[313] «Provincias validiores et quas annuis magistratuum imperiis regi nec facile nec tutum erat, ipse suscepit: ceteras proconsulibus sortito permissit: et tamen nonnullas conmutavit interdum.» Sueton, Octav., 47.

[314] Según Mommsen, Römische Geschichte, V, p. 58. n. 1 y 2, la separación de la Lusitania y de la España ulterior debió verificarse después de la guerra de Cantabria, y Galicia que hubo de formar parte de la Lusitania antes de Augusto, y Asturias, incorporada también á esta provincia en los comienzos de la división augustea, fueron separadas luego de ella y agregadas á la España ulterior.

[315] Así lo acredita la inscripción del año 216-217 de la era cristiana, C. I. L., II, n. 2.661: C. Julius Cerealis, consularis, legatus Augusti pro praetore provinciae Hispaniae novae citerioris Antoninianae, post divisionem provinciae primus ab eo missus.

«Asturias y Gallaecia, citadas por Tolomeo (II, 6) como parte de la España tarraconense, formaban ya antes ciertamente un distrito aparte, que en el siglo II fué gobernado por juridici pretoriales, bien que su constitución como provincia especial data sólo del tiempo de Caracalla.» O. Hirschfeld, Die Verwaltung der Rheingrenses in den ersten drei Jahrhunderten der röm. Kaiserzeit en las Commentationes philologie in honorem Theodori Mommseni, Berlín, 1875, p. 437, n. 18.

[316] Lactancio, De mortibus persecutorum, 7: In quatuor partes orbe diviso...—Et ut omnia terrore complerentur, provinciae quoque in frustra concisae, multi praesides et plura officia singulis regionibus ac pene jam civitatibus incubare.

Sobre la reforma provincial de Diocleciano, véase á Mommsen y Müllenhoff, Mémoire sur les provinces romaines jusque au V siècle, trad. por Picot, París, 1861.--Kuhn, Ueber das Verzeichniss der römischen Provinzen aufgesetz um 297 en los Jahrbucher für classische Philologie, t. CXV, Leipzig, 1877, p. 697-719.--Jullian, De la réforme provinciale attribuée à Dioclétien en la Revue historique, vol. XIX (1882) p. 331-374, y L. Duchesne, Les documents ecclesiastiques sur les divisions de l'empire romain au IV siècle en las Mélanges Graux, París, 1883, p. 133-141. Este último trabajo, además de rectificar en algunos puntos las opiniones generalmente admitidas sobre las diócesis de Asia, Dacia, Panonia, Italia y las cinco provincias, resuelve en definitiva la polémica acerca del valor de las listas de Obispos que figuran en las actas Conciliares consideradas como fuentes de conocimiento de la división provincial de que tratamos.

[317] El más antiguo documento acerca de la división provincial de Diocleciano es el Laterculus Veronensis, índice de las provincias del Imperio romano, conservado en un Códice del siglo VII de la Biblioteca capitular de Verona. Además de este índice, cuyos datos merecen entera fe según Mommsen, y que Kuhn cree interpolado en algunos puntos, poseemos acerca de las divisiones administrativas de los años 297 al 400, el Breviarium de Rufo Festo escrito en 369, el Laterculus de Polemo Silvio, copia, según Mommsen, de una Notitia dignitatum formada probablemente entre 393 y 399, y, por último, la Notitia dignitatum utriusque imperii redactada, según hemos indicado, hacia el año 400.

[318] Laterculus Veronensis, publicado como apéndice á la edición de la Notitia dignitatum de Seeck, XI, 2-7 (p. 250): Dioecesis Hispaniarum habet provincias numero VII, Beticam, Lusitaniam, Kartaginiensis, Gallaecia, Tarraconensis, Mauritania Tingitania.

Laterculus Polemii Silvii, ibid. IV, 2-9; (Nomina provinciarum) in Hispania VII: Tarraconensis, Carthaginiensis, Betica, Lusitania in qua est Emerita, Gallaecia, insulae Baleares, Tingitania, trans fretum quod ab Oceano infusum (terras intrat) transmittitur inter Calpem et Abinam.

Notitia dignitatum, ed. Seeck, III, 1-2 y 5-13 (p. 110-111): Sub dispositione viri illustris praefecti praetorio Galliarum, diocesis infrascriptae; Hispaniae... Provinciae Hispaniarum VII; Baetica, Lusitania, Gallaecia, Tarraconensis, Carthaginiensis, Tingitania, Baleares.