This last passage is remarkable, as seeming to show that Rufus rather wondered that he was not excommunicated (see [p. 611]). And one wonders too, on reading this passage and some others (see [p. 166]), that no controversialist has ever claimed Rufus as a premature Protestant. Even Sir Richard Baker, a yet more loyal apologist than the author of the Gesta Regum, did not hit upon that.

William of Malmesbury then goes on to tell the story of the accused deer-stealers—​doubtless from Eadmer, to whom he so often refers—​and then gives some reasons for not enlarging further on the evil doings of Rufus. One is “quod non debeam defunctum meo premere judicio qui habet judicem præfata [sic], cui judicanti omnis attremit creatura.” The other is that it is better, for the sake of edification, to pass by evil doings, especially some kinds of evil doings; “Adulterium discitur dum narratur, et omne crimen faciendum menti male inculcatur, dum qualiter ab alio factum sit studiosius explicatur.”

Orderic is in this case less elaborate in his portrait-painting than William of Malmesbury. Some of his sayings bearing on the character of William Rufus have been already quoted. He sometimes brings him in, after his fashion, with some epithet, appropriate or quaint—“liberalis rex,” “turgidus rex,” “pomposus sceptriger,” and the like. But he twice gives something like a full-length picture. The first is at 680 A;

“In diebus illis lucerna veræ sanctitatis obscurius micabat pene cunctis in ordinibus, mundique principes cum subjectis agminibus inhærebant tenebrosis operibus. Guillelmus Rufus Albionis rex juvenis erat protervus et lascivus, quem nimis inhianter prosequebantur agmina populorum impudicis moribus. Imperiosus et audax atque militaris erat, et multitudine militum pompose tripudiabat. Militiæ titulis applaudebat, illisque propter fastum secularem admodum favebat. Pagenses contra milites defendere negligebat, quorum possessiones a suis tironibus et armigeris impune devastari permittebat. Tenacis memoriæ et ardentis ad bonum seu malum voluntatis erat. Terribilis furibus et latrunculis imminebat, pacemque serenam per subjectam regionem servari valenter cogebat. Omnes incolas regni sui aut illexit largitate, aut compressit virtute et terrore, ut nullus contra eum auderet aliquo modo mutire.”

This comes just before the pious and humane speech (see [p. 223]), in which Rufus proposes the first war in Normandy. Towards the end of the reign of Rufus (763 C), Orderic takes up his brush again;

“Guillelmus Ruffus, militia clarus, post mortem patris in Anglia regnavit, rebelles sibi fortiter virga justitiæ compressit, et xii. annis ac x. mensibus ad libitum suum omnes suæ ditioni subjugavit. Militibus et exteris largus erat, sed pauperes incolas regni sui nimis opprimebat, et illis violenter auferebat quæ prodigus advenis tribuebat. Multi sub ipso patris sui proceres obierunt, qui proavis suis extraneum jus bellicose vendicaverunt, pro quibus nonnullos degeneres in locis magnatorum restituit, et amplis pro adulationis merito datis honoribus sublimavit. Legitimam conjugem nunquam habuit, sed obscœnis fornicationibus et frequentibus mœchiis inexplebiliter inhæsit, flagitiisque pollutus exemplum turpis lasciviæ subjectis damnabiliter exhibuit.”

There is also an earlier passage (669 A) which sets forth how William kept the peace of the land. He records the surrender of Rochester, and adds;

“Omnium qui contra pacem enses acceperant nequam commotio compressa est. Nam iniqui et omnes malefactores, ut audaciam regis et fortitudinem viderunt, quia prædas et cædes aliaque facinora cum aviditate amplexati fuerant, contremuerunt, nec postea xii. annis quibus regnavit mutire ausi fuerunt. Ipse autem callide se habuit et vindictæ tempus opportunum exspectavit.”

This of course refers to disturbers on a larger scale than common robbers. But one law applied to all. King William kept down all evil-doers, save himself and his own company.

Henry of Huntingdon (vii. 22) mainly translates the Chronicle; but he adds some touches of his own, and strengthens some of the epithets, “invisus rex nequissimus et Deo et populo,” &c. His general picture is;