[72] Gonzalo de Illescas, Historia Pontifical, Barcelona 1602.
[73] Daniel Israel Lopez Laguna.—Espejo fiel de vidas que contiene los Salmos de David en verso. Lóndres año de 5480 segun el cómputo judáico, ó 1720 de la era vulgar.—Salmo X segun el testo original i IX segun la Vulgata. Vers. 22. Ut quid, Domine, recessisti longe etc. 23. Dum superbit impius etc. 24. Quoniam laudatur peccator etc. 29. Sedet in insidiis etc. 30. Oculi ejus in pauperem respiciunt etc. 31. In laqueo suo humiliabit eum etc.
[74] Esta voz tenia en aquella edad dos significaciones: la de correo i la de escribano de diligencias. Esta carta dada en Burgos á 22 de Mayo de 1508 no fué conocida en España hasta que el famosisimo escritor, así político como poeta, don Francisco Gomez de Quevedo i Villegas, grande amigo del duque de Osuna, virei en Nápoles, la halló papeleando en los archivos de aquel reino. Un señor de Italia pidióle un traslado de ella, i Quevedo no dudó en facilitarlo, acompañando sus cláusulas mas atrevidas contra el Papa, con algunas anotaciones, advertencias i disculpas que todas se imprimieron en el siglo último en el Semanario Erudito, tomo 1.º Al propio tiempo envió Quevedo otra copia á España á don Baltasar de Zúñiga i Acevedo, gran caballero cortesano de Felipe III i valido luego de su hijo Felipe IV, junta con la siguiente carta que pára en mi librería en un tomo de MSS. varios. «Pidióme un señor en Italia esa carta: así lo digo en la mia con que la remití; y porque no fuese aquella libertad desabrigada y tan de par en par á los que acreditan su malicia con apariencias de religion, acompañé con estos apuntamientos sus renglones, juzgando y temiendo que nota y razones tan robustas como las de aquel gran rey en otro que V. E. estará peligrosa, y que solamente en su esperiencia tendrá estimacion lo que á menor espíritu será escándalo. He querido enviarla á V. E. para que divierta alguna ociosidad, y no dudo que podrá ser de importancia en ánimo tan bien reportado la noticia de este escrito para servicio de S. M. en la materia de jurisdiccion. Dé Dios á V. E. vida y salud. De la Torre de Juan Abad á 24 de Abril de 1621.—Don Francisco de Quevedo.»
[75] Nam bonus ille præsul (Deza) in tota questione sua nihil magis laborabat quam ut duarum linguarum ex quibus religio nostra pendet, neque ullum vestigium relinqueretur.—(Lebrija en su Apología al lector.)
[76] Si hebraicorum voluminum lectione nobis interdicitur, si hebræos codices eliminant, dissipant, lacerant adurunt, si græcos libros minime putant necessarios, in quibus prima illa nascentis ecclesiæ jacta sunt fundamenta, in chaos illud antiquum antequam litteræ essent inventæ confundemur, adque duobus sacræ scrituræ voluminibus orbati in sempiterna noctis caligine versemur necesse est.—Lebrija, en la Apología.
[77] An mihi non sit satis in iis quæ mihi religio credenda proponit captivare intellectum in obsequium Christi, nisi etiam in iis quæ mihi sunt explorata comperta, nota manifesta, ipsaque luce clariora, quæ ipsa veritate veriora: compellor nescire quod scio non allucinans, non opinans, non conjectans, sed adamantinis rationibus, irrefragabilibus argumentis, apodicticis demonstrationibus colligens? Quæ, malum, hac servitus est, aut quæ tan iniqua, velut ex arce dominatio, quæ te non sinat, pietate salva libere quæ sententias dicere? Quid dicere? Immo nec intra parietes latitans scribere, aut serobibus inmurmurans infodire, aut salteni tecum volutas cogitare.—Lebrija en la Apología.
[78] Andrés de Vega en el lib. 15 cap. 9 de su obra intitulada Tridentini decreti de justificationi expositio et defensio, hablando con Calvino, dice así:—«Et ne dubites de his, verissime possum tibi allegare pro his amplissimum, et observandissimum dominum sanctæ crucis cardinalem, de pietate, et de litteris et studiosis optime meritum, qui illi sessione, et aliis omnibus præfuit ac pridie quidem quam illud decretum firmaretur, et postea non opinor semel mihi testatus est nihil amplius voluisse patres firmare. Itaque nec tu, nec quisquam alius, propter hanc aprobationem vulgatæ editionis impeditur quominus ubi hæsitaveri, ad fontes recurrat, et in inedium proferat quidquid habere potuerit quo juventur et locupletentur latini, et vulgatam editionem ab erroribus repurgent, et quæ sensui Spiritus Sancte, et ipsis fontibus sunt magis consentanea assequantur.»
[79] Pedro de Fuentidueña en una carta MS. dirigida al cardenal Estanislao Osio sobre la persecucion que se levantó contra el piadoso Benedicto Arias Montano, amigo íntimo suyo, con motivo de la Biblia poliglota impresa en Amberes, por Plantino, dice lo siguiente:—«Ex hac enim schola salamantina prodierunt, et inea versantar qui hasmodo tragædias excitarunt... Adripiunt enim causam... ex concilli decreto quo decernitur, ut hæc ipsa vulgata... in publicis lectionibus, disputationibus, prædicationibus et expositionibus, pro authentica habeatur et ut nemo eam rejicere quovis prætextu audeat vel præsumat. Hæc sunt legis verba, quæ quidam ita illi accipiunt, ut non modo qui de ejus aliquid auctoritate detraxerit, sed qui vel punetis et appicibus vulgatæ editionis fídem non adhibuerit heræseos crimen incurrisse clament: deinde non licere jam confugere ad hæbreos et græcos codices, inmo vero illos per hanc latinam vulgatam aditionem esse corrigendos. Hæc ego non scriberem nisi interfuissem publicis disputationibus theologicio, quibus id agitari et pertinaciter defendi ac animadverti.... Hi vero mordicus tenent solam vulgatam editionem incorruptam esse; hæbreos vero codices et græcos, corruptos adque depravatos jam olim fuisse. Vulgatam editionem volunt unicum esse canonem divinorum omnium scriptorum alliis hæc non probantur. Res ut plene offensionis et quæ serpat quotidie longius non sine periculo multorum.»
[80] El padre frai Basilio Ponce, religioso agustino, en la introduccion á la quest. IV expositiva escribe lo siguiente: «De sacrae Scriturae ratione, et ejus in varias linguas translationibus multa scribi possunt et scitu digna, et cognitu per necessaria. De quibus qui recte scribere poterant aut scribere noluerunt, aut parcius id fecerunt, argumentum invidiosum veriti. Qui vero aut juditio aut necesaria ad judicandum eruditione carebant, scribere ausi sunt. Itaque quaedam perperam plura inconsiderate, pleraque inerudite scripserunt.»
[81] Obras teológicas he visto impresas en uno ó dos tomos en folio, donde se intenta averiguar con testos de San Agustín, San Juan Crisóstomo i otros santos padres de la Iglesia, si el chocolate es comida ó bebida. I sin ir mas lejos ¿quién no ha leido el Ente dilucidado, donde se habla largamente de si los duendes tienen ó no tacto?