey D. Affonso Henriques: continuou-a com grandes progressos ElRey D. Sancho I., e a acabou de conseguir ElRey D. Affonso III. ficando desde entaõ o Reino do Algarve incorporado com permanencia na Coroa de Portugal, que organiza suas Reaes armas com a orla dos sete castellos dourados em campo vermelho.[179] 3 Consta de quatro Cidades: Faro, onde hoje está a Sé Cathedral; Silves, donde foy mudada; Tavira, e Lagos. Tem mais doze Villas, a saber: Albofeira, Alcoutim, Aljezur, Alvor, Cassella, Castro-Marim, Loulé, Odeseixe, Paderne, Sagres, Villa de Bispo, Villa nova. Tem dous Promontorios o Cabo de S. Vicente, e o de Santa Maria. Tem cem pontes de pedra, sessenta e duas pias de bautizar, e outras particularidades, que reservamos para lugar mais proprio.

4 Faz ser esta Provincia abundante com especialidade a grande copia de figos, passas, e amendoas, de que se extrahem todos os annos por negocio para differentes partes de Levante, Italia, e Flandes consideraveis sommas; e assim como em outras terras estaõ semeados os campos de trigo, cevada, e centeyo, esta os tem cubertos de vinhas, amendoeiras, figueiras, e tambem palmeiras, de cujos ramos tecem seus moradores varias curiosidades.[180] A pescaria de atum naõ serve de pequeno lucro, e com que fazem hum grave negocio. Os rios, que cortaõ, e regaõ este Reino, saõ muitos, porém pequenos, sendo os de mayor nome o Adoleite, Belixari, Guadiana, Lampas, e Vascaõ.

5 Seus habitadores saõ esforçados, e aptos para a guerra; e já em tempos antigos venceraõ valerosamente ao Capitaõ Romano Sergio Galba. Saõ muy dados à sciencia maritima, e se prezaõ muito de que no seu terreno escolhessem o primeiro Patriarca, e Fundador de Hespanha Tubal, e o famoso Hercules os seus jazigos, se he certo o que diz Fr. Bernardo de Brito. Divide-se finalmente o Algarve em duas Comarcas, conforme a Geografia moderna do Padre D. Luiz de Lima, e vem a ser: Lagos, e Tavira. Tem sete fontes medicinaes: tres Praças de armas, que saõ: Lagos, Faro, Castro-Marim, bem fortificadas com quatro mil homens de guarniçaõ; e até o presente numera quarenta Governadores, ou Capitães Generaes com o segundo Marquez de Louriçal D. Francisco de Menezes seu actual, e benemerito Governador.

El Reyno del Algarbe es la postrera
Porcion, cuyas Ciudades son Tavira
DelRey Brigo gallarda Primavera,
Donde herido del viento el mar suspira.
Faro Obispal adorna su ribera,
Al Oceano fuerte Lagos mira.
Con poca vezindad nombre difuso
Alcança Sylves Paraiso Luso.

Comarcas da Provincia, e Reino do Algarve.

I. Lagos Correiçaõ consta de2 Cidades.Lagos, Silves.
7 Villas.Aljezur, Alvor, Odeseixe, Paderne, Sagres, Villanova de Portimaõ, Villa do Bispo.
II. Tavira Correiçaõ consta de2 Cidades.Tavira, Faro.
5 Villas.Albufeira, Alcoutim, Cacella, Castro-Marim, Loulé.

MAPPA
Do que comprehendem as seis Provincias de Portugal.

ProvinciasMinho.Tr. os M.Beira.Estrem.Alentej.Algarv.
Comarcas. 6 4 8 8 8 2
Cidades. 2 2 5 2 4 4
Villas. 26 50 234 114 100 12
Patriac. ... ... ... 1 ... ...
Arcebisp. 1 ... ... ... 1 ...
Bispados. 1 1 4 1 2 1
Inquisiç. ... ... 1 1 1 ...
Univers. ... ... 1 ... 1 ...
Paroquias. 1500 620 1090 460 350 67
Cid. capit. Porto. Miranda. Coimb. Lisboa. Evora. Faro.
Pr. d’ arm. Viana. Chaves. Alm. Lisboa. Elvas. Lagos.
L. de comp. 18 34 36 40 39 28
L. de largo.12 26 36 18 35 8