[103] The charge against the clergy of Bordeaux is brought by D'Aubigné (Histoire Universelle, ii. 27) and by De Thou. De Thou was very hostile to the Jesuits, and his language is not positive. D'Aubigné was a furious bigot. The truth of the charge would not be proved, without the letters of the President L'Agebaston and of the Lieutenant Montpezat: "Quelques prescheurs se sont par leurs sermons (ainsi que dernièrement j'ai escript plus amplement à votre majesté) estudié de tout leur pouvoir de troubler ciel et terre, et conciter le peuple à sédition, et en ce faisant à passer par le fil de l'espée tous ceulx de la prétendue religion réformée.... Après avoir des le premier et deuxième de ceste mois fait courrir un bruit sourd que vous, Sire, aviez envoyé nom par nom un rolle signé de votre propre main au Sieur de Montferaud, pour par voie de fait et sans aultre forme de justice, mettre à mort quarante des principaulx de cette ville...." (L'Agebaston to Charles IX., Oct. 7, 1572; Mackintosh, iii. 352). "J'ai trouvé que messieurs de la cour de parlement avoyent arresté que Monsieur Edmond, prescheur, seroit appellé en ladicte court pour luy faire des remonstrances sur quelque langaige qu'il tenoit en ses sermons, tendant à sédition, à ce qu'ils disoyent. Ce que j'ay bien voullu empescher, craignant que s'il y eust esté appellé cella eust animé plusieurs des habitants et estre cause de quelque émotion, ce que j'eusse voluntiers souffert quant j'eusse pansé qu'il n'y en eust qu'une vingtaine de despéchés" (Montpezat to Charles IX., Sept. 30., 1572; Archives de la Gironde, viii. 337).
[104] Annal. Baronii Contin. ii. 734; Bossuet says: "La dispense vint telle qu'on la pouvoit désirer" (Histoire de France, p. 820).
[105] Ormegregny, Réflexions sur la Politique de France, p. 121.
[106] De Thou, iv. 537.
[107] Charrière, iii. 154.
[108] Carmina Ill. Poetarum Italorum, iii. 212, 216.
[109] Tiepolo, Desp. Aug. 6, 1575; Mutinelli, Storia Arcana, i. 111.
[110] Parendomi, che sia cosa, la quale possa apportar piacere, e utile al mondo, si per la qualità del soggetto istesso, come anco per l'eleganza, e bello ordine con che viene cosi leggiadramente descritto questo nobile, e glorioso fatto ... a fine che una cosi egregia attione non resti defraudata dell' honor, che merita (The editor, Gianfrancesco Ferrari, to the reader).
[111] Huc accedit, Oratorem Sermi Regis Galliae, et impulsu inimicorum saepedicti Domini Cardinalis, et quia summopere illi displicuit, quod superioribus mensibus Illma Sua Dominatio operam dedisset, hoc sibi mandari, ut omnia Regis negotia secum communicaret, nullam praetermisisse occasionem ubi ei potuit adversari (Cardinal Delfino to the Emperor, Rome, Nov. 29, 1572; Vienna Archives).
[112] Fà ogni favor et gratia gli addimanda il Cardinale di Lorena, il consiglio del quale usa in tutte le più importanti negotiationi l' occorre di haver a trattar (Cusano to the Emperor, Rome, Sept. 27, 1572).—Conscia igitur Sua Dominatio Illma quorundam arcanorum Regni Galliae, creato Pontifice sibi in Concilio Tridentino cognito et amico, statuit huc se recipere, ut privatis suis rebus consuleret, et quia tunc foederati contra Thurcam, propter suspicionem Regi Catholico injectam de Orangio, et Gallis, non admodum videbantur concordes, et non multo post advenit nuncius mortis Domini de Colligni, et illius asseclarum; Pontifex justa de causa existimavit dictum Illmum Cardinalem favore et gratia sua merito esse complectendum. Evenit postmodum, ut ad Serenissimam Reginam Galliarum deferretur, bonum hunc Dominum jactasse se, quod particeps fuerit consiliorum contra dictum Colligni; id quod illa Serenissima Domina iniquo animo tulit, quae neminem gloriae socium vult habere; sibi enim totam vendicat, quod sola talis facinoris auctor, et Dux extiterit. Idcirco commorationem ipsius Lotharingiae in hac aula improbare, ac reprehendere aggressa est. Haec cum ille Illustrissimus Cardinalis perceperit, oblata sibi occasione utens, exoravit a Sua Sanctitate gratuitam expeditionem quatuor millia scutorum reditus pro suo Nepote, et 20 millia pro filio praeter sollicitationem, quam prae se fert, ut dictus Nepos in Cardinalium numerum cooptetur.... Cum itaque his de causis authoritas hujus Domini in Gallia imminuta videatur, ipseque praevideat, quanto in Gallia minoris aestimabitur, tanto minori etiam loco hic se habitum id, statuit optimo judicio, ac pro eo quod suae existimacioni magis conducit, in Galliam reverti (Delfino, ut supra, both in the Vienna Archives).