18 frequentandae = for the purpose of peopling.

19 institorum = pedlars or dealers. Cf. our ‘commercial travellers.’

20 publica . . . facta = confiscated. ‘This ager publicus was leased by the censors to farmers (aratores) who paid rent (vectigal) for it.’—R.

[C28]

SECOND PUNIC WAR, 218-202 B.C.
Marcellus at Nola, 216 B.C.

Ad tres portas in hostes versas Marcellus tripertito exercitum instruxit. . . . Ita instructi intra portas stabant. Hannibali sub signis, id quod per aliquot dies fecerat, ad multum diei in acie stanti primo miraculo esse, quod nec exercitus Romanus 5 porta egrederetur nec armatus quisquam in muris essent. Ratus deinde, prodita colloquia esse, metuque resides factos, partem militum in castra remittit iussos propere apparatum omnem oppugnandae urbis in primam aciem afferre, satis fidens, si cunctantibus 10 instaret, tumultum aliquem in urbe plebem moturam. Dum in sua quisque ministeria discursu trepidat ad prima signa succeditque ad muros acies, patefacta repente porta Marcellus signa canere clamoremque tolli ac pedites primum, deinde equites, quanto 15 maximo possent impetu, in hostem erumpere iubet. Satis terroris tumultusque in aciem mediam intulerant, cum duabus circa portis P. Valerius Flaccus et C. Aurelius in cornua hostium erupere. . . . Ingens victoria eo die res ac nescio an maxima illo bello gesta 20 est; non vinci enim ab Hannibale tunc diffcilius fuit quam postea vincere.

Livy, xxiii. 16.

Context. The plebs in Nola (as in Capua) was in favour of joining Hannibal, and it was with difficulty that the nobles (who here, as elsewhere, favoured Rome) delayed the decision, thus gaining time to inform Marcellus, who was then stationed at Casilinum, of the danger of a revolt. Marcellus immediately hastened to Nola, and occupied the town with a strong garrison.

3-5 Hannibali . . . primo miraculo esse = Hannibal, who . . . had his troops under arms till a late hour, was first of all astonished that.—Church and Brodribb.