Is e ùghdair so Conull cearnach Mac Edarscoil.

A Chonuill, cha sealbh na cinn, deimhin leam gur dheargas d’airm, Na cinn do chi’m air a ghad sloinntear leat na fir fo fhaoibh. A nighean Fhorghuil nan each, A Eimhear oige na brigh binn, Is ann an éiric Chon nan cleas, thugas leam an nios na cinn. Co an ceann mullach donn mòr, deirge no’n ròs a ghruaidh glan, Is e a ’s goire do ’n leth chlì an ceann diubh nach d’atharraich dath? Ceann rìgh mi nan each luath, ars’ Mac Cairbair nan goith cam; An éiric mo dhaltan féin thugas leam an cein an ceann. Co an ceann ud air m’ aghaidh thall, co folt fann gu mall sliom, Rosg mar fheur, deud mar bhlàth, ailde no gach cruth a cheann? Manadh b’e fear nan each, Mac an Aoife do chreachadh gach cuan, Do fhàgas a choluinn gun cheann ’us do thuit uile leam a shluagh. Co an ceann so ghabhas tu a’d laimh a Chonuill mhòir nam bàigh linn, O nach marrainn Cu nan cleas ciod bheireadh tu air leas a chinn? Ceann mac Fherghuis nan each, bheireadh e cith gach gurt, Mac mo pheathar an tur sheang do sgaras a cheann r’a chorp. Co an ceann ud shear an fhuilt fhinn d’ an greadadh na cinn gu ’làimh, Fhuaireas aithne air a ghuth gun robhadar seal d’a reir? Sios an sud do thuit an Cu do rad a chorp fo bhrù deas, Cu mac coin r gh nan rann thugas leam a cheann tar éis. Co an da cheann so is faide mach a Chonuill mhoir a bhreth bu bhinn, Air ghràdh teann na ceil oirnn ainm nam fear a ghuin na h-airm? Ceann Laoghaire ’us clar Chuilt an da cheann do thuit le’m ghuin, Do ghuin sud Cuchullin ceairn, sonn dheargas m’airm ’n a fhuil. Co an da cheann so is faide soir, a Chonuill mhoir gach geal ghniomh, Ionnan dath air folt nam fear deirge an gruaidh no fuil laoich? Cullain breagh ’us Cunnlaid cruaidh dithis bheireadh buaidh le feirg, A Eimhear sud soir an cinn do fhagas an cuirp fo linne dearg. Co na sé cinn so is olc méin do chitheam féin air m’ aghaidh thuath, Gorm an aghaidh, dubh am folt, o thilleadh rosg Chonuill chruaidh? Seisir eascairdean a Choin, clann Chaileidin nam buaidh ghnàth, Is iad sud an seisir laoich a thuit leam ’s an airm ’mo laimh. A Chonuill mhòir athair rìgh co an ceann ud do ’n geilleadh cath, Gur orbhuidh trillis o ’cheann co ’n comhdach sliom dh’ airde bheart, Ceann mhic Fhinn mhic Rois ruaidh mhic na Cneidh fhuair bàs le ’m neart, A Eimhear is e so a cheud, ardrìgh Laighein nan lann breac. A Chonuill mhòir, mùgh an sgeul, creud a thuit le’d laimh gun lochd, De ’n t-sluaigh eagnaidh a bheil sin a dioltas cinn na Con? Deichnear ’us seachd fichead ceud deiream féin is aireamh sluaigh, Do thuit leamsa druim air dhruim, do nimh mo cholg conla rag, A Chonuill, cionnus taid mnathan Innsefail an deigh na Con, Cumha a mhic shamhailt tha na bheil aca féin air foir? A Eimhear ciod a dheanadh mi gun mo Chu a ’m reir s’ an Soc Gun mo dhaltan fa maith cruth a dol uam ’am mugh an nochd, A Chonuill tog mi ’s an fheart, tog mo leac os leac na Con, Os d’a chumhadh rachaim eug, cuir mo bheul ri beul na Con. Is mi Eimhear is caoine dealbh, ni faigheam searbh dioltadh dhomh, Do dheur nocha n ’eil mo speis, truagh m’ fhuireach air éis a Chon. A Chonuill.

ANCIENT.

A howdir so Keilt m’ronane.

Heym tosk zoskla fynn gow tawri ni draive nevin Gow hormy moyr mhorlat mhirr gow cormik m’art inir Ner cleacht me meith my zloon orss afwllych fer eddrwme Gi waldeis feynyth fail oss word locht a foyall Warwemir in leich lan mir a warwemir in crayc Di charmisdir leich fane lay mir a charssmir a ray Hugssmir a cann gin cherri guss a gnok oss boyamir Di rynis feyn boya tra di roynis fogryth owlay Di warwiss mun er zlinn fer gi inwal in nerrin Di roynissi boya tra di roynissi fogryth owlay Di raddis mun er zlinn gwl gi inte in nerrin Di roynissi boya tra di royniss fogryth owlay Ni leith di legin fa boywa doybis sin nerrin awwor Di roynissi boya tra di royniss fogryth owlay Ni dorssa er a beith a zeith zark a dosslin ead gi hymard Di roynissi boya traa di royniss fogry owlay Ni gurt abbe um halvon di loskgin ead gu lassal Di roynissi boya tra di royniss fogryth owlay Noch char aggis reim linn aa na mullin in nerrin Insin di leyggiddir rwm eech albin is errin Teym boach er loyss mi chass gr ranegiss ross illirzlass In sin glossimsi schear gow taura ni widdir chane Ner harrin eine each zeive zea roym in dawra za essin Tugis in dawra fa laa ben in ir chommi za cheilli Is ben in r chomisso nach gwss in fer commisso ella Tugis in dawri gi beach ben carbre zi cormik Is ben chormik er sin di raddis ee zi charbre Tugis lwm claywa in reith uch fa hay mor a wree Mi clawe feyn fa gin gutti fagwm in droyl chulk chormik In sin di quhoyis in nwnn is eaddi in dorsser owym Inn nygyth sin doef ge beacht is me bi kyllor ze chormik Is bert ooklachis is tei hawle a vaonissi reith errin Ga zaynith leve raa mi zloor da hwle cheilt yn kyllnor Na habbirsi sen er finn er ardre ny feyn voltynn Ga tamsi in layve id tei na ber tar er my wntir Ni hay sin agne cheilt far a will ay in vorwilty Cha mir sen ay connil chynni er a wll dor er talvinn In sin tarnik in toylli ag in re ro zast rawor IIII choss geym in genn ni genn teym less a is tee cotkin In sin chayis fa zass di bi wlyg ay di maylass Aggis tuggis lwm ym zoyn kone esgin ard orwayll Eynit lwm in nee riss a ben ers in re fati firzlinn Balli kness cheilti za zoyn di chone essgin orwoyl Na habbirsi sen a re er wiss in ryth a zillin Brarryth broggodych a derri corsi hoich er orvidi Er a layve a keilt chaylle mir wee finn flaa eyni Gid tani ne hurfin gyle derrow albin no errin Er maneach do gi beacht a deaffryth mis zi chormik Gawa tow cow thlaa woyme zoskla mydda Ne warrir fin lat id te er ane chowe er talwon Ach ane chow a keilt chaye da bi toylling tow faywayll Da waya a tow zoif re lay lawnon woada di gi feyane Di zoyve tow hed er gi cart cowe cwnnvill Di nasgis in brar mir er chormik mc art inir Gin leggi gi ray in re da waya ay ni feyweill Mar nasgis in brar beynn er re errin ni nwlt inn In deymsow gar zeggir royve heymsyth ze in dymf Glossim turriss o hawre fa turriss fr gi mannee Do hymsow ni heltin gar skeltyth a chwddychi Tuggis lwm ii zelt zark is ii znew ignyth ym ard Aggis fey fy za won ii lach sin loch a seyllin II hynnith sleyvecwllin ii zaw awlle a burrin II zessivey zowrane zurm ii chellych fey a farzhram II hyane kylty creive di latteve zrom zawrein II zoyvrane o hen a mach o charri donnwane doyvr II eillin o thrae leith lee ii rulli a port larga IIII snekga on vrostna wane ii anoyk charga d . . . II eachte one eachte ard ii smoyrych lettreth lom ard II zroyllane downe yve ii cheinkych ni corywe II chur one chorrin cleyth ii harreich mwe o foyall II illir chargi ni glach ii hawik a keyndyth II fess o locht melwa ii cherk ussga o locht erne II cherk reich one vowna math ii zergin zow locha II chreithrane mw cowlin ii wentane my foyllin II cheythane a glenn awlle ii zalvon ni sen awle II phedda oywrri a claa ii onchon o chroda claach II zoyane o thrae za wan ii erboyk loychir yr II chollum one chess chur ii lon a lettir fin chwle II eddoyk letter roye ii thrudda tawrych teyve oyr II choneyn a schee doe doynn ii wuk awlde cloyth chur II choyag o zrom dave ii ane oywryth layn de II yghrgane lanenyth furrith ii chreithir one chreive roye II sperr hawk in swn o cleyve gla ii loch lay o lwnycht II oyr are one woyn ii ussock on vownych wor II oynlayk a hon chnoyth ii brok a creich ollonych II rynith strayth sinnyth ii zlassoyk o wroch urri II chrottych o chonych zawlwe ii weil won wor hawni II earrinnyth philloyrrych ii awllinnych seith boygh II zassidi one wyg wylle ii cheith cheinekyche chnaw chyle II woyok oo wrowych brn ii neiskin o zowdyr II zerrin o leyve za ane da chyill wreane turle II annan ar o wy walg ii chonlane zatta o zranard II zrin zarrych o zruing ii vronargane on vor cheyyl II wlyrrych o zowne ni barga ii elli zalle on zaltraach II royin o challow charga ii wuk war on worarga II eskar locht m’lanene ii zarzart my ni nellane II ane vek o wess a chwle ii eggin ess v’mowrn II ellit zlinni zlinn smoyl ii woyif o haach mow mor II onchon loyath o loch conn ii eychat a hoyw chroychin II chyraa schee zoyvlane zil ii vuk vwlcow vlyr Rath is ker chorkrych chass tugis lwm o einnis Tugis lum each agis lar di zrey vassych vanynane Tarve is bo zarri o zrwm kein tugis lwn o wurn vunchane Do chonni di chonnew ni wane di hir cormik orrum gi dane Teym Gi neith zar chursin ym chenn tugis lwm is teym Er in dymsychyth ull doyf gow lar ane ew Nor a baillwme a meyow zobbredir voyme ach skeillych Di choy in feaych woym o zess di bi wlya dom awles Di rukgis er in glenn da wan o orrir loch a lurgin Di quhoy mi lach fa layve nach chussit faywail Ter schroyow berwe brass gow aych inn zowlass Di zowis e er wrawit gin ger walaa heach hanye Tugis lwm ee lach gin wacht dosli fin o chormik Ne fooris zolk roya heg rwm nyg ve me boa Cha deyd ass mi chree chinn gin nawleggir may in dalvon Lass ane nane beg lassane nane dolle a chass ymon Er gi tullych er gi ay cor fa lawe ag lassyn ane I chonwaille fynn ag in layve er seiltin gin ead wawne Is vin zeyntyth ay sin de hoyrt er a gowe dinn fosslow zoywayl In dymsychow sin mir sin ner toylling fir in doythin Tugis ead gow taura lwm gow mowr a vor hyle Doss gi zokkir a kin oppir ead in nyich sin Caythir a wee si walli er ix dorss fossgillyth Cormik hug zeyve in teacht mir zoy ym bea gi skei Mir chonni may za gwryth sin wrow arsing ill wrunych Legga brudlychyth gawe vin a guddichtyth greithane Huggi ay brow slatzall sollis doyf er chegit fre zorre Gi in dorris deyve downtyth ner way in soyve cond in . . . Ead sin is tee gi bronych miss a mwe gi anoyith Mi chree cowe connis fa la er gi in dorris Ga mor nolk forris royth wonyth skeythow choolyth Ner leigis ane deyve a mach gi tra erre in in varrich Anmi ny hyrri skeiltyth a chorymryth keilta Ach a wag sin teyve ra teyve ne dor chormik za soyve Nor a leggi finn a mach di skeillidir gi skeiltytht Cha deacha deis na trear wo hawra zeive er in . . . Mi reith feyn agus reach fenn merrolta cheme wass mi chinn Ni tre neachin fa darryth zoyve ni troyth sin di hymsichow. We skay zoym er mi clow creddwm in crist is ow Mimirche ass in ew inn gar vewwm lwm ne weym . . . Gar wadda mi leymsi har in dawr lochra ni wayn, Is fadda in laym rugis ter xx kead try in dawr In sen fa lowwr mi leym wagis si viddircheyn Gin ach bar mi choss a geill mawl gith tosk er deym. Teym tosk.

MODERN.

Is e ùghdair so Caoilte Mac Ronain.

Chaidheam tosg a dh’ fhuasgladh Fhinn, gu Teamhra nan sreabh aoibhinn, Go h-airm a ’m faighear’ bhòrrshlat mhear, gu Cormaig Mac Airt aoin fhir, Nior chleachd mi maidheamh mo ghlonn ger fuileach fior eutrom, Gu bheildeis Fianna Fail os bhord Locha Feabhuil. Mharbhamair an laoch làn, mar a mharbhamair an Cuireach, Do chearbmasdair laoch fa liach, mar a chearbsamair an triath, Thugsamair ceann gun choire, gus a chnoc os Buadhamair. Do rinneas féin buaidh tràth, do rinneas fògradh ullamh, Do mharbhais mun fhear ghrinn fear gach aon bhaile an Eirinn. Do rinneas buaidh tràth do rinneas fògradh ullamh, Do radas mu’n fhear ghrinn gul gach aon tigh ’an Eirinn, Do rinneas buaidh tràth do rinneas fògradh ullamh. Na laoigh do leigeann fa buaibh do bhitheas an Eirinn aghmhor. Do rinneas buaidh tràth do rinneas fògradh ullamh. Na dorsan air am bitheadh a ghaoth dhearg do fhosglann iad gu h-iomard. Do rinneas buaidh tràth do rinneas fògradh ullamh. Na guirt abuich mu thalmhainn, do loisgeann iad gu lasail. Do rinneas buaidh tràth, do rinneas fògradh ullamh. Noch char fhaiceas ri ’m linn àth no muileann an Eirinn. An sin do leigeadar rium eich Albainn ’us Eirinn; Teighim beò air luathas mo choise gur rainigeas Ros Iolair ghlais, An sin gluaiseamsa siar gu Teamhra an fhidireachdainn, Nior theàruinn aon each dhiubh dhe, romham in Teamhra do esan. Tugas in Teamhra fa leth, bean an fhir choma dh’ a chéile, ’Us bean an fhir choma so gun achd gus an fhear choma so eile. Tugas an Teamhra gu beachd bean Chairbair do Chormaig, ’Us bean Chormaig an sin do radais i do Charbair. Tugas leam claidheamh an Rìgh, Och! fa h-e mòr a bhrìgh, Mo chlaidheamh féin bha gun chuid fagaim an truaill chuilg Chormaig. An sin do chaidheas a nunn ’us eideadh an dorsair faigheam, An oidhche sin domh gu beachd is mi bu choinnleir do Chormaig, Is beart oglachais ’us ti h-amhuil am fianuis rìgh Eirinn, Ge iognadh leibh ràdh mo ghlòir, da shùil Chaoilte ’am choinnleir. Na h-abairse sin ars’ Fionn ars’ ardrigh na Feinn folt-fhionn, Ged thathamsa an làimh a’d tì na beir t-àir air mo mhuinntir. Ni h-e sin aigne Chaoilte fear a bheil e ’am mòralachd Cha mar sin e coinneal chain air a bheil d’òr air talmhainn. An sin tairngeadh an t-òl aig an rìgh ro ghasta ro mhòr, Ceithir chois cheum an ceann nan ceann, teighim leis ’us ti an coitchionn, An sin chaidheas fa dheas, do bu bhladh e de m’ aimhleas, Agus tugas leam a’m dheoin caoin éisginn ard fhuarail, Iognadh leam an ni ris a bhean ’ars an rìgh fead fiorghrinn, Boladh cneas Chaoilte do gheibhean de’ chaoin éisginn fhuarail. Na h-abairse sin a rìgh, ars’ mise an riochd a ghille, Briathran bragaideach a deir thu, gur airidh air oirmhide. Air do laimh a Chaoilte chàil mar bhi Fionn flath Fheinne, Ged ta mi ni thoirinn geill d’ fhearaibh Albainn no Eirinn. Air m’ aithneach’ da gu beachd, do fheòraich mis de Chormaig, An gabhadh tu cumha tlàth uam air fhuasgladh m’ oide? Ni bheirear Fionn leat a’d thì air aon chumha air talmhainn, Ach aon chumha, a Chaoilte chaidh, da bu thualainn duit fhaigheal; Da ’m faigheadh tu dhomh re la, lanamhain uait de gach fiadhmhuin, Do gheibheadh tu d’ oide air gu ceart an cumha a chumail. Do naisgeas am briathar mear air Cormag Mac Airt aoin fhir, Gun leigeadh gu réidh an rìgh, da faigheadh e ’na fiadhmhil, Mar a naisgeas am briathar binn air rìgh Eirinn an fhuilt fhinn, An tiomsachadh ge dheacair riamh, thionnsgainn d’a dheanamh. Gluaiseam turus o Theamhra, fa turus fir mu’ n iath, Do thiomsachadh na h-ealtainn ger sgaoilteach a chuideachd, Tugas leam da gheilt gharg, ’us da ghriobh ioghnach iomard, Agus fithich Fiodh dha bheann, da lach sin Loch a Seillein, Da shionnach Sleibh Chuilinn da dhamh allaidh a Burrainn, Da cheis Fiodh dhobhrain ghuirm, da choilleach fiodha Faradhruim, Da thaghan Coillte chraoibh, de lethtaobh Dhruim dha raoin, Da dhobhrain o sin a mach, o charaig Donabhain dobhair, Da fhaolan o thràigh Locha Léith, da Shruall a Port Lairge. Ceithir snag o’n Bhrosna bhàn, da eanag Charga dàin, Da eachta o’n Eachta àrd, da smeorach Leitir lom àrd, Da dhreollan o’n Dùn aoibh, da chaingeach o’n Choire dhuibh, Da chòr o’n Chorrainn cleibh, da earfhiach Magha Feabhuil, Da iolar Chairge nan clach, da sheabhag Fiodh Chonnach, Da fheis o Locha Meilghe, da chearc uisge o Loch Eirinn, Da chearc fraoich o’n Mhonadh mhaith, da dhearcan Dhubh-locha, Da chriochran Maigh Cuillin, da mhiontan Maigh Tuallainn, Da chaochan o Ghleann Ghaibhle, da ghealbhan na sean Abhla, Da pheata odhar Athcliath, da onchoin o Bhroit cliathach, Da dhuibhean o Thraigh dha bhan, da earbag Luachair Ire Da cholum o’n Cheas Chuir, da lon a Leitir Fionnchuil, Da pheatag Leitir ruaidh, da thruid a Teamhra Taoibh uaine, Da choinein a Sith dubh donn, da mhuc alta Cluaidh Chuir, Da chuthag o Dhroma Daibh, da eun odhar o Lainde, Da adharcan Leanain na Furraich, da chreabhair o’n Chraobh ruadh, Da speirag an sin o Shliabh glé, da luch liath o Luimneach, Da dhobhran o’n Bhuain, da uiseag o’n Mhonadh mhòr, Da ialltag o uaimh Chnuadha, da bhroc o Chrioch Ullanach, Da thraghna Srath Sinne, da ghlasag o Bhruach bhiora, Da chrotach o chuain Ghailimh, da mhiol o’n Mhuirtheimhne, Da fherain Fiodh luachraich, da thallan a Sith buidhe, Da gheasadich o’n Mhagh mhall, da chith cheangach a Chnamh choille, Da bhuidheag o’n Bhruthach brugh, da neasgain o Dhubh dur, Da dheargan o Shliabh dha eun, da chathail Bhraigh an Turla, Da eun an àr o Mhagh bhuilg, da ghobhlan daithte o Ghranard, Da ghriobh garrach o Ghruing, da bhroinndheargan o’n mhòr choille, Da bhliorach o Dhun nam bàrc, da eala gheala o’n Ghealtraigh, Da ruadhan o Chala Chairge, da mhuc mara o’n mhor fhairge, Da easgair Loch M’Leanan, da ghearrghart Maigh nan eilean, Da eun bheag o Mhios a Chuil, da eagan Eas Mhic Muirne, Da eilid ghlan Ghlinne Smeoil, da bhuaibh o Achadh Maigh Moire, Da onchon luath o Loch Con, da fhiadh-chat o h-Uaimh Chruachain, Da chaora Sith Dhoibhlain ghil, da mhuc de mhucaibh M’Lir, Reith ’us caora chorcrach chas tugas leam o Innis, Tugas leam each agus làr de ghreidh mhaisich Mhananain, Tarbh ’us bo dhàir o Dhruim Cain tugas leam o Mhuirn Mhuinchain, Da chon de chonaibh na Fiann, do shir Cormaig orm gu dian, Gach ni dha ’r chuir sin a ’m cheann, tugas leam a ’s teigheam, Air an tiomsachadh uile domh gu lar aon mhaigh, ’N uair a b’aill leam am maigheadh dh’ obairidear uam gu sgaoilteach, Do chaidh am fiach uam o dheas, do bu bhlagh do ’m aimhleas, Do rugas air an Gleann da bhan, o oirthir Loch a Lurgain, Do chaidh mo lach fa laimh, nach usa faighail, Thar sruthaibh beirbh brais, gu Achainn dubh ghlais, Do ghabhas i air bhraghaid, gun gur mhaith leath theachd thugam, Tugas leam an lach gun achd, d’ fhuasgladh Fhinn o Chormaig. Na fhuaras a dh’ olc roimh thig rium am feadh a thamhas mi beò, Cha teid as mo chridhe chionn gun adhlaicear mi an talmhainn; Leis an eun bheag leis an eun, ’dol a chas ioman, Air gach tulaich ’us gach feath, ’cur fa lamh aig leis an eun. E ’cumail Fionn aig an laimh, air saoiltinn gun iad fhaighinn, ’Us o’n dh’ aontaich sin do thoirt air a chumha d’ Fhionn fhuasgladh, An tiomsachadh sin mar sin nior tuallainn fir an domhain. Tugas iad gu Teamhra leam gu maor a mhòr thalla. Domhsa gu docair a chionn, obair fad na h-oidhche sin, Caithir do bhi ’s a bhaile air naoi dorsaibh fosgailteach; Cormaig thug dhoibh an teach mar gheibheam bhi gu sgìth. Mar chunnaic mi g’an cur, s’a bhrugh fharsuinn uile bhreun, Leigeadh bruaidleanachd garbh o’n a chuideachd grianach, Thug e brugh slatgheal soluis domh air caogad fri dhorus, Gach aon dorus diubh duinte nior bhi an saoibh . . . Iad sin a ’s tì gu brònach mis a muigh gu anaobhach; Mo chridhe cumhadh connais fa leth air an dorus, Ge mòr an t-olc fhuaras roimhe o na sgiathaibh chuallaidh Nior leigeas a h-aon diubh a mach gu tràth éiridh a mharaich. Ainm a chorra sgaoiltich “Corr imirce” Chaoilte, Ach am faicinn taobh ri taobh ni ’n d’fhuair Cormaig de shoman. ’N uair a leigeadh Fionn a mach, do sgaoileadar gu sgaoilteach, Cha deachaidh dithis no triar, o Thamhra dhoibh air aon rian. Mo ruith féin agus rath Fhinn miorbhuil chitheam os mo chionn, Na tri nithean fa d’éirch dhomh, an treud sin do thiomsachadh. Bu sgiath dhomh air mo chliù, creideam an Criosd, ’us thu, M’imirce as a mhagh, Fhinn, ge ’r bhitheam lom ni bhitheam fann, Ge ’r fada mo leumsa shear, an Tamhra laochruidh na Feinn, Is fad an leum thugas siar, fichead ceud troidh an Tamhra. An sin bu leobhar mo leum, am facas ’s a mheidir-chein Gun ach bàr mo chois a geillt’, mall gach tosg air an teigheam. Chaitheam.

ANCIENT.

Gun ainm Ughdair.