Die mit sehr zierlicher, ganz kleiner Schrift geschriebenen Glossen lehren uns, wie gewöhnlich, wenig; sie fehlen, wo es einer Erklärung dringend bedarf, und sind nur am Anfang zahlreich. Aber sie zeigen uns recht anschaulich, daß auch solche Stücke damals akademisch commentiert wurden, und wie kläglicher Art ein solcher Commentar war. Darum mögen auch sie geduldet werden; ohne Zusammenhang mit dem Text steht gegen das Ende von der Hand des Abschreibers: „Anno 1502 in penthecoste Sueinfordie ceciderunt irundines multe et moriebantur. videbatur circulus circumdans solem.“
Epistola[221] missiva atque petitoria omnes pene scolarium
miserias lucide declarans, de beano fetido ad suum patrem
rusticum, quam Samuel ex Monte rutilo in latinum transformavit.
dem gutichen
Humano viro Petro Cnaner genitori sibi charissimo Joannes
Cnaner S. d.
auxiliumcaniculi
Asilum[222] (cum paupertatis nos catuli insequuntur) apud
in diser totlicher welt
hunc querimus, qui in hoc fenustum seculum nos progenuit.
ex hoc
Inde est, genitor mi charissime, quod presenti meam scripto
volo
mentem tibi significare velim. Scis namque qua filiali reverencia
matrem huc usque
te dilectamque genitricem hactenus prosecutus sum;
misisti nuper
quam autem in miseriam me legaveris, forsitan ignoras. Nudius[223]
certe a te abgehen ad coream
cum quippe scolasticatum abs te disgrederer, corisatum (ut
tu
opinor) me apud dedicacionem[224] proficisci credebas. Nam
grossos michi vix sedecim pro sumptus mei usu dedisti. Pecunia
enim hec pro cechula[225] nondum sufficisset: ast me longinquas
rusticis
ex ea petere terras oportet. Facis ut omnibus vobis
innatum vos layci paupertatem longam viam
acretum est, qui scolaribus miseriam pro palleo, prolixum iter
interjectio
pro tunica impenditis, dicentes: Ha vicine, quot filio tuo denariolos
insuisti
intricasti? Ego vero terternis grossis natum neum
aggravavi
obsarcinavi,[226] dicens: Sufficit scolari sua libertas. Quaslibet
liberaliter scolaris rustici in villa
enim edes[227] libere acclamare potest.[228] Nos quidem hic immutabili
grosso enutrimus scolares
et rustico pane vescimur. Ipsi autem diverse ac herili
fruuntur hec verba
pane pociuntur. O pater, o hoc suspende dictum! Quomodo
simul cibari
possunt (precor) azinus molanus ast militaris equus compabulari?
varii coloris simul cibari quam participacionem
Quomodo passer ast psitacus coescari possunt? Quid participancie
scolaris alienus
medus cum domestico habet? Que (reris) sit pauperis
zusamen domicellus
atque domestici scolaris in scolis convencio? nisi quod hic cibo
erscheint scuto esurie infirmatur domicellus et scuto studium
spumet, alter atque fame langueat. Tamen ambo circa idem
quasi scire licet
conversantur, scilicet ut litteras condiscant. Quomodo autem
scuto studet pauper scolaris
hic discit, qui nec lecto nec mensa gaudet: qui tota die pro
panis particula anxiatur? Cum post lectionem prandendi gracia
scolipete mandatum imperatorium mandatum
scolares emittuntur, istud inprimis eis tanquam cesarium edictum
nullus eorum
ex preceptore suo precipitur, neuter duodecimam horam
transcendat quam primum significat congregacio scolarium
ut transiliat, verum horule in puncto scolis ut insit, vel virgis
cedatur rogo frequenter manet
angatur. Miser autem paniquerulus ubi (queso) mansitat?
propter deum
Cum in bursam auf hospicium (quo dei ob intuitum abjectissime
colligitur) venerit, prandere cogitat, sed heu mensa (si
bezaubert mensam
affuerit) quodam fantasmate ita obmagicata est, ut ipse eandem
nec videat nec persenciat. Olliculas habet quaternas, quarum
lota est nulla; binas inter brachia surripit, civitatem indomiti
ad similitudinem
bovis instar percurrit: verba bona, sed cibum vix aliquem
sua alte clamat
comportat. Crura trans genua usque oblutat. Alcius vociferat,
aliqui
remissius auditur, quoniam quidem lupini non nulli homunculi,
serpens des zeuberes
sicut aspis ad incantatoris verba, sic ipsi ad scolaris vocem
verstopfen multociens nequam
aures obdurant. Sepenumero obnequiciatus quispiam (quem
subula sticht
nequicia plus quam pinea pungit) taliter scolarem inclamitat:
„Scolaricule, habes ollam?“ Scolaris autem spe magna advolitans:
dicit domine ille obnequiciatus
„Habeo inquit mi here.“ Respondet nequam: „Inminge
jus coleos ecce
ut sorbicium, testes[229] inpende ut carnes habeas.“ En abhominabilis
rebellisare
vexa! Cui scolaris haud inmerito reboare[230] possit.
mingit cacat arripe
„Quod vacca meit quodque canis merdat[231] nequam sume
autem
orique tue incute, qui mollibus insuevisti.“ Porro nona ab
hora usque in undecimam scolare sic cursitante, scolastica
lectio procedit. Prandia sua indigesta sunt, utrumque autem
precipue
pauper scolaris vah[232] neglexit. Si scuto sit (nam panipete
ad similitudinem
scolares vocabulum traxerunt) socium domi expectantem habet,
qui famelicus scutonis regressum avidius prestolatur. Juvenis
si aliquis cibus datum
si quid reliquiarum esce forinsecus elargitum sibi fuerit, bachanti[233]
fames
has apportasset, vel si esuries vel leccacitas sua admisisset,
aut si fidus particifer[234] fuerit, aut olidas carnes
sorbicium
aut sorbicium hesterni juris (quod scutellario rite comparari
sorbicium esurie cogente
posset) fert; quod si fame urgente invetraverit [sic], aut febres[235]
aut capitis etroclisacionem incideret. Eciam si post longa
acquirant esuries
secula valentis aut ...... cibi quippiam sorciantur, esurie
pellit
pellente tam subito ingluviant, ut an lepus an ciconia fuerit
obliti sint. Quo ex cibulo plus ulterioris dapis concupiscencie
quam refectionis subsequitur. Si tandem puteali haustu (sicut
rane vive) revocillatus ...... antemeridionales nec domi
resumendo repetivit, nec in scolis experiendo recitavit, vespertinos
actus (quia diurnos perdidit) tediosus colligit. Quos
noctetenus memorie mandare debet, si esuries dormicionisve
sollicitudo admiserit. Appositis libris oculis noctue instar
illuscat doctrinam ingenio, sicut virgo spinas busino insactat
[sic]. Glires quoque muresque impugnat, quia causam in eos
habet. Particam enimvero (quam poene bimestrem adito inrisco
[sic] residuaverat) obsederant, habitacula infoderant,
eamque tamquam arcem incoluerant, cedere arbitrantes nemini.
Ipse autem cordatus audacter eos propulsavit. Eis recedentibus
animadvertentibus nichil loci ipsis amplius illo fore,
habitacula obminxerunt fedaveruntque adeusque [sic] ut bachans
super ea prorsus nausearet. Indixit ergo eis succedento nocte
bellum. Mures autem (quos poterant) pediculos scilicet ast
pulices saccomannos stipendiariosque conduxerunt. Pugil iste
singula murum antra obstruxit, et introrsus stramini (quia
lecto caruit) sese infodit, nichil adversitatis pertimescens. Verum
cum sopori se committeret, mures (quia nichil aditus eis
patuit) stipendiarios in eum transmiserunt, qui cor ejus quando
floge
dormit furari instabant. Accesserunt autem pulices plus mille,
generaverunt
pediculi totidem.[236] At pediculi tam ubere uno prolificaverunt
schilt knecht
momento, ut circiter duo milia clipeatorum huicce immiscerent
huic liti
conflictui. Corpus suum tanquam turrim conscenderant pediculi
[et] (quia bumbardis[237] caruerunt) dentibus beanum momorderunt.
Pulices aculeis suis eum pupugerunt. Tam hirta
pellem
autem tamque hispida pelle obductus extitit, ut eam penetrare
non possent
carnemque suam confodere nequirent. Videntes autem quod
labore frustrarentur, abierunt in proximam biconis cujusdam
camerulam. Bico autem ille (qui nondum bachantica etate
perfectus est) intra quatuordecim ebdomedas[238] (pigricia obstante)
nec caput nec manus neque pedes lavit nec culum tersit,
spine streuch
nam nisi in lectum minxit, ita quod vebres arbustaque
swalben
culum ejus circumcreverant. Exinde primum tot hirundines[239]
ausflugen
provolaverunt, quod totum mundum quasi compleverint. Deinde
tot vespertiliones eruperunt quod nulla ubivis loci tuta pena
propter magnam famem
est Tercia quia [sic] vis bumbarum propter ingentem esuriem
gignere quirent
cessavit, ita ut neutrum amplius fetum, quam pulices ex culo,
wantzen
pediculos ex capite, cinifices ex testiculis cimicesque ex ramicibus
suis gignere quirent. Prefati ergo clipeati[240] biconi
huic quinque milia in dorso signatorum et totidem nigrantium
obsumpserant. In bachantem reversi eum expugnare corque
latenter a sub et rapio sui
ejus atque pulmonem surripere statuentes ad oris januam venerunt.
Stertuit atque bachans[241] haud secus si arbores attrahere
stipendium sold estimantes
vellet. Stipendiarios[242] vero illo pacto absterruit, credentes
illic tria milia vigilum esse. Consuluerunt alterutrum qua via
sy schickten
aggrediendus sit. Circum cursitaut. Exploratores circumquaque
destinant. Circa medium noctis unus exploratorum ad eos reversus
audite
inquit: „Auscultate bellatores monstri, bonum nunctium
refero. Si dederitis michi tradilionum [sic], vos optime traducam.
Inveni namque antrum, tametsi strictum et undique tenebratum
sit, ubi spero ingressus nobis (quamquam difficulter)
pateat.“ Clamaverunt universi: „Budam non mimicam [sic]
explorator
habebis, si rem [ad] experigenciam adduxeris.“ Respondit is:
certe
„Quinymmo secundum vallem tenebrarum descendere perque
obrupta gradi, tandem quoque fossam quandam subire oportet,
latrine ego
que lacrime [sic] instar fetet. Credo cadavera olim illic excoreata
fuisse. An illud abhorretis?“ Cui omnes uno responderunt
abhorremus
ore: „Nequaquam! Audacem fortuna juvat: audaci
ergo progrediatur processu.“ Subintrant autem atque ante
zelt geschlagen bachans
culum illius fetidi beani castra[243] metati sunt. Porro ille
excitatus Postquam
ex tumultu experrectus subticuit. Ubi autem illi aciem instruxerant
procedentes, ipse sonorosum ast insolentissimum[244]
excussit bumbum,[245] ita ut merde magnam porcionem magna
occidit
vi in facies eorum egereret. Interemit siquidem quatuor milia
pediculorum pulices
sexpedum preter nigrantes, reliquos autem omnes in fugam
beanus buchsen
convertit, dicentes: „Hic bumbardam suam tam potenter nobis
biconem
opposuit, ut non solum nos, set eum eciam qui nos genuit obrumperet.“
Qui in tantum dispersi sunt, ut non sit beanus
a super et sto
qui eis careat. Sic permiser ille beanus vita superstes vix
mansit. Ecce, charissime mi pater, quam superhorrenda miserandus
passus est
ille beanus pertulit disturbia. Cuncti enim quotquot
sumus tali modo militamus. Set vach! cum per noctis prolongacionem
taliter, adverbium qualitatis crastino die
talismodi defatigabimur, crastino exorto circa
quintam horam scolas reingredi et hys, quos lecti tegerunt,
correcitare compellimur circulares. Ex immo noctis tediomento
[sic] semper quoque in commentancia alter (cum deorsum
examinator verterit) inter examinandum dormitat, alter caput
dy fueß stopfen
scalpit, quem pediculorum calcanea titillant. Alter vero de
hostibus, scilicet de pedicularibus, vindictam sumit. Taliter
ergo ex somno fameque obtundimur, ut cum unum ex nobis
interrogetur, aliud respondeamus. Et cum sic oberraverimus,
examinator nobis dedignans culos evertit caprinasque caules
(que offere verge dicuntur) desuper concutit. Qui autem parum
ignoraverit, huic in manum plagam dat, quem ceteri denarium
appellant. Hujus profecto monete unica hora ad talentum
ego solus commentatus sum. Et si habuissemus illius procureo
tumulus [sic] pocius quam satur evasissem. Rursum, pater mi,
multa sunt que nos deficiunt: vestes, lecti, olla, scutella, discus,
coclear, scoba, veru (quo raro indigemus), craticula, sartago,
tripes, domus, et populi favor. Qui minus quam lupi salutati
sumus. Quascunque edes subingredimur, ceu vippera suscipimur;
focum castodiunt, ab eo nos repellunt: neu escarum
nos nitor offendat, utensilia exangulant, linceis nos oculis
cuncta contueri manuque contrahere opinantes. O deus eterne!
O pater mi charissime! quam pregnans scolarium est inopia.
Atqui unum adhuc herile hominum restat genus, qui studentes
vocitantur: qui nos hemisperico credo influxu tali prosequuntur
amore, quali lupus capram; ubi [sic] nos
eorundem dederimus conspectui, sicut auca super cactam, sic
ipsi insuper nos sibilant, dicentes nos beanos id est bestias
equales asino, nullam veritatem observantes. Succensentque
nobis, quia etatem nostram perperam conterimus. Pecunia in
specu confusientis [sic] cum ea algamata easque sedes (quibus
ipsi insident) conscendere probe poterimus. Hys respectibus
te, charissimum progenitorem meum, filiali caritate imploro,
ut undecim florenis mihi procures, hanc ut azineitatem exuam,
aquileitatem induam, ut huic inclito studencium consorcio adjungar.
Nec te Ottonis plebani nostri verba (precor) ammoveant,
qui tibi dicit: „Quam ob rem nato tuo tantam impendis
pecuniam? cum pater meus olim michi scolipetenti septem
dumtaxat pro sumptus mei conducencia erogaverit grossos,
et non minus sum dominus factus.“ Mi pater, Otto ille tempus
in messe interque venandum contrivit, studium habuit [nullum],
nullam invisit universitatem, socios nutrit, spurios colligit, litteras
non dignoscit. Igitur perdoctus quidam parrochie sue
appostolico indultu enim prope diem excuret [sic]. Ne id
michi similiter contingat, tu michi adjumento (obsecro) sies,
ut ego mala caveam. Valete, charissimi mei parentes, eo
successu quo me valere semper velim.
Unserm Samuel ist nun noch eine zweite Weimarer Handschrift gewidmet, Q. 109, in seltsamer Weise zusammengebunden aus zwei Theilen, die blattweise in einander geschoben sind. Der eine, kleinere, ist ein Heft in oct. von nur 8 Blättern; er enthält nur die schon im Anz. XXI, Sp. 212 erwähnte Bearbeitung einer Boccaccischen Novelle, mit Weglassung des ersten einleitenden Satzes, hier aber mit der Ueberschrift: „Epistola Samuelis Karoch lauriati poete de amori cujusdam studentis erga mulierem civaticam etc. incipit feliciter“ Die Fehlerhaftigkeit der Abschrift zeigt sich schon hier; sie ist in weitläufigen Zeilen geschrieben und auch mit Interlinearglossen versehen, also ebenfalls von Samuel als Lehrstück für Vorlesungen benutzt. Sie findet sich ebenso, doch mit abweichenden Schlußworten, in der Wiener Hs. 3502, Univ. 496 (Tabularum Vol. III, p. 1.), ebenfalls mit seinem Namen, doch ohne den Dichterlorber, den ihm vielleicht nur der Abschreiber hier beigelegt hat. Am Schluß findet sich ein Wappen mit drei Hirschhörnern und der Beischrift: „Michael de Zwifalten scripsit a quodam baculario anno domini M. V. VIII.“ Auf der folgenden Seite stehen zwei Räthsel:
Enigma.
Es ward nie vnd wirt nimmer mer vnd stat mier in miner hand.
Presbiter in ecclesia. Es stat in siner muͤtter vnd hat sin vatter in der hand vnd
litt vff der tochter.
Nach jedem Räthsel stehen noch verblaßte Worte, die zu enträthseln mir nicht gelingen wollte. Vielleicht kann das erste Räthsel die Hostie meinen, und für das zweite scheint die Aufschrift die Lösung zu enthalten. Die Tochter könnte darin ihre Erklärung finden, daß der Pfarrhof als dos bezeichnet wird. Auf der letzten Seite stehen ferner noch die mangelhaften Verse:
Anna, dies noctesque meum maceras cor: