And zif alle it so be, that men of Grece ben Cristene, zit they varien from our feithe. For thei seyn, that the Holy Gost may not come of the Sone; but alle only of the Fadir. And thei are not obedyent to the Chirche of Rome, ne to the Pope. And thei seyn, that here patriark hathe as meche power over the see as the Pope hathe on this syde the see. And therefore Pope Johne the 22'd sende letters to hem, how Christene feithe scholde ben alle on; and that thei scholde ben obedyent to the Pope, that is Goddis vacrie [Footnote: Vicar.] on erthe; to whom God zaf his pleyn power, for to bynde and to assoille: and therfore thei scholde ben obedyent to him. And thei senten azen dyverse answeres; and amonges other, thei seyden thus: Potentiam tuam summam, circa tuos subjectos firmiter credimus. Superbiam tuam summam tolerare non possumus. Avaritiam tuam summam satiare non intendimus. Dominus tecum: quia Dominus nobiscum est. That is to seye: We trowe wel, that thi power is gret upon thi subgettes. We mai not suffre thi high pryde. We ben not in purpos to fulfille thi gret covetyse. Lord be with thi: for oure Lord is with us. Fare welle. And other answere myghte he not have of hem. And also thei make here sacrement of the awteer of therf [Footnote: Unleavened. Anglo-Saxon, þeorf ('peorf' in source text—KTH)] bred: for oure Lord made it of suche bred, whan he made his mawndee. [Footnote: Last Supper.] And on the Scherethors [Footnote: Shrove Thursday.] day make thei here therf bred, in tokene of the mawndee, and dryen it at the sonne, and kepen it alle the zeer, and zeven it to seke men, in stede of Goddis body. And thei make but on unxioun, whan thei christene children. And thei annoynte not the seke men. And thei saye, that there nys no purgatorie, and the soules schulle not have nouther joye ne peyne, tille the day of doom. And thei seye, that fornicatioun is no synne dedly, but a thing that is kyndely: and the men and women scholde not wedde but ones; and whoso weddethe oftere than ones, here children ben bastardis and geten in synne. And here prestis also ben wedded. And thei saye also, that usure is no dedly synne. And they sellen benefices of Holy Chirche: and so don men in others places: God amende it, whan his wille is. And that is gret sclaundre. [Footnote: Scandal.] For now is symonye kyng crouned in Holy Chirche: God amende it for his mercy. And thei seyn, that in Lentone, men schulle nor faste, ne synge masse; but on the Satreday and on the Sonday. And thei faste not on the Satreday, no tyme of the zeer, but it be Cristemasse even on Estre even. And thei suffre not the Latines to syngen at here awteres: and zif thei done, be ony aventure, anon thei wasschen the awteer with holy watre. And thei seyn, that there scholde be but o masse seyd at on awtier, upon o day. And thei seye also, that oure Lord ne eet nevere mete: but he made tokene etyng. And also thei seye, that wee synne dedly, in schavynge oure berdes. For the berd is tokene of a man, and zifte of oure Lord. And thei seye, that wee synne dedly, in etynge of bestes, that weren forboden in the Old Testament, and of the olde lawe; as swyn, hares, and othere bestes, that chewen not here code. And thei seyn, that wee synnen, when wee eten flessche on the dayes before Assche Wednesday, and of that wee eten flessche the Wednesday, and egges and chese upon the Frydayes. And thei accursen alle tho, that absteynen hem to eten flessche the Satreday. Also the Emperour of Costantynoble makethe the patriarke, the erchebysschoppes and bisschoppes; and zevethe dygnytees and the benefices of chirches, and deprivethe hem that ben worthy, whan he fyndethe ony cause. And so is the lord bothe temperelle and spirituelle, in his contree, And zif zee wil wite [Footnote: Know.] of here A, B, C, what lettres thei ben, here zee may seen hem, with the names, that thei clepen hem there amonges them.
Alpha, Betha, Gamma, Deltha, Epsilon, Zeta, Eta, Theta, Iota, Kappa,
Lambda, My,Ny, Xi, Omicron, Pi, Rho, Sigma, Tau, Upsilon, Phi, Chi, Psi,
Omega. [Greek letters removed for pain-text edition—KTH]
And alle be it that theise thinges touchen not to o way, nevertheles thei touchen to that, that I have hight zou, to schewe zou a partie of custumes and maneres, and dyversitees of contrees. And for this is the first contree that is discordant in feythe and in beleeve, and variethe from our feythe, on this half the see, therefore I have sett it here, that zee may knowe the dyversitee that is betwene our feythe and theires. For many men han gret lykynge to here speke of straunge thinges of dyverse contreyes.
CAPVT. 4.
Via tam per terras quam per aquas à Constantinopoli vsque Acharon.
[Marginal note: Vel Achon.]
A Constantinopoli qui voluerit ire pedes, transibit statim nauigio Brachium Sancti Georgij quod satis est strictum, ibíque ad Ruphinal quod est forte castrum, inde ad Puluereal, et hinc ad castrum Synopulum. Ex tunc intrat Cappadociam, terram latam sed plenam altis montibus, deinde Turciam ad portum Theueron, et ad Ciuitatem ita dictam, nunc munitam firmis turribus, ac muris, per quam transit fluuius Reglay. Postea transitur sub Alpibus Noyremont, et per valles de Mallenbrinis in districto Rupium, ac per villam Doronarum, et alias villas adiacentes fluuijs Reglay, et Granconiæ, sícque peruenitur ad Antiochiam minorem super Reglay, quæ vocatur nobilior Ciuitas Syriæ: Notandum autem quòd Regnum olim dictum Syria, modò communiter vocatur Suria. [Sidenote: Antiochia.] Ista verò Antiochia, est magna, pulchra, ac firma, licet quandóque maior, pulchrior, ac firmior fuerit. Tunc autem transitur per Ciuitates Laonsam, Gibellam, Tortusiam, Toruplam, et Berythum super mare vbi sanctus Georgius fertur occidisse Draconem. Hinc pergitur in Ciuitatem nunc dictam Acon, quondam Ptolomaidem, antiquitùs Acharon, quæ tempore quo eam vltimò Christiani tenebant circa annum incarntionis Domini 1280. erat Ciuitas valdè fortis, sed modò apparent eius magnæ ruinæ. Porrò a Constantinopoli poterit peregrinus faciliùs versus Hierosolymorum partes per mare nauigare quam per terras peregrinare prædictas, si deus illi propitius fuerit, et mare fidem conseruauerit. [Sidenote: Sio.] Qui ergò a Constantinopoli iter transire nauigando disponit, tendat ad Ciuitatem [Marginal Note: Vel Smyrnam.] Myrnam vbi nunc ossa Sancti Nicholai venerantur, et sic procedendo per multa maritima loca veniet ad Insulam Sio vbi crescit gummi mastix lucidum: Inde ad Insulam Pathmos Sancti Ioannis Euangelistæ, et ad Ephesum vbi idem noscitur sepultus: hanc totam minorem Asiam tenent nunc pessimi Turci, et eam appellant minorem Turciam. Post Ephesum nauigatur per plures Insulas vsque Pataram Ciuitatem, vndè oriundus fuit beatus Nicholaus, ac per Myrrheam vbi stetit Ephesus, vbi nascuntur fortia vina valdè, deinde ad Insulam Cretæ, hinc Coos postea Lango, vndè Hypocrates Medicus dicitur natus: [Sidenote: Rhodus Insula.] tuncque ad grandem Insulam Rhodum; et sciendum quod a Constantinopoli vsque Rhodum, per mare dicuntur ducentæ octuaginta leucæ. Hanc insulam totam tenent, et gubernant Christiani Hospitalarij nunc temporis, quæ quondam Colosse dicebatur: nam et multi Saracenorum adhuc eam sic appellant, vnde et Epistola, quam beatus Paulus ad habitatores huius Insulæ scripsit, intitulabatur ad Colossenses. Ab hoc loco nauigando in Cyprum, aspicitur absorptio Ciuitatis Sathaliæ, quæ sicut olim Sodoma dicitur perijsse, propter vnicum crimen contra naturam a quodam Iuuene petulante commissum. [Sidenote: Cyprus Insula.] Sciendum quod a Rhodo ad Cyprum feruntur plenè quingentæ quinquaginta leucæ: Cyprus magna, et pulchra est Insula habens Archiepiscopatum, cum quinque Episcopatibus suffraganeis: Illuc Famagosta, est vnus de principalibus portibus mundi, in quo ferè omnium mercatores conueniunt nationum, tam Christianorum, quam multorum Paganorom, et similiter apud portum Limechon. Est ibi et Abbatia ordinis sancti Benedicti, in monte sanctæ Crucis, vbi dicitur saluati latronis seruari crux, qui in eadem cruce audiuit à Christo, Hodiè mecum eris in Paradiso. [Sidenote: Fortis Cyprí vina.] Corpus etiam sancti Hylarionis seruatur ibi, in castro Damers quod Rex Cypri facit diligentissimè custodiri: Vltrà modum fortia vina nascuntur in Cypro, quæ primo rubra, post annum albescunt, et quo vetustiora, eo albiora ac magis odorifera, ac fortia efficiuntur. Vlteriùs paucissimæ villæ, aut Ciuitates sunt Christianorum, sed ferè omnia Saraceni possident infideles: et proh dolor, ab Anno 1200. incarnationis Domini aut circa, pacificè tenuerunt. [Sidenote: Ioppa, vel Iaffe.] Qui autem a Cypro prospere legit spacia maris, poterit in duobus naturalibus diebus peruenire in portum Ioppæ, qui Iaffe nunc nuncupatur, et proximus est a Ireusalem, distans 16, tantum leucas, hoc est dieta cum dimidia. [Sidenote: Portus Tyri, alias Sur.] Et sciendum quod circa medium, inter Cyprum, et Iaffe est portus Tyri quondam munitissimæ Ciuitatis, hanc dum vltimo Saraceni à Christianis ceperunt turpissimè destruxerunt, custodientes iam curiosè portum, timore Christianorum. Iste portus non vocatur modo Tyrus, sed Sur. Nam et ab illa parte est ibi introitus terræ Suriæ. Ante istam Ciuitatem Tyrum habetur quidam lapis, super quem dominus noster Iesus Christus sedendo suis discipulis vel populis prædicauit. Vnde, et Christiani olim super hunc locum construxerunt Ecclesiam in nomine Saluatoris. Peregrinus vero qui ab hoc loco vult peregrinari, morosè sciat, quod ad octo leucas à Tyro in orientem est Sarepta Sydoniorum, vbi olim Elias Propheta filium viduæ suscitauit a morte. Itemque sciat, quod à Tyro in vnica dieta pergere potest in Achon, siue Acharon supra scripta. [Sidenote: Achon, olim Acharon. Mons Carmeli.] Circa Acon versùs mare, ad 120. stadia, quorum 16. leucam constituunt, est mons Carmeli, vbi morabatur præfatus Elias, et super alium montem Villa Saffra vbi sanctus Iacobus, et Ioannes germani Apostoli nascebantur, et in quorum natiuitatis loco pulchra habetur Ecclesia. [Sidenote: Fossa Beleon.] Item propè Acon ad ripam dictam Beleon, est fossa multum vtilis, et mirabilis quæ dicitur fossa Mennon, hæc est rotunda circumferentia, cuius diameter continet prope 100. cubitos, plena alba et resplendente arena, et mundi ex qua conficitur mundum et perlucidum vitrum. Pro hac arena venitur per aquas, et per terras, et exportatur manibus et vehiculis propè et procul, et quantumcúnque de die exhauritur, repleta manè altero reperitur: Et est in fossa ventus grandis et iugis, qui mirabiliter arenam commouere videtur. Si quis autem vitrum de hac arena factum in fossa reponeret, conuerteretur iterum in arenam, et qui imponeret frustum metalli, verteretur in vitrum: nonnulli reputant hanc fossam esse spiraculum maris arenosi, de quo mari aliquid locuturus sum in sequentibus. Ab Acon via versus Jerusalem bifurcatur: nam qui tenet vnum latus potest ire secus Iordanem fluuium, in Ciuitatem Damascum, qui verò aliud, ibit in tribus aut quatuor dietis Gazam, de qua olim fortis Samson asportauit nocte fores portarum: deinde in Cæsaream Philippi, et Ascalonem, et Ioppam portum supradictum, Hincque in Rama, et Castellum Emaus, et sic in Ierusalem vrbem sacrosanctam.
CAPVT. 5.
Via à Francia aut Flandria per solas terras vsque Ierusalem.
Itineribus, quæ per terras, et per mare a nostris partibus ducunt in terram promissionis descriptis, restat breuiter dicendum de alia via, per quam omnino mare transeundum non est, videlicet per Almaniam, per Bohemiam, per Prussiam, et hinc per terram Paganorum regni Lituaniæ, et sic per longam, et pessimam terram primæ Tartariæ vsque in Indiam: Dico autem Tartariæ primæ, quoniam de hac exijt primus Imperator totius Tartariæ, qui semper vocatur Grand Can, quo vix maiorem mundus habet terrenum Dominum, excepto Imperatore superioris Indiæ, de quibus in secunda et tertia huius tractatus partibus, aliquanto est diffusius narrandum. Cuncti principes huius primæ Tartariæ, quorum summus semper vocatur Bachu, et moratur in Ciuitate Horda, [Marginal note: Horda est multitudo riuens in agris.] reddunt Imperatore Grand Can, magna tributa. [Sidenote: Mores Tartarorum.] Est autem hæc prima Tartaria terra misera et sabulosa, et infructuosa: hoc enim scio, quòd per aliquod tempus steti in ea, et perambulaui Insulas, regiones, et terras circumiacentes, scilicet, Russiæ, Inflau, Craco, Latton, Restau, et alias nonnullas: crescunt námque in ista Tartaria modica blada, pauca vina, et fructuum, ac frugum parua copia, exceptis herbis pro pastu Bestiarum, quarum ibi est abundantia: nam carnibus illarum vescuntur pro omnibus cibarijs, ius earum sorbentes, et pro potu bibentes lac de omni genere bestiarum. Quin etiam pauperiores manducant canes, lupos, catos, ratos, talpas, ac mures, ac huiusmodi bestiolas omnes: sed nec aliquis Princeps aut prælatus comedit vltra semel in die, et hoc parcè, vel parcissimè: et sunt homines valdè immundi, quia non nisi benè diuites vtuntur mappis, linteaminibus, aut lineis indumentis: sed nec habent copiam lignorum, vnde et fimum boum, ac omnium bestiarum desiccatum ad solem accipiunt pro ignis materia, vbi se calefaciunt, et coquendo coquunt. Aestiuo tempore, cadunt ibi frequenter tempestates, tonitruorum, fulminum, et grandinum, quibus domus, arbores, bestiæ, et homines, comburuntur, euelluntur, et occiduntur. Nam et quandoque subrepentè oritur ibi calor immoderatus, et improuiso frigus immoderatum. Deníque cum terra illa, se multum inclinet ad polum Septentrionalem, fortius ibi gelare solet, et frequentius, ac diutius quàm ad partes nostras, vnde et quasi omnes habent ibi stupas, in quibus manducant, et operantur. [Sidenote: Hyeme præcipue iter faciunt per terram.] Nec valet à nostris partibus ingredi ad illam nisi tempore gelicidij, quod ad introitum eius sunt tres dictæ, de via molli, aquatica, et profunda, in qua dum viator putaret se stare securum, profunderetur in lutum ad tibias, ad genua, ad femora vel ad renes: hoc ergo sciendum quòd paucissimi tendunt per hanc viam in terram promissionis: Nam iter est graue, distortum, longum, et periculosum sicut audistis, imò periculosius quàm scribo.