Wherefore as our present businesse requireth, while we are in hand with the writings of Authors concerning this matter, although we meet with some things containing litle reproch, notwithstanding we will examine most of them, noting the errors as hitherto we haue done in the meane time also when they shall alleage any trueth, we will in no case dissemble it. And after this maner, first we will heare Munster, Krantzius and Frisius, and others also, if there be any more, what they haue to say, reiecting that Paro and his Dutch rimes infected with fell slander, as he is woorthy vnto the last place. First therefore the sayd Authors write concerning the faith or religion of the Islanders and secondly, of their Maners, Customes, and course of life in maner folowing.
SECTIO PRIMA.
Adalbertius Metropolitanus Hamburgensis, Anno Christi
1070. Vidit ad Christum conuersos Islandos: licet
ante susceptam Christi fidem, lege Naturali vuuentes,
non multum à lege nostra discrepantes: itaque, pretentibus
illis, ordinauit quendam virum sanctum, primum
Episcopum, nomine Isleif.
Krantzius his verbis, et Munsterus alibi, fidei seu Religionis Christianæ dignitatem Islandis videntur adscribere: Facerentque et se, et veritate dignum, nisi eandem alias nobis adimerent. Nam (vt de Krantzio infra) Munsterus, quæ supra prodidit, de fide nostra, seu opinione circa Inferni locum situmque, omnino est à Christiana pietate alienum: Velle scilicet scrutari arcana, quæ Deus sibi soli reseruauit, quæque voluit nostrum captum excedere: Non enim reperitur de hac re quicquam in literis sacris, vbi locus vel sitis inferni seu ignis æterni, Diabolo et Angelis ipsius, adeoque damnatis omnibus animabus destinati, determinetur, aut circumscribatur: Nullam inquam, infra terram, seu in ea, aut vlla alia huius mundi parte, corporalem seu localem situm illi damnatorum carceri pagina sacra assignat: quinimo, terram hanc interituram, et terram nouam et coelos nouos, iustorum et sanctorum habitacula, creanda affirmat: Apoc. 2. 2, Petri 3, Esa. 65. Quare Christianus rerum adeò abstrusarum inquisitionem libenter præterit: tum dogmata nullis appertis et illustribus scripturæ sacras testimonijs stabilita, velut certa et vera recipere, aut alijs tradere, nefas esse ducit. Deut 4. et 12, Esa. 8. Matth, 17. 2, Timoth. 3.
Deinde etiam pugnat acriter cum Religione Christiana, quo Munsterus & Krantzius Islandos ornant, encomium: Eos videlicet, catulos ac pueros suos æquo habere in precio. De quo infra, section. 7. Sic igitur secum dissidet Munst. dum quos Christianos assent, inferni architectos alias facit: Item, Krantzius et Munsterus, dum quos fide Christo insertos affirmant, eosdem omni pietatis et honestatis sensu exuunt: quòd scribant filios ab his, non maiore cura, quàm catulos diligi.
Sed vt ad rem: De Religione equidem nostra, quæ qualiseu fuerit, cum Ethnicismus primùm fugari coepit, nihil magnificè diceret possumus: quemadmodum nec alia Septentrionis Regna vicina, vti existimo, de suis fidei initijs. Fatendum enim est, et cum serijs gemitibus deplorandum vsque ad illam nunquam satis prædicatam diem, quæ nobis velut immortalitatis initium illuxit et repurgati Euangelij doctrinam attulit, tenebras plusquam Cimmerias, etiam nostris hominibus, vt reliquis Septentrionis Ecclesijs, offusas fuisse. Illud tamen piè nobis sentire liceat, apud nos, vt et in vicina Noruegia (nam nolo vltra septa vagari, et de populis ignotis quicquam pronunciare) eiecta primùm Idololatria Ethnica, sinceriorem longè et simpliciorem fidem seu religionem Christianam viguisse; quippe veneno Papistico minus infectam, quam posteà, vbi auctum Romanæ sedis fermentum pestiferum, et malum contagiosum maturuit, et per totum orbem virus suum diffudit: Nam vt posteà apparebit, multis annus antequam noua Pontificiorum Idololatria vires et incrementum cepit, Islandia Christum amplexa est: et vt laudatissimi duo illi Noruegiæ Reges, quibus vt commune nomen, ita commune nominis Christi propagandi studium et professio, nihil nisi fidem in Deum Patrem, Filium, et spiritum Sanctum, sonabat. Dico autem illum Olaum Thryggonis F. qui Anno Christi 968. natus, Anno ætatis 27. imperium Noruegiæ adeptus est, et primus, vt accepimus, Noruegis Christum obtrusit: quibus imperitabat annis 5. Et huic cognominem, Olaum nuncupatum Sanctum, Haraldi F. Qui anno Christi 1013. aut circiter, imperij habenas arctius in primis obtinuit. Per annos fere 17. Christi doctrinam audacter tradidit. Anno Christi 1030. ab improbis parricidis nefariè interfectus, in pago Noruegise Stickla Stodum, pro Christi nomine cruorem fudit.
Habuit etiam nostra patria inter multos alios quendam insignem pietate virum; cui Nialus nomen erat, qui circa annum Christi 1000 vixit in prædio seu villa Berthors huol, sita in Parochia Islandiæ, Landenum: Quique rerum humanarum experientia, circumspecta animi prudentia, sagacitate et consilio, habebatur insignis. Cum enim, eius seculo, indomitis Islandia motibus fluctuaret, incolis à nullo ferè superiore magistratu repressis, nullis se factionibus immiscuit: Plurimas cauta animi virtute ac industria composuit. Nunquam vim fecit, nec passus est, si vltimum tantum in vita diem excipias. Adeò studiosè seditiones et turbas vitauit aliosque vitare aut euadere cupientes optimè iuuit. Nec quisquam eius consilio, nisi maximo suo commodo est vnquam vsus: nec quisquam ab eo, nisi cum vitæ et fortunarum penculo deflexit. Tam certum ab eo oraculum petebatur, vt valde mirandum sit, vnde homini tanta futurorum euentuum, et tam certa coniectura et consilium esse potuerit, quanta in ipso deprehensa est. Vnde ipsius cauta, prouidens et consilij plena sapientia, apud nostrates in prouerbium abijt: Nials biita raden: quasi dicas, Niali consilium; vel, Niali consilio res geritur, aut succedit: cùm quid prudenter et admirando cum consilio gestum est.
Hic cum domi suæ, à 100. viris coniuratis ob cædem à filio ipsius, ipso tamen inscio, patratam cingeretur, et inimicis domum vndique igni succendentibus, sibi videret supremum fatum instare, ait tandem. Hæc quidem fato, hoc est, voluntate diuina accidunt. Cæterum spem et fiduciam in Christo sitam habeo, nos (de se et vxore loquens) licet corpus hoc nostrum caducum, inimicorum flammis, mortalitatis corruptionem subeat, ab æternis tamen flammis liberatum iri. Sicque inter has voces, et flammarum sævitiam, vitam, An. Christo 1010. cum vxore et filio homicida, finiuit. Vox profectò filijs Dei non indigna, animæ, cum mortis acerbitate luctantis summum solatium arguens.
Hæc ideo addidi, vt ostendam quà coniectura adducar ad extstimamdum mox initio Christianismi (vt sic loquar) apud nos recepti, non fuisse tam deceptas et errorum tenebris immersas hominum mentes, quàm nunc, paulò ante hæc nostra tempora fuerunt.
Ast verò iam postquam Dominus Deus per Lutherum, et Lutheri in vinea Domini collegas, et pios successores, salutis doctrinam illustriorem reddidit, mentiùmque nostrarum graui veterno et densa caligine excussis, dextræ suæ digito, hoc est, spiritu Sancto, (Matth. 12. vers. 28.) cordis nostri auriculas vellicauit, ac oculos, quibus saluificam ipsius veritatem cerneremus, nobis aperuit: Nos omnes et singuli credimus et confitemur Deum esse Spiritum, (Iohan. 4. vers. 24.) æternum (Esai 40. vers. 28.) Infinitum (Ierem. 23. vers. 24. Psalm. 136. vers. 7. 8. 9.) optimum (Matth. 19. 17.) omnipotentem (Gene. 17. 1. Apocal. 1. 8.) Vnum essentia et natura: Vnum prouidentia: vnum efficentia rerum et administratione (Deut 6. 5. Ephes. 4. 5.) At personis diuinitatis, proprietatibusque distinctum, Patrem, Filium et spiritum Sanctum (Matth. 28. 19. & 3. 17.) Deum Patrem quidem, primam diuinitatis personam, coeli terræ et omnium rerum creatorem (Gene. 1. vers. 1. & sequent.) Sustentatorem et gubernatorem (Psal. 115. 3. Heb. 1. 3.) Patrem Domini nostri Iesu Christi (Psalm. 2. 7. & sequent:) et nostrum per eundem Patrem (Rom. 8. 15.) Animæ et corporis curatorem (Luc. 12. 12,) Tum Iesum Christum, secundam diuinitatis personam, filium Dei patris (Iohan. 1. 18. &c.) Vnigenitum (Iohan. 1. 29. Heb. 1. 2.) æqualem patri (1. Paral. 17. 13. Iohan. 1. 1.) Deum verum (Iohan. 1. 2. &c.) ante omnia creata præordinatum (1. Pet. 1. 20. Apocal. 13. 8. &c.) et statim post lapsum, promissum Messiam (Gen. 3. 15.) Sanctis Patriarchis identidem promulgatum, vt Abrahæ (Gen. 12. 3. &c.) Isaac. (Gen. 26. 4.) Iacob. (Gen. 28. 14.) et promissionibus confirmatum (Genes. 49. 9. Esa. 11. 1. 10.) Sacrificijs Mosaicis (Leuit. 1. 2. &c.) Et alijs typis præfiguratum: immolatione Isaac (Gen. 22.) Exaltatione ænei serpentis. (Num. 21.) Iona (Ion. 2. &c.) Prophetarum testimonio proclamatum (Esai 7. 14. &c.) ac tandem in plenitudine temporis verè exhibitum: hominem verum (Iohan. 1. 14. &c. Paul. Galat. 4.) mortuum pro peccatis nostris: resuscitatum propter iustificationem nostri (Rom. 4. 25. &c.) Ascendentem in coelum (Act. 1. 9. &c.) ac pro nobis ad dexteram patris sine intermissione interpellantem (1. Iohan, 2. 1. &c.) per spiritum Sanctum suum qui tertia est diuinitatis persona patri et filio compar et consubstantialis. (Actor. 5. 4.) Ecclesiam sibi verbo et Sacramentis colligentem (Matth. 16. 18. Roman. 10. 14. &c) Et ad vitam æternam sanctificantem (Actor. 9. 31. &c.) Ac tandem consummatis seculis è coelo, venturum (Actor, 1. 11.) Iudicare viuos et mortuos (1. Thess. 4. 15.) redditurum impijs secundum opera sua, eòsque poenis æternis adiudicaturum (Mat 13. 42. & 25. 41.) credentes verò in nomine ipsius æterna vita donaturum (Mat 25. 34. &c.) Hunc, inquam, Iesum Christum redemptorem (Mat 1. 21.) Caput (1. Corinth. 12. 27.) et Dominum nostrum (Ephes. 4. 5.) agnoscimus: Nosque illi nomen in sacro baptismo dare ac dedisse (Actor. 2. 38.) Et per baptismum illi insertos esse (1. Cor. 12. 13.) apertè, ingenuè, liberè ac libenter fatemur ac contestamur: omnesque alios, quicunque aliud nomen sub coelo datum esse hominibus, per quod salui fiant, comminiscuntur, seriò detestamur, execramur et damnamus. (Actor. 4. 12.) Verbum ipsius sanctissimum vnicam salutis normam statuimus, illudque tantummodò, omnibus humanis commentis abiectis et spretis, infallibilem fidei nostræ regulam et amussim nobis proponimus: (Galat 1. 8. Esa. 29. 13. Ezech. 20.) Quod duplicis Testamenti, veteris et noui appellatione complectimur. (Hebr. 8.) traditum per Prophetas et Apostolos (Ephes. 2. 20.) singulari et immensa Dei bonitate in hunc vsque diem semper in Ecclesia conseruatum et conseruandum in posterum. (Matth. 28. vlt. Psalm. 71. 18. 1. Cor. 11. 26.)