C. Marius, humilī locō nātus,[1] mīlitiae tīrōcinium in Hispāniā
duce Scīpiōne[2] posuit.[3] Erat imprīmīs Scīpiōnī cārus ob
singulārem virtūtem et impigram[4] ad perīcula et labōrēs alacritātem.
Cum aliquandō inter cēnam Scīpiōnem quīdam interrogāsset, sī
[5] quid illī[5] accidisset, quemnam rēs pūblica aequē māgnum
habitūra esset imperātōrem, Scīpiō, percussō lēniter Mariī umerō,
“Fortāsse hunc” inquit. Quō dictō excitātus Marius dīgnōs
rēbus, quās posteā gessit, spīritūs concēpit.
Q. Metellum[6] in Numidiam contrā Iugurtham missum,[7] cūius
[10] lēgātus erat, cum ab eō Rōmam missus esset, apud populum
Rōmānum crīminātus[8] est bellum dūcere[9]: sī[10] sē cōnsulem
fēcissent, brevī tempore aut vīvum aut mortuum Iugurtham sē in
B.C.
107. potestātem populī Rōmānī redāctūrum. Itaque creātus est
cōnsul et in Metellī locum suffectus.[11] Bellum ab illō
[15] prōsperē coeptum cōnfēcit. Iugurtha ad Gaetūlōs perfūgerat
eōrumque rēgem Bocchum adversus Rōmānōs concitāverat. Marius
Gaetūlōs et Bocchum aggressus fūdit; castellum[12] in excelsā rīpā
positum, ubi rēgiī thēsaurī erant, nōn sine multō labōre expūgnāvit.
Bocchus, bellō dēfessus, lēgātōs ad Marium mīsit, pācem
[20] ōrantēs.[13] Sulla[14] quaestor, ā Mariō ad rēgem remissus, Bocchō
persuāsit ut Iugurtham Rōmānīs trāderet. Iugurtha igitur
vinctus ad Marium dēductus est; quem Marius triumphāns ante
currum ēgit et in carcerem[1] caenōsum inclūsit. Quō cum Iugurtha
dētrāctā veste ingrederētur, ōs rīdentis[2] in modum dīdūxisse
[25] et stupēns similisque dēsipientī exclāmāsse fertur: “Prō! quam
frīgidum est vestrum balneum!” Paucīs diēbus post in carcere
necātus est.
TRIUMPH
Marius post bellum Numidicum iterum cōnsul creātus bellumque
eī contrā Cimbrōs[3] et Teutonēs dēcrētum est. Hī novī
[30] hostēs, ab extrēmīs Germāniae fīnibus profugī, novās sēdēs
quaerēbant, exclūsīque Galliā et Hispāniā cum[4] in Ītaliam
remigrārent, ā Rōmānīs ut aliquid sibi terrae darent petiērunt.
Repulsī, quod nequīverant[5] precibus, armīs petere cōnstituunt.
Trēs[6] ducēs Rōmānī impetūs barbarōrum nōn sustinuērunt.
[35] Omnēs fugātī,[1] exūtī[1] castrīs. Āctum[2] erat dē imperiō Rōmānō,
nisi[3] Marius fuisset. Hīc prīmō Teutonēs sub ipsīs Alpium
rādīcibus adsecūtus proeliō[4] oppressit. Vallem fluviumque
medium[5] hostēs tenēbant: Rōmānīs[6] aquārum nūlla cōpia. Aucta
necessitāte virtūs causa victōriae fuit. Nam flāgitante aquam
[40] exercitū Marius “Virī[7]” inquit “estis, ēn illīc aquam habētis.”
Itaque tantō ārdōre pūgnātum est eaque caedēs hostium fuit, ut
TROPAEUM Rōmānī victōrēs dē cruentō flūmine nōn plūs
aquae biberent quam sanguinis barbarōrum.
Caesa trāduntur hostium ducenta mīlia, capta
[45] nōnāgintā. Rēx ipse Teutobochus in proximō
saltū comprehēnsus īnsīgne spectāculum triumphī
fuit: quīppe vir prōcēritātis eximiae
super tropaea ipsa ēminēbat.
Dēlētīs Teutonibus, C. Marius in Cimbrōs sē convertit. Quī
[50] cum ex[8] aliā parte Ītaliam ingressī Athesim flūmen nōn ponte
nec nāvibus, sed iniectīs[9] arborum truncīs, velut aggere,
trāiēcissent, occurrit iīs C. Marius. Cimbrī lēgātōs ad cōnsulem
mīsērunt, agrōs urbēsque sibi et frātribus pōstulantēs,[10] Teutonum
enim clādem īgnōrābant. Quaerente[11] Mariō quōs illī frātrēs
[55] dīcerent, cum Teutonēs nōmināssent, rīdēns Marius “Omittite[12]”
inquit “frātrēs; tenent hī acceptam ā nōbīs terram aeternumque
tenēbunt.” Tum lēgātī sē lūdibriō[1] habērī sentientēs ultiōnem
Mariō minātī sunt, simul atque Teutonēs advēnissent. “Atquī
adsunt” inquit Marius “nec sānē cīvīle foret vōs frātribus vestrīs
[60] nōn salūtātīs discēdere.” Tum vinctōs addūcī iussit Teutonum
ducēs, quī in proeliō captī erant.
Hīs rēbus audītīs, Cimbrī ēgrediuntur castrīs et cum paucīs
suōrum ad vāllum Rōmānum adequitāns Boiorix, Cimbrōrum
dux, Marium ad pūgnam prōvocat et diem pūgnae ā Rōmānōrum
[65] imperātōre petit. Proximum dedit cōnsul. Marius cum aciem
ita īnstituisset, ut pulvis[2] in oculōs et ōra hostium ferrētur,
incrēdibilī strāge[3] prōstrāta[4] est illa Cimbrōrum multitūdō: caesa
trāduntur centum octōgintā hominum mīlia. Nec minor cum
uxōribus pūgna quam cum virīs fuit, cum obiectīs undique plaustrīs,
[70] dēsuper,[5] quasi ē turribus, lanceīs contīsque pūgnārent.
Victae tamen cum missā ad Marium lēgātiōne lībertātem[6] nōn
impetrāssent, suffōcātīs ēlīsīsque[7] īnfantibus suīs aut mūtuīs[8]
concidērunt vulneribus aut vinculō ē crīnibus suīs factō ab[9]
arboribus pependērunt. Canēs quoque dēfendēre, Cimbrīs caesīs,
[75] eōrum domōs. Marius prō duōbus triumphīs, quī offerēbantur,
ūnō contentus fuit. Prīmōrēs cīvitātis, quī eī aliquamdiū ut[10]
novō hominī ad tantōs honōrēs ēvectō[11] invīderant, cōnservātam[12]
ab eō rem pūblicam fatēbantur. In ipsā aciē Marius duās Camertium
cohortēs, mīrā virtūte vim Cimbrōrum sustinentēs[13] contrā
[80] lēgem[14] cīvitāte dōnāverat. Quod quidem factum et vērē et
ēgregiē posteā excūsāvit, dīcēns inter armōrum strepitum verba
sē iūris cīvīlis exaudīre nōn potuisse.
Illā tempestāte prīmum Rōmae bellum cīvīle commōtum est.
Causam bellō dedit C. Marius. Cum enim Sulla[1] cōnsul
[85] contrā Mithridātem,[2] rēgem Pontī, missus fuisset, Sulpicius,
tribūnus plēbis, lēgem[3] ad populum tulit ut Sullae imperium
abrogārētur, C. Mariō bellum dēcernerētur Mithridāticum. Quā rē
Sulla commōtus cum exercitū ad urbem vēnit, eam armīs occupāvit,
Sulpicium interfēcit, Marium fugāvit. Marius hostēs persequentēs
[90] fugiēns aliquamdiū in palūde dēlituit.[4] Sed paulō post
repertus extrāctusque, ut erat nūdō corpore caenōque oblitus,[5]
iniectō in collum lōrō Minturnās raptus et in cūstōdiam coniectus
est. Missus est ad eum occīdendum servus[6] pūblicus, nātiōne
Cimber, quem Marius vultūs auctōritāte dēterruit. Cum enim
[95] hominem ad sē strictō gladiō venientem vīdisset “Tūne, homō,”
inquit “C. Marium audēbis occīdere?” Quō audītō attonitus ille
ac tremēns abiectō ferrō fūgit, Marium sē nōn posse occīdere
clāmitāns. Marius deinde ab iīs, quī prius eum occīdere voluerant,
ē carcere ēmissus est.