Et jam Romano cingitur Oceano[41].
Et quamvis toto orbe divisa, tamen, qui vinceret, habuit Britannia[42], quæ præ magnitudine videri possit alia terra continens[43]. omnibus terra marique, a Cæsare, captis, respexit oceanum, & quasi hic Romanus orbis non sufficeret, alterum (Britannicum) cogitavit[44]; aut cum Claudiano vate:
Vincendos alio quæsiverit in orbe Britannos[45].
Hic orbis terra est, quam ultra oceanum sitam fingit Cosmas Indicopleustes[46], opinio inveterata. Plautius Legatus enim, ut testis est Dio Cassius[47], difficulter exercitum e Gallia abduxit, indigne ferentem, quod extra orbem terrarum bellum esset gerendum, scilicet in Britannia
———quæ procul orbe jacet[48].
Nam si verum quæramus, terra ipsa infra Romanorum Imperium est, super quam progressa Romana virtus ultra Oceanum, alterum sibi orbem quæsivit, & in Britannia remota a confinio terrarum novam sibi invenit possessionis[49], aut ut iste Panegyricus[50] eleganter mentem suam explicat, Cæsar alium se orbem terrarum scripsit reperisse[51], & in Britanniam transjecisse exercitum, alterum pene imperio nostro, ac suo quærens orbem[52], non oblitur alibi ita Constantinum Magnum alloqui: gloriare tu vero, Cæsar invicte! alium te orbem terrarum peperisse[53]. Demum Nennius noster narrat, in extremo limite orbis Britanniæ esse Orcaniam insulam[54]. Unde hæ orbis particulæ, Orbis vocabulum traxerunt, ex Aristotele discere poterit Lector, ad quem eum, prolixitatis evitandæ gratiæ, remitto[55].
Insula, &c.] Primis Græcorum Romanorumque ne esse quidem compertum fuit: posteriores in controversiam adduxerunt, continensne ea terra, an vero insula esset, multaque de utroque opinione conscripta sunt ab iis, qui certi quidem nihil noverunt, quippe qui nec vidissent, nec ab indigenis, qualis esset, accepissent, sed conjecturis tantum, quantum vel otii vel studii singulis aderat, niterentur. Successu temporis, prius quidem sub J. Agricola Proprætore[56], deinde sub Severo Imperatore, liquido deprehensum esse insulam[57].
Octingentis M. P. longa porrigitur.] Hæc longitudo Britanniæ a M. Vipsanio Agrippa tributa, cujus mentionem injicit C. Plinius Secundus[58], sequentibus ipsum Julio Solino[59], Martiano Capella[60], Paulo Orosio[61], Æthico[62], Gilda sapiente[63], venerabili Beda[64], Nennio Banchorensi[65], & pluribus aliis, quæ supra 730 milliaria Anglicana Statutaria, vel Regia, efficit. Hæc longitudo quamvis reperiatur nimia, ad veritatem tamen proximius accedit, illa, quam Jornandes Episcopus (ex Cassio Dione[66] exhibet, longitudine, qui eam VII. M. CXXXII. Stadia extendi ferri narrat[67], i. e. DCCCXCI. milliarium Romanorum cum dimidio, aut minoris aliquantum fuisse extensionis, quam 820 nostrorum milliarium. quippe inde ab Ocrino (Lizard Point) extremo meridionali promontorio, usque ad Orcadem extremum, Dungsby (vel potius Dunnet[68]) head, maxime versus Boream vergentem sint 590 milliaria Regia, secundum recentissimas & fide dignissimas relationes, quæ non prorsus DCL Milliaria Romana efficiunt. Mappæ geographicæ seculi prioris[69] longitudinem ad 50, aliæ 75, & aliæ 120 plus minus milliaria, majorem extendunt, id est ad DCC Millia passuum.
In Caledonicum promuntorium, &c.] Extremitas Caledoniæ Ricardi nostri[70] potius intelligenda est, de toto angulo[71] boreali Scotiæ. scilicet, Rossia, Sutherlandia, Cathenesia, Strath-navernia cum vicinis regiunculis, quæ eis subsunt, quam de singulari quodam promontorio. Monachus noster semper in syllaba secunda ad morem plurium Monachorum adhibet U, qui scribendi mos, ceu maxime genuinus assumitur, a Is. Vossio[72] ac Gronoviis in iis, quas nobis dedere, Pomponii Melæ editionibus, certe optimis, in quibus semper promuntorium cum U in secunda syllaba reperies; quas, si lubuerit, consulas[73].
II. Veteres Britanniam, &c.[74]] Quodnam antiquissimum & genuinum Magnæ Britanniæ inter tot varias appellationes, quibus ab extraneis propriisque incolis insignita fuit, nomen fuerit, inventu est perquam difficile, præsertim nostro, quo adeo longe distamus, tempore; etenim, ut docent verba auctoris, & nos etiam deinceps[75] evidenter explicabimus, omnes insulæ in vicinia sitæ commune nomen Britannicarum habuere. Ut plurimæ aliæ regiones sic & hæc nomen suum a primo ejus conditore hausit, verum autem quis hic fuerit, æque ignotum, ac nomen, de quo quæritur. Tantum ex paucis, qui nobis supersunt, Scriptoribus novimus, quod fuerit appellata his nominibus: BRITANNIA, ALBION[76], Hyperborea[77], Atlantia[78], Cassiteris[79], ROMANIA[80], nec non Thule[81], quæ nomina a Phœnicibus Græcis & Romanis ipsi data fuere, sed quodnam aut an ullum illorum sit genuinum incertum adeo est, ut verear ne nunquam satis demonstrari possit. ALBION & BRITANNIA jus antiquitatis sibi vindicant, cum apud Poëtas Britannos, seu Bardos ejusdem sub nominibus Alban, vel Alben, Inis Wen[82], sive Insulæ Albæ[83] & Prydæn[84] fiat mentio. ALBION antiquissimum censetur, quamtumvis nullum horum nominum sit illud, in quod inquirimus, cum Romanis bene nota fuerint. e contrario vero, si in re tanti momenti testimonio Dionis Cassii sides habenda est, Britannorum Regina BONDUICA affirmet, Romanorum sapientissimos verum nomen (indigenarum) ignorasse[85]. Hinc forte investigandum erit nomen, aliud a supradictis. interea de singulis hic allegatis nobis erit sermo.